SERGIUSZ PIASECKI

KOCHANEK WIELKIEJ NIEDŹWIEDZICY

CZĘŚĆ PIERWSZA

Pod kołami wielkiego wozu 
Na granicy deszcz obmyje,
a słonko wysuszy; 
las od kuli ukryje, 
kroki wiatr zagłuszy. 
(Z piosenki przemytników) 

J Była to moja pierwsza droga. Szło nas dwunastu: ja i jeszcze dziewięciu przemytników; partię prowadził „maszynista"* Józef Trofida, stary, doświadczony przewodnik; towaru pilnował Żyd, Lowa Cylinder. „Noski" mieliśmy lekkie: po trzydzieści funtów każda, lecz były duże. Towar przemycano drogi: pończochy, szaliki, rękawiczki, szelki, krawaty, grzebienie... 
Siedzieliśmy, tonąc w ciemności, w długim, wąskim i wilgotnym kanale, przechodzącym pod wysokim nasypem. Górą biegła droga, prowadząca z Rakowa na południo-wschód. Z tyłu mrugały ognie Pomorszczyz-ny. Z przodu była granica. 
Odpoczywaliśmy. Chłopcy, ukryci w kanale, chowając ogień papierosów w rękawach kurtek, palili — ostatni raz przed wyruszeniem w drogę. Palili powoli, chciwie wciągając w piersi dym tytoniowy. Niektórzy pośpiesznie ćmili już drugiego papierosa. Wszyscy siedzieli w kucki, oparci o wilgotne ściany kanału plecami, na których były umocowane na paskach, jak tornistry, duże noski. 
Ja siedziałem z brzegu. Obok mnie, tuż u wylotu kanału, majaczyła na ciemnym tle nieba niewyraźna sylwetka Trofidy. Obrócił ku mnie bladą plamę twarzy i zaczai szeptać chrapliwym, jakby zakatarzonym głosem: 
— Pilnuj się mnie... Rozumiesz?... No i tego... 
Gdyby dali nam popędź... noski nie rzucaj!... Plituj z noska... Bolszewicy bez towaru złapią... dadzą szpiegostwo... Wtedy klapa!... Na giemzę przerobią!... 
Skinąłem głową na znak, że go rozumiem. 
Po kilku minutach ruszyliśmy dalej. Przekradaliśmy się długim wężem po łączce, obok wyschniętego łożyska strumienia. Na przodzie szedł Trofida. Czasem się zatrzymywał. Wówczas przystawaliśmy wszyscy i, wytężając wzrok i słuch, badaliśmy otaczający nas mrok. 
Wieczór był ciepły. Gwiazdy lśniły mgławo na czarnym tle nieba. Ja starałem się trzymać jak najbliżej naszego przewodnika. Nie zwracałem uwagi na nic. Dbałem tylko o to, aby nie zgubić z oczu szarej plamy noski na plecach Trofidy, bo nic więcej nie mogłem dostrzec... Wytężałem wzrok, lecz w ciemnościach nie mogłem dokładnie obliczyć odległości i kilka razy wpadłem piersią na przewodnika. 
Dostrzegłem daleko przed nami ogień. Trofida stanął; znalazłem się przy nim. 
—  Co to jest? — spytałem go cicho. 
—  Granica... już blisko... — wyszeptał przewodnik. 
Zbliżyło się do nas jeszcze kilku chłopaków. Reszty partii nie mogłem dostrzec. Usiedliśmy na wilgotnej trawie. Trofida zniknął w ciemności: poszedł zbadać przejście przez granicę. Gdy później powrócił do nas, rzekł cicho i — jak mi się zdawało — wesoło: 
—  No, bratwa, szorujmy dalej!... Masałki kimają... Ruszyliśmy w dalszą drogę. Szliśmy dość prędko. 
Trochę się denerwowałem, lecz nie bałem się wcale, może dlatego, że nie rozumiałem, na jakie narażam się niebezpieczeństwa. Podniecały mnie jednak — cisza, tajemniczy pochód i sam wyraz „granica". 
Nagle Trofida się zatrzymał. Stanąłem przy nim. Kilka minut trwaliśmy bez ruchu. Potem przewodnik zrobił dłonią szeroki gest, jakby tnąc powietrze z północy na południe, i rzucił mi cicho: „Granica!" Zaraz poszedł dalej. Podążałem za nim nie czując wcale ciężaru noski. Cały się skupiłem we wzroku, starając się nie zgubić z oczu migocącego przed mną szarego prostokąta noski. 
Znów poszliśmy wolniej. Wyczułem w tym inne niebezpieczeństwo, lecz nie mogłem zgadnąć: jakie? 
Przewodnik stanął. Długo nasłuchiwał. Potem poszedł z powrotem, omijając mnie. Skierowałem się za nim, lecz powiedział: „Czekaj!" Niebawem powrócił. Towarzyszył mu Szczur, średniego wzrostu, szczupły przemytnik, bardzo śmiały i sprytny. Szedł bez noski, bo wziął ją, na pewien czas, ktoś z kolegów. Zatrzymali się obok mnie. 
—  Pójdziesz logiem... Rzeczkę przejdziesz po kamieniach... — szeptał Trofida. 
—  Koło Kobylej Głowy? — zapytał Szczur. 
—  Tak... Na drugiej stronie czekaj! 
—  Git! — odrzekł Szczur i zniknął w ciemnościach. 
Wkrótce i myśmy ruszyli. Trofida wysłał Szczura „na wabia". Gdyby go zatrzymano, musiał albo się ratować ucieczką, albo, złapany, tak hałasować, żebyśmy to posłyszeli i mieli czas na ucieczkę. 
Przeprawy przez rzekę były zawsze niebezpieczne. Tam najczęściej urządzano na nas zasadzki. Było to tym łatwiejsze, że mało mieliśmy wygodnych miejsc do przeprawy i straż graniczna, wiedząc o tym, często je obsadzała. Były tam i brody, lecz nam nie zawsze się chciało włazić do wody i mokrymi iść dalej. Woleliśmy ryzykować i przechodzić rzeczułkę w niebezpiecznych, lecz wygodnych miejscach. 
Przedzieraliśmy się powoli przez szeroki pas gęstych zarośli łozy. Sprawialiśmy przy tym sporo hałasu. Z dala już słyszałem łoskot pędzącej po kamieniach wody, a wkrótce znaleźliśmy się na urwistym brzegu rzeczułki. Trzymając się mocno prętów wikliny, stałem obok Trofidy, oczekując, co będzie dalej. A on się położył na brzegu i zaczął powoli zsuwać się w dół. Po chwili usłyszałem jego głos, tłumiony szumem wody: 
—  Zsuwaj się tu!... Żywo! 
Położyłem się na brzegu rzeczułki, a potem zawisłem nogami w powietrzu. Trofida pomógł mi ze- skoczyć w dół. Później, trzymając mnie za ramię, powoli poszedł ku przeciwległemu brzegowi. Nogi mi się ślizgały po mokrych kamieniach, które chybotały się pod stopami i usuwały na strony. 
Nareszcie skończyliśmy przeprawę. Gdy staliśmy w krzakach łozy, na drugim brzegu rzeczki, oczekując na przejście reszty partii, spostrzegłem wyłaniającą się z ciemności postać. Szybko się cofnąłem i omal nie wpadłem do wody. Trofida mnie zatrzymał. 
—  Gdzie ty?... To swój! 
Był to Szczur, który zbadał przejście przez rzeczkę i kilkaset kroków za nią. 
—  Wszystko klawo! Można dybać dalej! — rzekł do Trofidy. 
Gdy partia skończyła przeprawę, ruszyliśmy w dalszą drogę. Teraz szliśmy prędko, prawie nie zachowując ostrożności. 
Niebo się przetarło trochę z chmur. Zrobiło się widniej. Mogłem bez wysiłku śledzić sylwetkę poruszającego się przede mną kolegi. Spostrzegłem, że zmienia od czasu do czasu kierunek drogi, lecz nie wiedziałem, w jakim celu to czyni. 
Szliśmy coraz prędzej. Czułem się bardzo zmęczony. Bolały mnie nogi, bo buty miałem podarte i podczas przeprawy przez rzeczkę nalało się do nich wody. Chętnie poprosiłbym Trofidy, by dał mi odpocząć, ale wstydziłem się. Zaciskałem zęby, ciężko oddychałem i z rozpaczą w duszy brnąłem dalej. 
Weszliśmy do lasu. Tam było zupełnie ciemno. Wspinaliśmy się na strome wzgórza, schodziliśmy do wąwozów. Nogi mi się plątały w gęstych zaroślach paproci, czepiały za krzaki, potykały o korzenie drzew. Czułem już nie zmęczenie, lecz jakby omdlałość we wszystkich członkach. Szedłem automatycznie. 
Nareszcie znaleźliśmy się na skraju olbrzymiej polany. Trofida się zatrzymał. 
— Stop, chłopaki! 
Przemytnicy zaczęli zrzucać z pleców noski, a potem kładli się na ziemię, opierając się o nie plecami i głową. Pośpiesznie zrzuciłem z barków szerokie, płócienne pasy noski i poszedłem za ich przykładem. 
Leżałem patrząc w górę. Chciwie chłonąłem całą piersią zimne powietrze. W głowie miałem jedną myśl: „Aby nieprędko ruszyli w dalszą drogę". 
Trofida przysunął się do mnie. 
—  Jak tam, Władku? Zmachałeś się? 
—  N... nie... 
—  No, nie gadaj! Ja wiem... z początku każdemu trudno... 
—  Buty mam liche. Nogi mnie bolą. 
—  A buty kupimy nowe. Chromowe ef-ef! Ubierzesz się na sto dwa! 
Przemytnicy rozmawiali półgłosem. Niektórzy palili papierosy. 
—  Dobrze by się zagrzać, chłopaki! — powiedział Wańka Bolszewik. 
—  Mądrze! — skwapliwie potwierdził Bolek Lord, który nie pomijał żadnej okazji do wypicia. 
Posłyszałem uderzenia dłoni o dna butelek. Trofida długo pił wódkę wprost z gardziołka flaszki, zarzucając daleko w tył głowę. Później podał mi butelkę. 
—  Masz, golnij sobie! To ci dobrze zrobi. Pierwszy raz w życiu piłem wódkę wprost z flaszki. 
—  Ciągnij do końca! — zachęcał mnie przyjaciel. Gdy wypiłem wódkę, dał mi spory kawał kiełbasy. 
Chleba nie było wcale. Kiełbasa smakowała mi wyśmienicie. Chciwie jadłem, nie zdzierając z niej skórki. Potem zapaliłem papierosa, który zdawał mi się niezwykle aromatyczny... Zrobiło mi się wesoło. Czułem się doskonale. Wódka ogniem rozlała się po ciele. Dodała mi nowych sił. 
Po blisko godzinnym wypoczynku ruszyliśmy w drogę. Teraz było jeszcze widniej. Oczy się przyzwyczaiły do mroku i bez wysiłku odróżniałem poruszającą się o kilka kroków przede mną postać Trofidy. Iść było lżej. Zmęczenie znikło. Trwogi nie czułem. Poza tym byłem zupełnie pewien naszego maszynisty. 
Józef Trofida był znany na pograniczu jako wytrawny i bardzo ostrożny przewodnik. Nie ryzykował nigdy. Szedł „na hura" tylko wtedy, gdy nie było innej rady. Drogi za granicę znał doskonale i każdorazowo je zmieniał. Inną trasą szedł do Sowietów, inną wracał. Z nim najchętniej chodzili chłopcy „na robotę" i jemu kupcy dawali drogi towar. Był znany jako szczęściarz, lecz szczęście jego zależało przede wszystkim od jego ostrożności... Nie błądził nigdy. W najciemniejsze noce jesienne poruszał się po manowcach tak pewnie, jakby szedł w dzień po dobrze mu znanej drodze. Kierunek odnajdywał „węchem". 
Był to jedyny mój znajomy w miasteczku. Służyliśmy kiedyś razem w wojsku. Spotkałem go w Wilnie, gdzie dłuższy czas błąkałem się bez pracy. On przyjechał tam po zakupy. Gdy się dowiedział, że cierpię biedę, zaproponował mi, żebym jechał z nim na pogranicze. Nie wahałem się wcale. Po przyjeździe do Rakowa zamieszkałem w jego domu, i teraz, po raz pierwszy, poszliśmy na robotę. Nie chciał brać mnie w drogę. Radził mi, żebym jeszcze wypoczął i nabrał sił. Lecz uparłem się, że pójdę od razu. 
Partia Trofidy nie była jednolita. Niektórzy chłopcy odłączali się od niej, zaczynając pracować „na własną rękę" lub do spółki z innymi przemytnikami. Ich miejsca zajmowali inni i robota szła dalej. Trofida prowadził zwykle od siedmiu do dwunastu ludzi — zależnie od ilości „przerzucanego" przez granicę towaru. 
Gdy po raz pierwszy zobaczyłem Trofidę, po upływie blisko dwóch lat ód czasu służby w wojsku, ledwie go poznałem. Wyszczuplał, był opalony; głowę miał lekko wciągniętą w kark, jakby się stale bał uderzenia z tyłu; oczy jego były ciągle przymrużone. A gdy mu lepiej się przyjrzałem, dostrzegłem na jego twarzy wiele zmarszczek. Trofida się zestarzał, chociaż miał tylko o pięć lat więcej ode mnie. Był po dawnemu wesoły, lubił żartować i robić kawały, ale czynił to teraz niechętnie, jakby z przymusu. Myśli jego były gdzie indziej. W kilka lat później zrozumiałem to dobrze. Poznałem, co się kryło w przymrużonych oczach kolegi, które raziło światło dzienne. 
Szliśmy po polach i łąkach. Nogi się ślizgały po mokrej trawie, osuwały się z wąskich miedz, grzęzły w błocie. Szliśmy przez lasy, przedzieraliśmy się przez krzaki. Wymijali różne przeszkody — jedne mogliśmy dostrzec, o innych wiedział tylko Trofida. Czasem mi się zdawało, że idziemy bezcelowo, że gubimy kierunek, błądzimy... Niedawno, na przykład, wspinaliśmy się stromym stokiem wzgórza, na którego szczycie rosła, bielejąca w ciemności, brzoza. Teraz znów wspinamy się po gliniastej roli na szczyt wzgórza i znów... brzoza. Miałem ochotę zwrócić na to uwagę Józka, lecz nie wypadało mi tego robić. 
Przekradamy się obok wsi. Odróżniam w ciemności szare kontury stodół. Przełazimy przez ogrodzenia. Idziemy po jakiejś drodze. Od czasu do czasu wynurzają się z ciemności ognie w oknach chat, odległych od nas o kilkadziesiąt kroków. Staram się nie patrzeć na nie, bo potem mrok gęstnieje i trudno dostrzec sylwetkę Trofidy. 
Nagle w pobliżu zaczynają ujadać psy. Poczuły nas, chociaż wiatru nie ma. Przyśpieszamy kroku. Wchodzimy na gliniastą, polną ścieżkę. Droga wsysa stopy. Ze sporym wysiłkiem robię każdy krok. Mam ochotę się pochylić i przytrzymywać rękami cholewy butów, bo przy każdym kroku zsuwają mi się z nóg. Jakiś pies goni za nami. Dusi się wściekłym ujadaniem. Myślę: dobrze, że nie jestem z tyłu. Po chwili słyszę skowyt psa. Ugodzono go kamieniem. 
Znów nurzamy się w ciemności. Brniemy po bezdrożach. Dążymy w tajemniczą dal. Raptem spostrzegam, że zgubiłem drogę... że nie widzę przed sobą noski Trofidy. Poszedłem prędzej naprzód — nic. Idę w lewo — nic. W prawo — nic. Wtem słyszę z tyłu zły głos Lorda: „Czego się kręcisz?" Chciałem zawołać na Józka, lecz poczułem, że ktoś bierze mnie za ramię. 
—  Co ci jest? — pyta Trofida. 
—  Ciemno... Zgubiłem się... 
—  Zaraz będzie lepiej — odpowiada Józef i podąża naprzód. 
Teraz iść wygodnie. Wyraźnie widzę migoczącą przede mną wąską, białą plamę. Przypominają mi się, dlaczegoś, fruwające w powietrzu gołębie. To Trofida, aby mi ulżyć śledzenie go, wsadził za kołnierz kurtki koniec białej chustki... Teraz nie widzę nic dokoła, tylko ta biała plama wiruje w ciemności. To szybuje w mroczną dal, to się chybocze tuż przed oczami. 
Alkohol przestał na mnie działać i odczuwam coraz większe zmęczenie. A jednocześnie ogarnia mnie senność. Podciągam pasy noski w górę i pochylony brnę wciąż naprzód... za białą chustką na karku Trofidy, upływającą w nieskończoną noc. Potykam się, zataczani w prawo i w lewo, lecz idę... raczej siłą woli niż siłą mięśni. 

II 

Po siedmiu godzinach drogi, licząc od czasu przejścia granicy, znaleźliśmy się w pobliżu chutoru Bombiny. Był to punkt, z którego przemycano towar do Mińska. Kolejno przełaziliśmy przez płot do dużego sadu i szliśmy w kierunku stodoły. Osłaniałem dłońmi twarz od uderzeń gałęzi drzew owocowych. Znów przeleźliśmy przez parkan. Potem stanęliśmy przy ścianie budynku. Posłyszałem głos Trofidy: 
—  Lord, idź zobacz, jak tam w stodole... Migiem! Przemytnik przeszedł obok nas i zniknął za rogiem budynku. Wkrótce posłyszałem zgrzyt powolnie odsuwanego rygla. Gdy po kilku minutach Lord powrócił, rzekł do nas krótko: 
—  Chodźmy! 
W stodole było ciepło. Pachniało sianem. W ciemności błyskały, osłaniane dłońmi, smugi światła latarek kieszonkowych. Rozległ się głos Trofidy: 
—  Noski rzucać tu... na kupę! Duchem, chłopaki! Z westchnieniem ulgi zrzuciłem z pleców nieznośny ciężar. Zbliżyłem się do Trofidy i powiedziałem: 
—  Chce mi się spać, Józku. 
—  Właź na sąsiek i kimaj. 
Pokazał mi drabinę, po której wlazłem na górę. Zdjąłem z nóg buty, nakryłem się kurtką, jak w ciepłą wannę zanurzyłem się w mocny sen. 
Obudziłem się późno. W stodole panował półmrok. W pobliżu mnie siedziało kilku przemytników. Rozmawiali półgłosem. Zacząłem nasłuchiwać. Wańka Bolszewik opowiadał erotyczną historię. Jest to jego ulubiony temat. Zwykle opowiadał albo o Dumience i jego następcy, Budionnym (służył kiedyś w kawalerii Budionnego), albo o kobietach. Słuchają go: Felek Maruda, duży, pochylony mężczyzna w starszym wieku; Julek Wariat, młody przemytnik o niezwykle bujnej wyobraźni (stąd: wariat), i Słowik, mały, szczupły, zawsze uśmiechnięty chłopiec, który ma piękny głos i ślicznie śpiewa. 
Wańka Bolszewik, oblizując zmysłowe wargi, mówi: 
—  Baba, powiadam wam, chłopaki, była jak z cementu ulana! Nigdzie nie uszczypniesz. Dasz prztyka po dupie, jak dzwon dzwoni! Uda zatrze: skry lecą: E-lektrycz-ność! 
Julek Wariat kręci głową i szeroko otwiera oczy. 
W pobliżu tej grupy, ze zrobionej w sianie nory, jak spod ziemi ukazuje się Bolek Lord. Oczy ma ironicznie zmrużone. A Wańka, nie widząc go, mówi dalej: 
—  Ciało, powiadam wam, chłopaki, jak alabaster!... — cmoka wargami i głaszcze dłonią powietrze. 
Lord nie wytrzymał i odezwał się: 
—  Tfu, psiakrew: alabaster! Pięty popękane! Między palcami gnój! Kolana jak szmergiel! Na pół wiorsty serem czuć! A on: a-la-bas-ter! Tfu, tfu! 
—  A tobie co do tego? 
—  A nic. Złapałeś słuchaczów, to lej! Zaczynają się sprzeczać i docinać sobie nawzajem. Wstałem. Wzułem buty i zbliżyłem się do nich. 
—  Gdzie Józiek? — spytałem Słowika. 
—  Poszedł na chutor. 
—  Bombinie wizytę złożyć — powiedział Lord. 
—  Pobujać na cycach! — dodał Wańka Bolszewik, —  Długo jeść nie przynoszą — niespodziewanie odzywa się Felek Maruda. 
—  Temu zawsze szamka na myśli — mówi Lord. 
—  Ma darcie na żarcie! — dorzuca Szczur. Zapalamy papierosy i ostrożnie, aby nie zaprószyć ognia w siano, kurzymy. Wkrótce wyłażą z nor inni przemytnicy. Przeciągają się i ziewając dołączają się do nas. Brakuje tylko Żyda Lowki i Józefa. 
Szczur wyciągnął z kieszeni talię kart i zaproponował grę w 66. Buldog rozesłał na sianie, podszewką do góry, swoją kurtkę i zaczęli grać na niej w karty. Do nich dołączyli się Mamut i Wańka Bolszewik. 
Lord na boku zaczai opowiadać, z poważną miną, Julkowi Wariatowi, jak można bez fuzji polować na zające: 
—  Kupujesz, rozumiesz, paczkę tabaki i z rana, dopóki zające śpią, obchodzisz pole i na każdym kamieniu sypiesz trochę tabaki... Zając z rana się obudzi, przeciągnie się, łapką za uchem się podrapie i biegnie jak piesek za swoją potrzebą.  Przyskoczy do kamienia i powącha. Tabaka zaleci mu w nos. Kichnie; łbem o kamień wyrżnie; wywróci się na bok i leży. A ty z rana idziesz i zbierasz ich do worka. 
—  Bujasz! 
—  Bujam? Pod chajrem, że nie. A na niedźwiedzie poluje się inaczej: tylko na jesieni, gdy liście z drzew opadają. Bierzesz wiadro kleju i idziesz do lasu, gdzie są niedźwiedzie. Smarujesz liście klejem, a sam chowasz  się w krzaki.  Niedźwiedź  idzie:  człap-człap! człap-człap! Do łap mu się kleją liście. Coraz więcej, więcej, aż wreszcie tyle tego się uzbiera, że z miejsca ruszyć się nie może. Wtedy wychodzisz z krzaków, wiążesz go liną, na wóz i do domu! 
Szczur nie wytrzymał i odezwał się, grając w karty: 
—  Jeszcze jeden wariat jest! 
—  Nie wariat, a pan wariat! — odparł Lord. 
—  Taki pan na słomie śpi i zębami pchły łapie! Rozpoczęli   kłótnię.   Spostrzegłem,   że   robią   to bez  złości...   dla  rozrywki.   W południe  przyszedł do stodoły Trofida. Był wesoły. Widocznie podpił sobie. 
—  No, bratwa, walcie tu! Zaraz będzie szamka. Zleźliśmy z góry na klepisko. 
—  Jak tam towar? — spytał Józka Lord. 
—  Zaraz przyjdą „noszczyce". Lowka tam pracuje. Bombina żarcie dla was szykuje... 
—  Nie przycisnąłeś jej tam? — spytał Bolszewik. 
—  Potrzebna mi taka... zdzira! Mam lepszą... Na zewnątrz rozległy się stąpania i wkrótce do stodoły weszła, dziwnie lekkim krokiem, rosła, tęga kobieta lat około trzydziestu pięciu. Była „wyfran-towana". Pachniało od niej na całą stodołę perfumami. Na nogach miała jedwabne, cieliste pończochy. Była odziana w bardzo krótką sukienkę, ściśle opinającą jej obfite kształty. 
—  Dzień dobry, chłopaki! — rzekła głośno i wesoło, pokazując w uśmiechu ładne, białe zęby. 
Przywitaliśmy ją. Wańka Bolszewik skoczył naprzód i wziął jej z rąk dwa duże kosze. Postawił je na klepisku, a potem spróbował żartobliwie objąć ją wpół. Kobieta szturchnęła go kułakiem w piersi, aż się zatoczył na bok. 
—  Dobrze mu tak! — rzekł Józef. 
—  Sparzyłeś się? — zapytał Bolszewika Szczur. Bombina śmiała się i oglądała nas. Spojrzała na mnie, a potem zwróciła się do Trofidy: 
—  Ten nowy? 
—  Tak... swój chłopak... 
Skinęła mi głową. Po chwili wyszła ze stodoły, przesadnie chybocząc biodrami i prężąc nogi. 
—  To baba! Jak materac! — rzekł z zachwytem Wańka Bolszewik. 
—  Kobyła nie baba! — poprawił go Szczur. Chłopaki wyładowali kosze. Był tam duży rondel usmażonej ze słoniną jajecznicy. Sagan duszonej kapusty i mięsa. Sporo gorących blinów. Trzy bochenki chleba i płat boczku. 
Trofida wyjął ze słomy, z kąta stodoły, trzy flaszki spirytusu i rozcieńczył go wodą, która stała u wrót stodoły w dużej, dębowej kadzi. Lord krajał sprężynowcem duże pajdy chleba. 
Zaczęliśmy pić wódkę i jeść. Zmiataliśmy jedzenie jak maszyny. Najwięcej i najłapczywiej jadł Felek Maruda. Żarł mięso sapiąc, mlaszcząc wargami i ciam-kając. Oblizywał zatłuszczone paluchy to jednej, to drugiej dłoni. 
—  Widzicie, jak wtyka! — rzekł Lord, wycierając skórką chleba wargi. — Za uszami mu piszczy, a nos w kabłąk się gnie! Do roboty ostatni, do żarcia pierwszy. 
—  Ma rację! — wtrącił Szczur. — Niech koń robi! Ma dużą głowę, cztery nogi, długi ogon... a u niego? 
Przemytnicy skończyli posiłek. Tylko Felek Maruda, nie zważając na nikogo, dokańczał resztek jedzenia. Bolek Lord zaczął opowiadać: 
—  Wiecie, chłopaki: znałem ja jedną taką babę, co musiała co dzień zjeść na śniadanie jajecznicę z trzydziestu jaj... 
—  Pewnikiem była jak nasza Bombina — burknął Buldog, zapalając papierosa. 
—  ...Otóż pewnego  razu  „jejny"  mąż  zechciał zrobić hecę i do trzydziestu jaj, które ona wbiła na patelnię,  dodał  jeszcze  trzydzieści.   Baba  przyszła, usmażyła jajecznicę i zabrała się do żarcia. Ledwie potrafiła wszystko wetknąć... 
—  Cholera, nie pękła?! — rzekł Słowik kręcąc głową. 
—  ... Zjadła i siedzi.  Sapie jak parowóz. A tu sąsiadka przychodzi i pyta:  czemu taka czerwona? A ona powiada tak: „Wiecie co, sąsiadeczko? Albo chora jezdem, albo chorować będę: z trzydziestu jojek jajecznicę ledwie wtrżachnęłam!" Chłopaki śmieją się i paląc papierosy zaczynają opowiadać o znanych im wypadkach obżarstwa. W trakcie tej rozmowy drzwi do stodoły się otwierają i wchodzi Bombina, zgrabnie niosąc w ręku wypełniony jabłkami i śliwkami kosz. 
—  Macie, chłopaki! Przyniosłam wam na prze- gryzkę! Ależ nakopciliście! Uważajcie, żeby stodoły nie spalić! 
—  Na klepisku tylko palimy... Pilnujemy się... — uspokoił ją Józef. 
—  No, no!... Bądźcie ostrożni! 
Założyła ręce za głowę i umyślnie wysadzając naprzód wyniosłe piersi, długo poprawiała zawiązaną na głowie chustkę. Podpici chłopcy patrzyli na nią głodnymi oczami. Ją to podniecało. Mrużyła oczy; przechylała się w tył i w przód; chybotała biodrami. Później wzięła kosze z pustymi garnkami i opuściła stodołę. 
Wydało mi się, że przed wyjściem szczególnie uważnie mnie obejrzała i do mnie się uśmiechnęła. A może omyliłem się. Może tamten uśmiech był przeznaczony dla nas wszystkich. 
Józef Trofida przypuszczał, że będziemy nocowali na melinie u Bombiny i dopiero nazajutrz wieczorem wyruszymy w drogę powrotną. Lecz Żydzi nie dostarczyli z Mińska towaru, który musieliśmy zabrać do Polski. Lowka przyszedł do nas, gdy zapadł zmierzch. Nerwowo zacierał chude dłonie i narzekał: 
—  Cholera ich bierz z takim robotem! Oni myślą, co my z pociągiem jeździmy! 
Odszedł z Trofida do kąta stodoły i tam długo półgłosem rozmawiali. Dosłyszałem parę zdań Józka: 
—  Dla mnie to ganc pomada: z towarem idziemy, czy bez!... Mnie płać i już! Chłopakom tak samo!... Ja za robotą się nie gonię... Jak będziecie kręcić, to puszczę to wszystko do lufu i szlus! 
Gdy zapadł zmierzch, zaczęliśmy szykować się do drogi. Lowka pozostawał u Bombiny i musiał przygotować towar na następny raz. A my mieliśmy wrócić do Rakowa i za dwa dni iść z następną partią towaru. 
Wyruszyliśmy w drogę powrotną. Iść było lekko, bo nie mieliśmy żadnego ciężaru. Trofida z miejsca poszedł przyśpieszonym krokiem. Posuwałem się trop w trop za nim, starając się iść szerokim, równym krokiem. 
Powietrze było chłodne. Noc wspaniała. Na niebie lśniły roje gwiazd. Po dłuższym marszu przystosowałem się do ruchu i szedłem automatycznie. Miarowe kołysanie się ciała i cisza, panująca wokoło, działały na mnie usypiająco. Czasem zaczynałem marzyć. Uśmiechałem się, gestykulowałem. Przyłapałem siebie na tym i głośno się roześmiałem. Trofida w ruchu obrócił do mnie głowę i powiedział cicho: 
—  Coś mówił? 
—  Nic... Nic... 
O pięć kilometrów od granicy zrobiliśmy wypoczynek. Zatrzymaliśmy się nad brzegiem strumienia, w pobliżu gęstych zarośli. Wódki nie było, więc zapaliliśmy papierosy i wypoczywaliśmy, leżąc w gęstej murawie. 
Trofida był w pobliżu. Długo milczał, a potem zwrócił się do mnie: 
—  Znasz się na gwiazdach? 
—  Na  gwiazdach?!...   —  zapytałem   zdumiony. — Nie... Nie znam się... 
—  Szkoda... Jeśli trzeba będzie drałować, to musisz wiedzieć, jak wyjść za granicę... Widzisz tamte gwiazdy? 
—  Które? 
Wskazał mi palcem na północnej stronie nieba, bliżej ku zachodowi, konstelację Wielkiego Wozu: siedem dużych gwiazd, tworzących coś w rodzaju czterech kół i dyszla z przodu. Trofida, rysując palcem po niebie i, jak mi się zdawało, dotykając nim poszczególnych gwiazd, określił dokładnie, o jakie mu chodziło. 
—  Tak... Widzę... Więc co?... 
—  Jeśli dadzą nam kiedyś popędź i rozbiją partię, to kieruj  się tak, aby te gwiazdy były po prawej stronie... Jak nie pójdziesz, zawsze wyjdziesz za granicę. Rozumiesz: po prawej ręce! 
—  Rozumiem. 
Długo patrzyłem na wskazane mi gwiazdy. Były piękne. Lśniły cudownie. Mieniły się różnymi kolorami. Dostrzegłem, że mają wiele niezwykłych odcieni. 
Ciekawiła mnie pewna kwestia: dlaczego te gwiazdy tak dziwnie się dobrały?... Może się lubią — jak czasem ludzie — i razem wędrują po niebie. Może ze sobą rozmawiają... mrugają do siebie?... Gdy lepiej im się przyjrzałem, wydało mi się, że mają kształt łabędzia. 
Wkrótce ruszyliśmy dalej. Teraz Trofida szedł powoli. Od czasu do czasu przystawał i nasłuchiwał. Wówczas wszyscy się zatrzymywali. 
Niedługo po północy wyszliśmy na granicę. Trofida się zatrzymał między dwoma słupami. Zbliżyłem się do niego. 
—  To słupy graniczne, a to... granica... — cicho powiedział do mnie Józiek. 
Ciekawie obejrzałem stojące na małych kopcach czworokątne słupy. Miały u góry godła państwowe i numery kolejne. Na polskim słupie był namalowany biały orzeł na czerwonym polu. Na sowieckim była wyciśnięta na blasze pięcioramienna gwiazda z sierpem i młotem. 
Z granicy ruszyliśmy wąską miedzą w kierunku Pomorszczyzny. W pewnym miejscu stanęliśmy. Nagle posłyszałem z tyłu zduszony szept: 
—  Chło-o-paki!... 
Był to głos Słowika. Spojrzałem w lewo i zobaczyłem coś białego, szybko poruszającego się w ciemnościach przed nami. Nie była to postać ludzka, bo była zbyt mała i dziwnie wirowała w powietrzu, to unosząc się w górę, to opadając w dół. Było to chyba widmo. 
Z szybko bijącym sercem patrzyłem na niezwykłe zjawisko. Potem zbliżyłem się do Trofidy: 
—  Co to jest, Józku? 
—  Cholera wie, co to jest? — odparł mi kolega. — Może upiór, a może diabeł straszy?... Mówią, że to dusza kapitana... Baoniarze też boją się „tego"... 
Później Józef opowiedział mi taką historię. Pewien kapitan rosyjski, Polak z pochodzenia, wyjechał z Rosji w czasie rewolucji. Gdy bolszewicy wzięli władzę w swoje ręce, nie mógł powrócić do Sowietów. Pozostawił tam córkę i żonę. Chciał koniecznie zabrać je stamtąd i przyjechał w tym celu na pogranicze. 
Zamieszkał w pobliżu Wygonicz na chutorze u chłopów i tam sprowadził swoje rzeczy, bo zamierzał pozostać u nich, dopóki ściągnie z Sowietów rodzinę. Starał się robić to za pośrednictwem chłopów, bo wszystkie inne drogi były bezskuteczne. 
Syn gospodarza, u którego zamieszkał kapitan, służył kiedyś w armii rosyjskiej i znał dobrze drogi do Mińska. Zgodził się dopomóc kapitanowi. Wyruszyli w daleką drogę. Przedostali się do Mińska, a następnie, po długim czasie i wielu przygodach, dotarli do Niż-niego Nowgorodu, gdzie kapitan pozostawił rodzinę. Tam dowiedzieli się, że żona jego zmarła, a córka, Irena, mieszka u byłego stróża kamienicy, gdzieś na przedmieściu. Ledwie potrafili ją odnaleźć i wyruszyli w drogę powrotną. 
Gdy dotarli do Moskwy, zachorował na tyfus towarzysz ich podróży. Zabrano go z dworca do szpitala i tam zmarł. Kapitan z córką przedostali się do Mińska, a stamtąd piechotą udali się do Rakowa. W nocy zbłądzili i koło Wielkiego Sioła, w pobliżu granicy, spotkali patrol sowiecki. Zatrzymano ich. Kapitan zaczął się bronić. Zabił dwóch żołnierzy i rzucił się z córką do ucieczki. Zasypano go kulami i ścigano rannego nawet na polskiej stronie. Padł o dwieście kroków od granicy na jakimś wzgórzu, które pozostało tam z dawnych czasów. Zdołał jeszcze krzyknąć córce: „Uciekaj!", konając, resztą sił i nabojów osłonił jej ucieczkę. Trupa jego bolszewicy zabrali ze wzgórza i przeciągnęli na swoją stronę. Córka kapitana odnalazła chutor, w którym mieszkał ojciec przed wyprawą do Sowietów. Zamieszkała u chłopów i tam pozostała dotychczas. Uważają ją za nienormalną, lecz lubią, bo jest bardzo dobra i pracowita. Wzgórze, na którym zginął kapitan, od tego czasu nazywają Kapitańską Mogiłą. 
Od czasu tego wypadku w pobliżu wzgórza i na pograniczu zaczęło ukazywać się widmo. Pewien żołnierz, baoniarz, chciał je postrzelić. Wywalił z karabinu pięć razy. Widmo znikło. A na drugi dzień poszarpał go granat, którym się bawił w koszarach. Potem jeszcze dwóch zuchów zrobiło na nie zasadzkę i zasypali je kulami. Po dwu dniach jednego z nich ktoś zastrzelił na granicy, a drugi ciężko zachorował i zmarł w szpitalu. Od tego czasu nikt więcej nie polował na widmo, które ukazywało się nocami na pograniczu. 
Taką historię opowiedział mi Józiek po powrocie do domu. Zainteresowała mnie bardzo, bo brzmiała jak bajka, a była prawdziwa. Potwierdziło ją potem wielu ludzi. 
Długo staliśmy w polu, w pobliżu granicy, patrząc na coraz bardziej oddalające się od nas widmo. 
Z zachowaniem wszelkich ostrożności przeszliśmy drogę, prowadzącą nasypem ku granicy, a trochę później wyszliśmy na drogę z Pomorszczyzny do Rakowa. Potem, brzegiem Isłoczy, skierowaliśmy się powolnie ku miasteczku. 
W pobliżu młyna chłopcy się rozeszli w różne strony. Ja i Józiek udaliśmy się do jego mieszkania na Słobódce. Nie wstąpiliśmy do domu, aby nie budzić nikogo. Poszliśmy do stodoły i tam położyli się spać na świeżym, ślicznie pachnącym sianie. 

III 

Rano obudziła mnie Janinka, młodsza siostra Trofidy. 
—  Chodźcie jeść śniadanie — rzekła do mnie. Poprosiłem ją, by przyniosła dla mnie ręcznik i mydło. Potem poszedłem przez ogrody ku rzeczułce. Brnęła za mną. 
—  Idź do domu... Ja zaraz przyjdę... 
—  A ja tu posiedzę sobie... Nie będę patrzyć... Wcale  to  mnie  nie  ciekawi...   Józiek  mnie  nigdy nie goni...  To nieładnie tak młodszych prześladować. 
—  Siedź, siedź... Jaka ty jeszcze głupia! 
—  To i dobrze, żeby wszyscy byli mądrzy, to powariowaliby! 
Zostawiłem ją pod wierzbą i poszedłem z prądem rzeki. Wykąpałem się i ruszyłem z powrotem. Janinka dreptała z boku. 
—  Helka mówiła, że jesteście biedni — rzekła po chwili. 
—  Dlaczego? 
—  Bo nie macie ani mamy, ani brata, ani siostry... 
—  Ale mam Józka. 
—  No tak... A siostry nie macie! 
—  Mam ciebie. 
Chwilę się namyślała, później rzekła: 
—  Ale mnie nie kochacie! 
—  Bo jesteś mała i głupia... Gdy wyrośniesz, będę cię kochał... I nie tylko ja jeden, a wielu chłopców. 
Nagle powiedziała: 
—  A ja na to kicham! 
Pewnie słyszała ten zwrot od dorosłych dziewczyn. 
W mieszkaniu czekała na mnie Hela, starsza siostra Józka. Była to dość ładna dziewczyna, blondynka, miała osiemnaście lat. Stanowiła zupełne przeciwieństwo Janinki. Tamta nigdy się nie śmiała, natomiast Hela, przy lada okazji, wybuchała niepohamowanym śmiechem i śmiała się do łez, z błahego nieraz powodu. 
Hela przyniosła dla mnie herbaty w czajniku, chleba, masła i wiejski ser. 
—  Proszę jeść śniadanie. Czekałam na pana, bo chcę iść do sadu. 
—  A gdzie jest Józek? 
—  Poszedł do miasta. Powinien zaraz wrócić. Kazał nie budzić pana. Ale jak to można: tyle czasu nie jeść! 
Wkrótce Hela poszła do sadu, a ja zostałem z Janinka w mieszkaniu. Piłem herbatę, a dziewczynka wlazła na kanapę, kucnęła na niej i podparłszy dłonią policzek uparcie patrzyła mi w twarz. 
—  Co tak się przyglądasz? 
—  Pan podobny do zająca. 
—  Do zająca? 
—  Do małego zajączka... Widziałam, jak jadł kapustę... Józiek go złapał i przyniósł. Tak samo mordką ruszał jak pan... 
Janinka zaczęła ruszać szczęką i nosem. 
—  A ty jesteś podobna do sroki. 
—  No?... 
—  Tak. Sroka siądzie na płocie i... główkę w lewo, główkę w prawo — ludzi podpatruje. 
—  Nie, to nie tak. Ona nie podpatruje. 
—  A co? 
—  Ona „kombinuje". 
—  Co kombinuje? 
—  Różne rzeczy. Ja wiem. Ja słyszałam, jak sroki 0  ludziach gadały. 
Matka zawołała Janinkę do kuchni i zostałem sam w mieszkaniu. Chodziłem tam i sam po dużym pokoju. Widziałem przez okno od frontu, że ulicą ciągną długim szeregiem, a czasem i w kilka rzędów, chłopskie wozy. Przypomniałem sobie, że dziś w miasteczku kiermasz. 
Zapaliłem papierosa i usiadłem na krześle przy oknie na sad, który był oddzielony od domu wąskim przesmykiem podwórka. Widziałem, jak Hela, stojąc na przystawionej do jabłoni drabinie, zrywała owoce 1 kładła je do dużego kosza, który trzymała przed sobą, oparty na szczeblu drabiny. Długo ją obserwowałem patrząc między  doniczkami  ustawionych  na  oknie kwiatów. 
Posłyszałem, że furtka u bramy się otwarła. Pomyślałem, że to Józef wraca do domu. Przyciskając twarz do szyby, wyjrzałem na dziedziniec. Zobaczyłem idącego podwórzem mężczyznę lat trzydziestu dwóch, ubranego w granatowy garnitur, lakierki i białą czapkę z lakierowanym daszkiem. W ręku miał szpicrutę, którą w marszu uderzał o spodnie. Twarz jego była bardzo regularna. Zdobił ją czarny wąsik, a szpeciły szybkie latające oczy. 
„Co za laluś?" — pomyślałem. 
Nie przeczuwałem wówczas, że człowiek ten będzie w przyszłości sprawcą wielu przykrych dla mnie i dla moich przyjaciół rzeczy. 
Nieznajomy z komiczną gracją ukłonił się Heli, jednocześnie głową, czapką i szpicrutą, i coś do niej powiedział. Dziewczyna odwróciła ku niemu głowę i twarz jej rozkwitła w wesołym uśmiechu... Zrobiło mi się przykro. Nie byłem zakochany w Heli, lecz lubiłem ją bardzo, jako siostrę mego przyjaciela i sympatyczną dziewczynę. 
Nieznajomy wszedł do sadu i, stojąc przy drabinie, coś mówił do Heli. Ona się śmiała. Wstrząsała głową, ozdobioną długim, grubym warkoczem i coś mu odpowiadała. 
„Gruchają gołąbki" — pomyślałem prawie ze złością. 
W pewnym momencie dostrzegłem, że nieznajomy uniósł rękę w górę i pociągnął dłonią w dół po łydce dziewczyny. Zrobiło mi się gorąco. Widziałem, jak Hela prędko się obejrzała na okna domu, a potem zeskoczyła z drabiny. Stała z zaczerwienioną twarzą i coś pośpiesznie mówiła do swego adoratora. Pewnie czyniła mu wymówki za „nietaktowność", a może i za... nieostrożność? 
Wzięła kosz jabłek i skierowała się ku domowi, a jej adorator wsparłszy się pięściami w boki, z uśmiechem patrzył jej w ślad. Potem zamaszyście przeciął szpicrutą powietrze i ruszył w kierunku bramy. 
Zacząłem chodzić po pokoju. Potem zbliżyłem się do okna na ulicę i zobaczyłem, że tamten mężczyzna ze szpicrutą stoi na przeciwległej stronie i obserwuje przejeżdżające obok niego chłopskie wozy. Wtem dostrzegłem pośpiesznie idącego Józefa. Mężczyzna ze szpicrutą zbliżył się do niego. Przywitali się i parę minut rozmawiali. Później się pożegnali. Józef skierował się ku domowi. 
Wszedł do mieszkania. 
—  Już wstałeś? 
—  Dawno. 
—  Ja trochę się spóźniłem.  Kłopot z Żydami! 
Odebrałem pieniądze za robotę i oddałem chłopakom... Jutro idziemy w drogę. Szykują towar... 
Wyjął z kieszeni dwie złote dziesięciorublówki i dał mi. 
—  Masz dwa guziki... Pierwszy twój zarobek... Pluń na szczęście! 
Wziąłem pieniądze. Chciałem zostawić mu dziesięć rubli, żeby oddał matce na zakupy, bo żyłem i jadłem razem z nimi, lecz Józef nie wziął. Powiedział, że to jest załatwione i że porachujemy się, gdy zarobię więcej. 
Później zapytałem Józefa o mężczyznę ze szpicrutą, którego widziałem z nim na ulicy. Józef się roześmiał. 
:— To, bracie, numer!... Skąd go znasz? 
—  Nie znam go wcale...  Widziałem tylko, jak z tobą rozmawiał. 
—  To narzeczony Helki... Nie lubię go, ale dziewczyna w niego się wtrzaskała... Co zrobić z babą? 
—  To też przemytnik? 
—  Tak. To Alfred Alińczuk. Jest ich pięciu braci: Alfred, Albin, Adolf, Alfons i Ambroży. Wszyscy na „A". I nazwisko na „A": Alińczuki. Sami tylko chodzą za granicę. Z bronią chodzą... Dobrzy przemytnicy, ale chłopaki do niczego. Nosa cholery drą i innych chłopaków za nic mają! Wielkich panów grają, a nogi dziegciem śmierdzą. Ich dziadek smolarnię miał, a ojciec uprzężą i dziegciem handlował... No, pies ich drapał! Chodźmy na rynek. Trzeba buty ci kupić. 
Wziąłem czapkę i wyszliśmy z mieszkania na ulicę. 
Znaleźliśmy się na olbrzymim, jak okiem sięgnąć zastawionym wozami, placu. Środek rynku zajmował duży piętrowy prostokąt sklepów. Po brzegach placu były również żydowskie sklepy, herbaciarnie, zajazd i restauracje. W pobliżu sklepów były ustawione stragany wędrownych kramarzy i szewców. Z trudnością torowaliśmy sobie drogę w gęstym tłumie. 
Nad placem można by zawiesić olbrzymią chorągiew Bachusa. Pili wszyscy. Pili wszędzie. Pili stojąc, leżąc, siedząc. Pili na wozach, między wozami i pod wozami. Pili mężczyźni i kobiety. Matki poiły małe dzieci, żeby i one się zabawiły na kiermaszu; poiły i niemowlęta: aby nie płakały. Widziałem nawet, jak pijany chłop zadarł koniowi pysk w górę i wlewał mu do gardła wódkę z butelki. Chciał wracać do domu i zamierzał popisać się przed „światem" szybką jazdą. 
Wkrótce Trofida zaprowadził mnie do straganu szewca. Przywitał się z nim i rzekł: 
—  Potrzebne są buty. Ale, rozumiesz, żeby były tip-top! Pierwsza klasa!... Złoty towar, złota robota! Bo to dla złotego chłopaka, za złotymi interesami chodzić! 
—  Dobrze — odparł szewc i, nie zdejmując ze straganu  butów,   dostał  spod  lady  kuferek.   Wyjął z niego parę chromowych butów. 
—  Lepszych i w Wilnie nie zrobią! Czy tylko będą pasować? 
Przymierzyłem buty. Były trochę za duże, lecz Józef radził ciasnych nie kupować, bo nadchodzi zima i można włożyć grube onuce. 
—  Ile chcesz za skoki? — zapytał szewca Trofida. 
—  Piętnaście rubli. Józef się zaśmiał: 
—  Widzisz, Władku: złote dno. Wszystko, wszędzie za dolary i złoto. Kanada, psiakrew! Butelka wódki kosztuje rubla srebrnego, flaszka spirytusu rubla złotego, a za te „koła" pan majster piętnaście złotych chróścików żąda. I tak krugom! 
Stargowaliśmy buty za dziesięć rubli i jednego dolara. Moje stare buty zostawiliśmy szewcowi na dodatek. 
Józef, zadowolony, oglądał moje nogi. 
—  Amatorska sztuka, psiakrew! Sam król angielski takich kół nie ma!... Może chcesz jeszcze coś kupić? 
—  Nie. 
—  To  i  dobrze.  Następnym razem kupimy  ci garniturek ef-ef! Wystroisz się jak sam hrabia! Już ja się 0 to postaram! A buty musimy pokropić... Na szczęście 1  żeby się dobrze nosiły. Chodźmy do Ginty! 
Wyminęliśmy dwie, powolnie idące obok straganów, dziewczyny. Gryzły pestki i pluły łuskami na strony. Jedna była w czerwonej sukience i zielonej chusteczce na głowie. Druga w zielonej sukni i żółtej chusteczce. W rękach niosły duże, skórzane torebki, lśniące niklem zamków. Przesadnie śmiało, prawie zaczepnie, obejrzały nas. 
—  Helci i Mańci nasze najniższe uszanowanie! — wesoło odezwał się do nich Józef. 
—  Nasze dwa!... — odparła jedna. 
—  Usmarowanie — dodała druga. 
—  Co to za jedne? — zapytałem Józefa. 
—  Przemytniczki, Helka Pudel i Mania Dziuń-dzia. 
—  To i kobiety z kontrabandą chodzą? 
—  Jeszcze jak! Niektóre lepiej fartują niż chłopaki.  Ale mało ich.  W całym miasteczku dziesięciu nie znajdziesz. Chodzą te, co mają krewnych za granicą. 
Zbliżyliśmy się do restauracji Ginty. Przed wejściem tłoczył się tłum chłopów z butelkami w rękach i kieszeniach. Drzwi do środka były otwarte na oścież. Wraz z parą oddechów i dymem machorki unosił się gwar głosów i krzyki pijanych. 
Do nas podszedł Szczur. Łyskając oczami i pokazując zza cienkich warg żółte zęby, uścisnął kościstymi, zimnymi palcami nasze dłonie i, plując przez zęby na buty przechodzących obok nas chłopów, zapytał: 
—  Do Gintulki... co?... 
—  Tak. 
—  I ja z wami. 
Szczur wyglądał dziwacznie. Miał na głowie dużą, puszystą, amerykańską czapkę w kratę, a na szyi po apaszowsku zawiązaną czerwoną chustkę. Ręce trzymał stale w kieszeniach spodni. Idąc przewalał plecami w prawo i w lewo. Był to rostowski złodziej, który miał ciemną i bujną przeszłość. Był wiele razy pocięty nożami i sam z nożem się nie rozstawał. Nigdy nie opuszczał okazji do bójki, chociażby przewidywał z góry, że będzie przegrany. 
Weszliśmy na tonące w błocie podwórze i przez ciemną, straszliwie cuchnącą sień wstąpiliśmy do dużego pokoju. Z początku nic nie mogłem zobaczyć, bo wnętrze tonęło w chmurze dymu tytoniowego. 
Później dostrzegłem kilka stolików i siedzących przy nich ludzi. Byli to sami przemytnicy. 
Wtem z przeciwległego końca pokoju zaczęła ciąć harmonia, wypełniając go dźwiękami dawnego rosyjskiego marsza. To harmonista, Antoni, mały człowiek nieokreślonego wieku, o zielonkawej twarzy i sterczących na wszystkie strony włosach, przywitał wejście Trofidy. 
—  Serwus, chłopaki! — krzyknął Józef, obchodząc stoliki i witając się z obecnymi. 
Antoniemu rzucił złotą pięciorublówkę. Harmonista złapał ją w powietrzu szybkim ruchem dłoni. 
—  To dla ciebie za marsz! — powiedział Józef. 
Idąc za jego przykładem obszedłem stoliki, ściskając dłonie obecnych na sali przemytników. Dłoni Mamuta nie mogłem objąć, a on jej nie zacisnął, widocznie obawiając się, aby nie zrobić mi tym krzywdy. 
Przemytnicy zestawili trzy stoliki i umieścili na nich butelki z piwem i wódką, talerze z kiełbasą, chlebem i ogórkami. 
Z naszej partii dostrzegłem początkowo tylko Bolka Lorda, Felka Marudę, Buldoga i Mamuta. 
Naczelne miejsce za stołem zajmował Bolek Kometa, słynny przemytnik, mężczyzna lat pięćdziesięciu, z długimi, czarnymi wąsami. Był to znany na całym pograniczu pijak i hulaka. Dowiedziałem się później, że przezwisko „Kometa" otrzymał z tego powodu, że gdy w 1912 roku „szła" na ziemię kometa Halleya i miał nastąpić koniec świata, sprzedał i przepił, z tej słusznej racji, całe swoje gospodarstwo. Obok niego siedział Chińczyk, wysoki, szczupły chłopiec o oliwkowej twarzy i ładnych, trochę skośnych, czarnych oczach. Było jeszcze kilku chłopaków, lecz poznałem ich lepiej dopiero później. 
—  Mówię i powiadam — rzekł Kometa, wybałuszając oczy i ruszając wąsiskami — że kto nie pije, ten nie żyje, a gnije! 
—  Mądrze! — zaaprobował Lord, wybijając uderzeniem o kolana korki naraz z dwóch butelek. 
Nalał szklanki do połowy wódką. 
Mamut, coś mrucząc i pochylając na bok głowę, przysunął do siebie szklankę i ostrożnie ją wypił, jakby się obawiając, żeby nie skruszyć szkła w ręce. Wypił wódkę, chuchnął w powietrze, a potem mrugnął do mnie i coś mruknął. Nie słyszałem nigdy, by Mamut powiedział więcej aniżeli jedno krótkie zdanie. Zwykle ograniczał się do jednego wyrazu lub rozmawiał gestami ręki, mrugnięciem oka. 
—  Wiecie, chłopaki — odezwał się Chińczyk — co do mnie powiedział Felek Maruda? 
—  Że kombinuje, jakby miotłę zjeść — warknął Buldog. 
—  Nie... Powiedział, że gęś to najgłupszy ptak na świecie! 
—  ?... — ruchem dłoni i podniesieniem w górę brwi zapytał go Mamut. 
—  Bo...   jednej   za  mało,  a  dwóch  za  dużo!... Kury, kaczki, zawsze można dopasować: mało dwóch, zjesz trzy! Mało trzech, zeżresz cztery, a z gęsiami gorzej! 
—  Chyba omyliłeś się — rzekł Szczur. — Pewnie mówił to nie o ptakach, a o cielakach. 
Maruda, nie zwracając uwagi na ich docinki, robił porządek z gęsią, chrupiąc w zębach kosteczki i ob-sysając palce. 
Bolek Lord pełnił funkcje gospodarza. Przynosił z bufetu wódkę i przekąski, nalewał szklanki wódką i piwem i, jak umiał, bawił chłopaków. Nie zapominał i o muzyce, od czasu do czasu zanosząc Antoniemu wódkę w szklance i przekąski. Zbliżał się ku niemu i śpiewał: 
A przeciwko pan Antoni: Rypcium-pypcium na harmonii! Im-tam turlu! Im-tam turlu! Im-tam turlu! U chacha! 
Antoni przerywał grę. Brał szklankę. Wypijał duszkiem wódkę i zaczynał przekąsywać, oparty łokciami na pudle harmonii. Przypominał mi szczura gryzącego kronikę chleba. 
Zbliżał się wieczór. Na dworze robiło się coraz ciemniej. Chłopaki zaciągnęli na oknach firanki. Ginta zapaliła wiszącą pod sufitem, na drucianym pałąku, naftową lampę. 
Pito w dalszym ciągu. 
Nagle Chińczyk zaczai wymiotować. Z początku na stół, a potem na podłogę. 
—  Narobił sieczki dla psa! — powiedział Lord, układając Chińczyka na wąskiej, obitej czarną ceratą, kanapie pod oknem. 
—  Antoni, graj marsza pogrzebowego! — krzyknął Szczur. 
—  Za zdrowie nieboszczyka, chłopaki!... Niech żyje!... 
—  Mądrze! — rzekł Lord, biorąc szklankę do ręki. Nigdy nie widziałem, aby pito w takich ilościach wódkę. Szczególnie dużo pili Mamut i Bolek Kometa. Felek Maruda i Buldog też nie marnowali czasu. Najmniej pił Józiek, no i ja. 
W pewnym momencie posłyszałem ryk z kilku gardzieli naraz. 
—  Hurra! 
—  Niech żyje! 
—  Dawaj go tu! 
Obejrzałem się i zobaczyłem Słowika. Był to młody chłopiec. Uśmiechając się, trochę zażenowany tak szumnym powitaniem, zbliżył się do stołu. Uścisnął nam kolejno dłonie. Bolek Kometa zaczął go prosić: 
—  Słowiku! Duszyczko! Zaśpiewaj, braciszku. Stała się dziwna rzecz. Ci hałaśliwi, pijani ludzie ucichli i w pokoju zapanowało milczenie. Strwożona Ginta uchyliła drzwi z sąsiedniego pokoju, lecz przekonała się, że wszystko w porządku, i znów je przymknęła. 
Chłopiec stał chwilę nieruchomo pośrodku pokoju, a potem zaśpiewał cichym, lekko wibrującym, stopniowo przybierającym na sile i uczuciu głosem piosenkę przemytników: 
Poszli chłopcy na robotę: Dziewczyny się smucą. Dniem i nocą myślą o tym: Czy jeszcze powrócą? 
Słowik wzniósł oczy w górę. Głos jego brzmiał rzewną skargą i smutkiem. Czułem, że mi mrówki biegną po plecach i czaszce. Nie widziałem już nic w pokoju, tylko te dziwne oczy Słowika, i każdym nerwem odczuwałem smutną nutę piosenki. 
Gdy Słowik przestał śpiewać, wszyscy długo milczeli. Spojrzałem na Mamuta i zobaczyłem, że po jego nieforemnych, szarych, jak w kamieniu wykutych policzkach ściekają łzy. Posłyszałem głos Szczura: 
—  To psiakrew! 
—  Słowiczku, drogi! — Bolek Kometa wyciągnął ku niemu ręce, mówiąc: — Śpiewaj, duszko! Śpiewaj jeszcze! Na litość boską śpiewaj! Śpiewaj! 
—  Dajcie mu odpocząć! — rzekł Lord. — Tosiek! — krzyknął do Antoniego. — Graj na zmianę „Dunaj-skie fale"! 
Antoni zagrał walca, a Lord usadził do stołu Słowika. Poił go wódką. Przypatrywałem się przemytnikowi. Miał dziecięce oczy. Po wargach jego przewijał się lekki uśmiech. Sprawiał wrażenie przebranego królewicza, a nie pospolitego przemytnika. Myślałem, że może gdzieś są królewicze, mający grube policzki, tępy wyraz oczu i brzydkie wargi. 
Trochę później Słowik zaśpiewał inną graniczną piosenkę: trochę weselszą. 
—  Mówię i powiadam, chłopaki, że jak nie wypiję podwójnie, to serce pęknie! — rzekł Kometa, gdy Słowik skończył pieśń. 
—  Mądrze! — odezwał się Lord, nalewając prawie pełne szklanki. 
W pewnym momencie dostrzegłem, że Mamut wyjął z kieszeni „gimnaściorki" dwudziestodola-rowy banknot i wsunął go, sapiąc, w dłoń Słowikowi. Tamten spojrzał, zdumiony, na pieniądze i rzucił je na stół. 
—  Cóż ty!... Po co to?... Ja nie chcę!... Bo nie będę śpiewał. 
—  Weź pieniądze! — rzekł ostro Józef Trofida do Mamuta — to swój chłopak... sam fartuje... Za pieniądze nie śpiewa! 
Mamut ciężko się podniósł z miejsca, wziął banknot ze stołu i oddał go harmoniście. Antoni obojętnie wsadził pieniądze do kieszeni i nawet nie podziękował. Dla niego było to bez znaczenia. Grałby i bez zapłaty. Grunt, aby wokoło był śmiech, hałas, aby wódka pluskała w szklankach, aby wszyscy byli weseli. 
Józef chciał iść do kupca i zapytał mnie: 
—  Trafisz sam do domu? 
—  Dlaczego nie?... Trafię. 
—  To dobrze... Od ciebie nic tu się nie należy... Ja zapłaciłem za wszystko. 
Trofida pożegnał kolegów i wyszedł z naszego „salonu". 
Zabawa nie ustawała. Byłem zupełnie pijany. Zrobiło mi się bardzo gorąco i wesoło. Piłem, jadłem, śmiałem się, słuchałem pieśni Słowika i harmonii. Nie pamiętam, kiedy wyszedłem z salonu Ginty i znalazłem się na ulicy. 
Powoli brnąłem ciemnym zaułkiem. Krok za krokiem człapałem po grząskim błocie. Nagle posłyszałem z przodu krzyk i zobaczyłem o kilkanaście kroków przed sobą grupę ludzi bijących się przy świetle padającym z okna jakiegoś domu. Trzech mężczyzn biło czwartego, który, obalony na ziemię, bronił się resztkami sił. Nie namyślając się skoczyłem naprzód. Uderzeniem ciała z boku wywróciłem jednego napastnika, a drugiego walnąłem pięścią w twarz tak, że zatoczył się w tył i usiadł w błoto. Trzeci rzucił się na mnie; był też pijany. Zaczął mnie gryźć. Okładałem go pięściami po głowie. Puścił mnie. Porwałem się na nogi, gotowy do nowej walki, chociaż chwiałem się na nogach i byłem wpółprzytomny. Nagle zacząłem wymiotować. Później poczułem, że ktoś prowadzi mnie pod rękę. Był to tamten mężczyzna, któremu przyszed- łem z pomocą. Pytał mnie o coś, lecz nie mogłem zrozumieć. 
Potem, pamiętam, wycierano mi twarz mokrym ręcznikiem. Pochylały się nade mną jakieś nie znane mi twarze. Później alkohol zupełnie odebrał mi świadomość. 
Rano obudziłem się w nie znanym mi mieszkaniu. Byłem zdumiony tym, że się tu znalazłem. Powiedziałem głośno: 
—  Czy jest kto w domu? 
W drzwiach od kuchni ukazała się komiczna, okrągła głowa, prawie zupełnie pozbawiona włosów, z powodu jakiejś skórnej choroby. 
—  Pan był wczoraj tak pijany... Pan nic nie rozumiał! — rzekł, zbliżając się do mnie, nieznajomy mi Żyd. 
—  Ale jak tu trafiłem? 
—  Ja pana tu przywiodłem... Pan pewnie przyjezdny, bo ja pana nie znam... Mnie wczoraj w nocy gałgany chcieli zabić, a pan mnie obronił. 
—  Ja mieszkam na Słobódce, u Trofidy. 
—  To pan kolega Józefa? 
—  Tak. 
—  To porządny człowiek! To złoty człowiek! Aj, co to za człowiek!... Aj!... Ja się nazywam Josek, a to moje mieszkanie. 
Chciało mi się śmiać, gdym patrzał na komiczne gesty i mimikę Żyda. 
Gdy się ubrałem, Josek poprosił mnie, abym zjadł z nim śniadanie. Musiałem na to się zgodzić. Josek postawił na stole butelkę pejsachówki i przyniósł z kredensu faszerowanego szczupaka. Niezadługo przyszła z kuchni i usiadła do stołu jego żona, młoda i bardzo piękna Żydówka, z małym chłopcem na ręku. Zacząłem z nimi rozmawiać. Żona Joska również podziękowała mi za pomoc okazaną jej mężowi. 
—  O co wam poszło? — zapytałem Joska. 
—  Graliśmy w karty. Ja ich ograłem... Na fart ograłem... nie oszukałem — tłumaczył mi Żyd. — A oni chcieli odebrać mi pieniądze. Żeby oni byli trzeźwi, oni nie zrobiliby tego... A tak: mogli mnie zabić! 
Josek pokazał mi guzy na głowie i sińce na rękach i szyi. Gdy opuszczałem ich mieszkanie, Josek wyszedł ze mną do sieni. 
—  Może panu trzeba będzie coś załatwić? To niech pan przyjdzie... Ja wszystko zrobię! 
—  A czym pan się trudni? — zapytałem go. Uśmiechnął   się,  położył  mi   dłoń  na  ramieniu i rzekł: 
—  Niech pan zapyta Józefa: czym zajmuje się Josek Gęsiarz?... On panu powie... Szczęśliwej drogi! 
Od Józefa Trofidy dowiedziałem się, że jest to zawodowy złodziej. 
—  Był niegdyś słynnym złodziejem — rzekł Józiek — lecz ożenił się z miłości i skrócił się. Po większej części gra w karty. Jest styrocznikiem. 

IV 

Z Saszką Weblinem, królem granicy i przemytników, spotkałem się po raz pierwszy w niezwykłych okolicznościach. Spotkałem się w jego królestwie — na granicy. 
Szedłem po raz czwarty na robotę z partią Trofidy. Granicę przekroczyliśmy w pobliżu Olszynki. Noc była ciemna. Południową stronę nieba zalegały chmury. Wschodni wiatr ciął nas w oczy i to utrudniało drogę. 
Szedłem tuż za Józkiem. Przed wyjściem z meliny, na pograniczu, gdzie przechowywano noski, wypiliśmy po pół flaszki wódki. Było mi teraz ciepło i wesoło. Do naszej roboty się przyzwyczaiłem i zacząłem ją lubić. Wabiły mnie dalekie drogi. Pociągała tajemniczość naszych pochodów. Lubiłem odczuwać lekkie pod- niecenie, które wywołuje niebezpieczeństwo. Lubiłem odpoczynki w lasach i dniówki na melinach. Lubiłem i swych kolegów, i huczne, prymitywne zabawy razem z nimi. 
Kilka dni temu kupiłem sobie nowy garnitur. Miałem teraz „na swoją rękę" kieszonkową latarkę i zegarek. A wyruszając w drogę wkładałem do kieszeni jedną lub dwie flaszki spirytusu. Byłem już zawodowym przemytnikiem. 
Idąc za Józkiem myślałem o różnych rzeczach. Śledzenie go nie sprawiało mi teraz trudności. Również wprawiłem się w dźwiganiu ciężkich nosek. Jednocześnie zwracałem uwagę na teren, nasłuchując i patrząc po bokach — przód i tył miałem zabezpieczone. 
O kilkadziesiąt kroków od granicy weszliśmy do zarośli. Posłyszałem na przedzie szmer wody. Trofida szedł bardzo powoli i często się zatrzymywał. Nigdy nie zachowywał się tak ostrożnie jak teraz. W pewnym miejscu się zatrzymał i stał bez ruchu bardzo długo. Zacząłem ziębnąć... Znów ruszył naprzód. Łoskot wody ciągle wzrastał. Raptem Józef zaczai się cofać. Zbliżył się ku mnie. Chwycił mnie za ramię i zmusił do przykucnięcia w zaroślach... Posłyszałem wyraźnie przed sobą pluśnięcie wody i — w tymże momencie — ciszę nocy rozdarł strzał karabinowy i brzmiący strachem głos, prawie ryk: 
—  Stó-ój!... 
W tej samej chwili huknęło kilka strzałów rewolwerowych. Potem zagrzmiały strzały karabinowe. Posłyszałem z tyłu łomot kroków biegnących ludzi. Dudni ziemia. Trzeszczą krzaki. Nieustannie rozbrzmiewają krzyki: 
—  Stój!... Stój!... Stój!... 
Wszystko wokoło się kotłowało. Trudno było zrozumieć, co się dzieje w ciemnościach. Trofida wstał i, ciągnąc mnie za ramię, zaczai pośpiesznie iść w bok. Potem skierował się naprzód. Podążałem za nim. Poczułem, że idziemy po wodzie, która sięgała mi wyżej kolan. Starałem się nie stracić z oczu idącego przede mną kolegi. 
Dotarliśmy do porosłego szuwarami grząskiego brzegu rzeczułki. Wyleźliśmy z wody. W tym momencie stało się coś niezwykłego. Już przede mną huknął strzał i poczułem, że ktoś wpadł na mnie. Uderzenie było niespodziane i tak silne, że wywróciłem się na ziemię i stoczyłem z brzegu do wody. Przygniotła mnie ciężka noska. Ktoś biegł, rozpryskując wodę, korytem rzeczułki, wokoło grzmiały strzały i rozlegały się podniecone głosy. Osłonięty urwistym brzegiem rzeczułki siedziałem w grząskim mule. 
Po kilku minutach zapanowała cisza. Krzyki i strzały oddaliły się w lewo. Wówczas powoli wylazłem z wody na brzeg i po cichu poszedłem w przeciwnym kierunku, coraz więcej oddalając się od granicy. 
Wstąpiłem do lasu. Iść było trudno. Co chwila zagradzały mi drogę drzewa, krzaki i stosy chrustu. Nie znając terenu obawiałem się, aby nie wpaść w ręce zielonkom. 
W pewnym miejscu usiadłem na leżącej na ziemi sośnie i długo wypoczywałem. Potem ruszyłem na oślep przed siebie, starając się iść w jednym kierunku. Zamierzałem, idąc w ten sposób, wybrnąć z lasu. 
Po dłuższej drodze stanąłem w gęstwinie krzaków na skraju lasu. Pamiętałem, że gdy szliśmy za granicę, wiatr wiał mi w twarz. To znaczy: wiał ze wschodu. Skombinowałem, że idąc z wiatrem przejdę granicę z powrotem. Po namyśle przyszedłem do przekonania, że to może mnie zawieść, bo wiatr mógł się zmienić. Ogarnęła mnie rozpacz. Czułem się zupełnie bezradny, zgubiony w oceanie ciemności, w którym na każdym kroku są nie znane mi niebezpieczeństwa. Wszędzie czyhają na mą zgubę okrutni wrogowie. Gdyby ze mną był Józiek, on łatwo wyprowadziłby mnie stąd. Lecz gdzie on jest? Może szuka mnie nadaremnie? 
W pewnej chwili przypomniałem sobie, co mi mówił Trofida o gwiazdach, gdy pierwszy raz wracaliśmy zza granicy. Pośpiesznie poszedłem naprzód, starając się jak najwięcej oddalić od lasu. 
Stanąłem w otwartym polu i rozejrzałem się po niebie. Więcej niż połowę jego zakrywały chmury, lecz na drugiej połowie zobaczyłem konstelację gwiezdną (jak potem się dowiedziałem od Pietrka Filozofa) Wielkiego Wozu albo Wielkiej Niedźwiedzicy. Siedem dużych gwiazd lśniło na ciemnym tle nieba i długo patrzyłem na nie z zapartym oddechem i rozsadzającą mi pierś radością. Przypomniałem sobie słowa Józefa: „Jeśli dadzą nam kiedyś popędź i rozbiją partię, to kieruj się tak, aby te gwiazdy były u ciebie po prawej stronie. Jak nie pójdziesz, zawsze wyjdziesz za granicę!" Stanąłem prawym bokiem do gwiazd i poczułem, że wiatr dmie mi w kark. Tak: kierunek — na zachód — pewny! 
Ruszyłem naprzód. Szedłem powoli, aby nie sprawiać hałasu, bo nie wiedziałem, gdzie się znajduję, i żeby nie męczyć się niepotrzebnie. 
Mijałem pola, łąki, wzgórza... Przeszedłem jakiś strumień, lecz dotychczas nie wiedziałem, gdzie jestem. Może jeszcze w Sowietach, a może w Polsce? Postanowiłem iść jak najdalej. Wolałem wpaść w ręce strażników granicznych w Polsce, gdzie za przemytnictwo, szczególnie po pierwszym razie, karano łagodniej, aniżeli w Sowietach, gdzie kary były bardzo surowe. 
Po ciemku, powoli, krok za krokiem, bez szmeru posuwałem się naprzód. Od czasu do czasu zatrzymywałem się i długo nasłuchiwałem. Oczami starałem się przeszyć jak najdalej ogarniający mnie mrok. 
Znalazłem się u stóp jakiegoś wzgórza. Wszedłem na jego wierzchołek. Przypomniałem sobie opowiadanie Józefa o kapitanie i o widmie. „Przecież to Kapitańska Mogiła!" — pomyślałem. 
Zrozumiałem, że jestem w Polsce. Teraz łatwo mi będzie znaleźć drogę do miasteczka. 
Usiadłem, oparty noska o stok wzgórza, i długo patrzyłem na północo-zachód... tam, gdzie lśniła bajecznymi kolorami, szeroko rozrzucona po niebie wspaniała Wielka Niedźwiedzica. Nie znałem jeszcze jej imienia, lecz pokochałem ją bardzo. Po prostu nie mogłem oczu od tamtych gwiazd oderwać. 
Gdy siedziałem nieruchomo, wpatrzony w gwiaz- dy, usłyszałem u stóp wzgórza szmer. Stanąłem i podciągnąłem w górę pasy noski, przygotowując się do ucieczki. Szmer nie ustawał. Cicho zszedłem w dół i położyłem się we wgłębieniu u stóp wzgórza. Po pewnym czasie dostrzegłem pełznącą powoli obok wzgórza postać. Był to człowiek. 
„Na pewno nie zielonka, a przemytnik! — pomyślałem. — Zielonki mają płaszcze koloru khaki, który w nocy jest jaśniejszy od twarzy... A poza tym: nie ma celu tak pełznąć z dala od granicy... Może to ktokolwiek z naszych?" Pełznący usiadł. Widziałem jego czarną, skuloną sylwetkę. Trochę później dostrzegłem na jego plecach szary prostokąt noski. 
Posłyszałem lekki jęk i jakby zduszone raptownie przekleństwo: „A może to Józef?" Nie wahałem się już i zawołałem: 
—  Józiek, to ty? 
Ciemna sylwetka gwałtownie się poruszyła. Chwilę panowało milczenie, a potem posłyszałem cichy głos: 
—  Kto tam?... Chodź tu!... O, cholera! Zbliżyłem się do siedzącego w trawie człowieka. 
Pochyliłem się nad nim. Nieznajomy zapytał mnie: 
—  Kto ty? 
—  Ja?... Władek... Józefa Trofidy kolega. 
—  Skąd idziesz?... Od krasnych? 
—  Nie... Szliśmy z towarem w drogę... Trofida prowadził... Zielonki pognali nam kota w Olszynce. 
Usłyszałem zdumione: 
—  Aha!... To, to wy byli! 
—  Chodźmy! — powiedziałem do przemytnika. 
—  Nie mogę, cholera! Zwichnąłem nogę. 
—  To ci pomogę. 
—  Dobrze. Weź moją noskę. 
Zsunął z barków pasy noski i rzucił ją na łąkę. Chwilę milczał, a potem rzekł: 
—  Weź noskę i połóż na wzgórzu... Rozumiesz? Swoją też... Inaczej niema jak... Później poślę po nie... Bądź pewny! 
Wszedłem na wzgórze i położyłem na jego wierzchołku obie noski. Potem wróciłem do przemytnika. 
—  Podołasz zanieść mnie do miasteczka? — zapytał chrapliwie. 
—  Czemu nie? Można odpoczywać. 
Wziąłem go na plecy „na barana" i powoli poszedłem przez pola w kierunku Rakowa. Od czasu do czasu przemytnik wskazywał mi drogę: „W prawo!... W lewo!..." I tak brnąłem naprzód w mroku nocy. Od czasu do czasu przemytnik syczał z bólu, szczególnie gdy się potykałem lub podrzucałem go wyżej na plecach. 
Dotarłem do cmentarza. Tam wypoczęliśmy, a potem poniosłem go dalej. Droga trwała długo. Zmęczyłem się bardzo. 
Nareszcie wszedłem do jakiegoś zaułka, a potem na dziedziniec domu. Tam opuściłem go na ziemię, w pobliżu okna. Zapukał po cichu w szybę. Wkrótce ze środka odezwał się niezadowolony głos kobiecy: 
—  Kto puka? 
—  Otwórz, Fela! Żywo! 
—  Zaraz... Zdążysz!... 
Znaleźliśmy się w mieszkaniu. Była to duża, schludna izba, której mniejszą część oddzielało długie przepierzenie. Z prawa widziałem dwoje drzwi: jedne do kuchni, drugie do narożnego pokoju. 
Fela, siostra Saszki Weblina, zapaliła lampę i szczelnie osłoniła okna. Gdy przy świetle lampy spojrzałem na nią, stanąłem nieruchomo, nie mogąc od niej oczu oderwać. Była to wysoka, smukła kobieta lat dwudziestu ośmiu. Po plecach jej spadały w gęstych splotach czarne włosy. Była nie ubrana: włożyła tylko spódnicę, a na nogach miała domowe pantofle, lecz nie krępowała się wcale moją obecnością. Krzątała się po mieszkaniu i coś w nim porządkowała. Twarz jej była urocza: pociągła, matowo blada, regularna; miała hardy wyraz; zdobiły ją duże, wyraziste oczy, ciemne brwi i ślicznie ukształtowane usta. Szczególnie przykuły moją uwagę jej nagie ramiona i smukła szyja. Nie widziałem dotychczas piękniejszej kobiety. Tak mi się zdawało i tak wówczas myślałem. I rzeczywiście — Fela Weblinów- na była najładniejszą dziewczyną w miasteczku. Palili się do niej wszyscy tutejsi chłopcy. Lecz prędko odstraszała ich swymi drwinami i zimnym, szyderczym spojrzeniem wspaniałych, zielonych oczu, w których kryła się niezwykła siła: wabiąca i... odpychająca... Patrzyło się w nie — jak w przepaść! 
Fela pomogła mi ułożyć na kanapie Saszkę i zaczęła nożycami rozpruwać mu but na prawej nodze. Stałem pochylony przy niej. Śledziłem ruchy jej pełnych, kształtnych ramion, lśniących niezwykłym urokiem nagości. Wtem przerwała swą pracę; dostrzegła moje żarłoczne spojrzenie i prawie krzyknęła: 
—  Czego  się  gapisz?  Pomagaj!...   Stale kłopot, cholera!... Trzeba się powiesić! 
—  No, ty uspokój się! — ze złym błyskiem oczu rzekł do niej Saszka. — Bo zaraz cię uspokoję! 
Fela rzuciła nożyce na kanapę i wyszła do narożnego pokoju. Po chwili wróciła, zapinając na piersi bluzkę. Twarz jej zmieniła się nie do poznania. Oczy zimno się skrzyły. Wargi ciasno się zwarły. 
Gdy zdjęliśmy but ze zwichniętej nogi Saszki, który z bólu pogryzł sobie do krwi wargi, powiedział do siostry: 
—  Skocz duchem po Żywicę. Żeby zaraz tu był! Jeśli Żywicy nie znajdziesz w chałupie, to leć po Mamuta. Ale na jednej nodze... Poszła! 
Fela coś mamrocząc wdziała palto i zarzuciła na głowę dużą, ciepłą chustkę. Trzasnąwszy drzwiami wyszła z mieszkania. 
—  Żmija, psiakrew! — burknął Saszka i zaczął oglądać nogę, która była zwichnięta w kostce i mocno spuchła. 
Saszka Weblin był najsłynniejszym przemytnikiem na pograniczu — od Radoszkowic do Stołpców. Był doskonałym przewodnikiem, bo znał dobrze granicę i oba pogranicza, lecz bali się go i kupcy, i większość przemytników. Bali się za olbrzymią, po prostu straceńczą odwagę, która pchała go ku niezwykłym, prawie bezmyślnym uczynkom. Miał wielu wrogów w miasteczku i na pograniczu, którzy nienawidząc go, jedno- cześnie szanowali i podziwiali tego króla przemytników. Miał i kilku oddanych sobie przyjaciół, którzy pokochali go za odwagę, za szeroki gest, za rozrzutność i za „fantazję". Najbliższym jego druhem był Żywica, najsilniejszy mężczyzna na pograniczu. Stanowił zupełne przeciwieństwo Saszki i nieraz się dziwiłem: co mogło łączyć tych ludzi o tak sprzecznych charakterach? 
Saszka miał 35 lat. Był wysoki i szczupły. Chodził z lekka pochylony w przód. Miał szare oczy, zawsze lekko zmrużone, a w nich czaiły się tak dziwne rzeczy, że lepiej było nie patrzyć w nie. Lubił żartować i często się śmiał, lecz robił to tylko mimiką twarzy... Oczy były zawsze zimne. Uśmiech wyglądał jak grymas. 
Saszka zarabiał nieraz duże pieniądze. Lecz z taką zapamiętałością je rozrzucał, że wkrótce znów nic nie miał. Nikt tak nie grał w karty jak on! Nikt nie rzucał tyle pieniędzy kobietom. Nikt tyle nie przepijał. 
Gdy pozostałem sam na sam z Saszka, on, patrząc na spuchniętą nogę, długo milczał, a potem rzekł: 
—  Nasza  fortuna kołem  się  toczy:   to  trzaśnie w mordę, to plunie w oczy! 
—  Tak — potwierdziłem jego słowa. 
—  To Józkowi pognali kota w Olszynce? — zapytał po chwili. 
—  Jemu. 
—  Ilu was było? Dziesięciu? 
—  Jedenastu. Pokiwał głową. 
—  No, no!... Czy wszyscy wrócą?... Masałki gęsto rąbali!... 
—  Ktoś do nich walił też. Podniósł na mnie oczy. 
—  Ktoś rąbał do nich z kopyta, mówisz? 
—  Tak. 
—  To i dobrze... Bo za dużo śmiałości mają!... Zapomnieliby, że granica jest i że my fartujemy... Polowaliby jak na zające!... 
Niezupełnie go zrozumiałem. 
Wkrótce wróciła Fela, a w ślad za nią wszedł pośpiesznie do mieszkania tęgi mężczyzna, lat trzydziestu. Tężyznę jego krył czarny garnitur, lecz wyczuwało się, że pod ubraniem są stalowe zwoje muskułów. 
Był to słynny przemytnik, Żywica, który brał za granicę na raz po trzy noski. Mamut był również bardzo silny, lecz był niezgrabny, a Żywica, przy masywnej budowie, był bardzo zwinny. Opowiedziano mi kiedyś o nim taką historię. Pewnego razu Żywica założył się, po pijanemu, z Jurlinem, dość zamożnym maszynistą przemytników, że przeniesie jego konia z ulicy Wileńskiej do mieszkania swej matki, przy ulicy Mińskiej. Gdyby konia przeniósł, zostałby jego własnością: gdyby nie przeniósł — przegrywał do Jurlina pięćdziesiąt rubli w złocie. Koniowi związano tylne i przednie nogi. Żywica wlazł pod spód i uniósł go w górę. Z lekka pochylony, przytrzymując liny, którymi były związane nogi konia, szedł powoli ulicą. Przebył większą część wyznaczonej mu trasy, lecz na rynku koń niespodziewanie mu się szarpnął i oboje runęli na ziemię. Żywica przegrał zakład, lecz mógł go wygrać. Łamanie podków i srebrnych rubli było dla niego zabawką. 
Tego właśnie człowieka zobaczyłem przed sobą. Miał łagodną twarz, z której wesoło i życzliwie patrzyły dobre, dziecięce oczy. Szerokie, gęste brwi były podniesione w górę. Miał bardzo piękny uśmiech. Gdy uśmiech ten zjawiał się na jego twarzy, trudno było nie odpowiedzieć mu uśmiechem. Spostrzegłem, że mu bardzo trudno wypowiadać swoje myśli, i przypomniałem sobie Mamuta, który prawie wcale nie mówił, lecz gestykulował. 
Żywica zbliżył się do kanapy, na której leżał Saszka, i z widocznym niepokojem zapytał go prawie szeptem: 
—  No i co?... Co ci jest?... A?... 
—  Nic... zwichnąłem sobie nogę... Był szocher... Dawałem gwinta... W Olszynce masałki się napatoczyli. Narobili haju jak cholera! Urywałem i wykopyrt-nąłem się przez pień... Ten mnie przytachał do chary... Nie wiem, jak sam przylazłbym tu. 
Saszka wskazał na mnie ruchem głowy. Żywica błysnął wesoło oczami, ścisnął mi ramię w łokciu, tak że zabolało, i skinął głową. 
—  To morowo!... Tak!... To rozumiem!... Później Saszka rzekł do Żywicy: 
—  Idź zabierz noski... Dwie noski: jego i moja... Pójdziesz na Kapitańską Mogiłę: tam leżą na wierzchu, na ziemi... Przytabłujesz tu! 
—  Dobra jest... Zaraz... 
Żywica porwał się z miejsca i poszedł ku drzwiom. 
—  Weź komin — rzekł Saszka. — Może ktoś się napatoczy? 
Żywica chwilę stał przy progu, namyślając się, potem machnął dłonią, pokazał w uśmiechu zęby i powiedział: 
—  Nie napatoczy się... 
Po godzinie Żywica wrócił. Przyniósł obie noski. Dźwigał je bez wysiłku. Twarz miał spoconą, bo bardzo się śpieszył. Zostawił noski u progu i usiadł ostrożnie na kanapie obok Saszki. 
Feli nie było w pokoju. Gdy przyszedł Żywica, Saszka kazał jej iść spać. Żywica przez pewien czas patrzył mi w twarz, a potem zapytał: 
—  Ty czyj? 
—  Józefa Trofidy, ze Słobódki, kolega — odparł za mnie Saszka. — Widać też złoty chłopak. 
—  No i klawo! — rzekł Żywica, uderzając mnie dłonią po kolanie. 
—  Zrób coś poszamać! — rzekł Saszka do Żywicy. 
— Wódka, chleb i kiełbasa w szafie; ogórki w misce na półce... Z nogą załatwimy na ranku. Felka zawoła felczera... Pocierpię... Już mnie nie tak boli... 
Żywica poustawiał na stole szklanki i talerze, a potem przenieśliśmy stół i ustawili go obok kanapy. Wypiliśmy we trójkę cztery flaszki wódki. Później Sasza zapytał mnie: 
—  Co chcesz zrobić z noska? 
—  Oddam Józefowi... To cudzy towar... 
—  Towar twój teraz! — rzekł Saszka dobitnie. 
— To nie „agranda". Nikt nie odda... chyba głupi!... To twój fart. Rozumiesz? Żyda cholera nie weźmie!... 
Raz, dwa się odkuje! A ty rozdmuchasz trochę kadzidło!... Poniał? 
—  Ja zapytam Józefa. 
—  Dobrze.  Zapytaj.  A noskę możesz  zostawić u mnie. Ja pchnę za granicę. Jeszcze i na tym zarobisz... Jutro mi powiedz... Ja waszego kupca znam dobrze. To żminda! Jego szczęście, że z Trofidą pracuje! Grube tysiące  zarobił!...  Kiedyś  (dwa  lata temu)   Szlama Bergier szmatami i butelkami handlował.  A teraz Szlama Bergier grojse kupiec: w Wilnie sklepy otwiera i kamienice kupuje! 
Zamilkł. Długo patrzył, zamyślony, w kąt pokoju. Potem rzekł: 
—  No, to idź sobie!... A jutro mi powiedz... Chcę, żebyś więcej zarobił. 
Pożegnałem Saszkę i Żywicę, i poszedłem do domu. 
Józiek nie spał jeszcze. Gdy zapukałem do drzwi mieszkania, w którym dostrzegłem palące się za okiennicami światło, kolega, który sam odemknął mi drzwi, z radości omal nie udusił mnie w objęciach. 
—  To klawo, braciszku!... A ja już myślałem, że cholera wie co!... Dwie godziny po pograniczu się szwendałem: ciebie szukałem... Omal nie wpadłem... A ty sam... No, gadaj jak tam było? 
Gdy opowiedziałem mu szczegółowo o swym błąkaniu się po lasach i o spotkaniu się na pograniczu z Saszką, jak również o wszystkim, co nastąpiło dalej, Józef się zamyślił... Po chwili rzekł: 
—  Wiesz, bracie, klawi to chłopcy i dobrześ zrobił, żeś mu pomógł. Ale z Saszką się nie zadawaj, bo to narwaniec! Z nim niejeden zginął! To nie dla ciebie „kumpania"! Tak! 
—  On wcale nie zapraszał mnie razem robić... 
—  No i klawo. A z towarem to ci dobrze się trafiło! On sprzeda za granicą, bo jeśli tu „pójdzie na blat", to mało dostaniesz. Saszką weźmie pięć razy tyle. On chce ci dopomóc. Widzi, że chłopak jak się należy, no i tego... 
—  To jutro ja tam pójdę. 
—  Dobrze. 
—  Ja myślałem, że towar trzeba oddać. 
Józiek się uśmiechnął i powiedział to samo, co słyszałem niedawno od Saszki: 
—  To nie agranda! Bergiera diabli nie wezmą. Za dwie partie odrobi wszystko.  A my odkujemy się trochę... Parę chłopaków rzuciło noski naprawdę... Może wypijesz? 
—  Nie. Piłem u Saszki razem z Żywicą. Po chwili Józef zapytał mnie z uśmiechem: 
—  Widziałeś Felę? 
—  Widziałem. 
—  No, jak ci się spodobała? 
—  Ładna!... Bardzo ładna! 
—  Tak, tak... Dziewka: malowanie, ale wredna cholera! Ty tam pójdziesz, to się nie zadurz w niej. Ona lubi chłopcom głowy zawracać. 
—  Na mnie nie patrzyła nawet. 
—  Ona na nikogo nie patrzy, bo oczy ma paskudne... Oszalejesz, jak w nie spojrzysz! 
Trofidą westchnął i zamilkł. Może i on w niej się podkochiwał. 
Tej nocy długo nie mogłem zasnąć. Przed oczami przepływały mi różne obrazy i postacie. Widziałem to siedem pięknych gwiazd konstelacji Wielkiej Niedźwiedzicy, to komiczną twarz Joska Gęsiarza, to śpiewającego Słowika, to żartującego Lorda, to grającego na harmonii Antoniego, to Saszkę, to Żywicę. Wreszcie wszystkich przesłoniła Fela. Miała śliczne nagie ramiona, wspaniałą dumną twarz, krucze włosy... I tak ślicznie do mnie się uśmiechała! 

V 

Na zajutrz, po śniadaniu, udałem się do Saszki. Zastałem go leżącego na kanapie. Nogę miał obandażowaną. 
—  Jak zdrowie? — zapytałem. 
—  Dobrze. Był felczer; opatrzył mi nogę. Za parę dni można będzie chodzić. 
—  Doskonale! 
—  No, jak tam z towarem? 
—  Mnie wszystko jedno. Józef mówił, że ty najlepiej opylisz. Ale nie chcę dodawać ci pracy. 
—  Jaka tam praca?...  Razem z moim towarem opylę. Zaczekam tydzień... A może ci zaraz sarmak potrzebny? 
—  Mam trochę forsy... Dla mnie wystarczy. 
—  To i klawo! 
Do pokoju weszła Fela. Była w ładnej sukience granatowego koloru i lakierowanych pantofelkach. Przywitałem się z nią. Spostrzegłem, że ma zielone oczy. Zaczęła porządkować pokój. Z przyjemnością patrzyłem na jej zgrabne ruchy. Parę razy z ukosa spojrzała na mnie. 
Po pewnym czasie Saszka zwrócił się do siostry: 
—  Pójdziesz do kościoła? 
—  A jakże? Pójdę. 
—  Sama? 
—  Aż kim? 
—  Ot, koleżka ciebie odprowadzi. Pójdziesz z Fe-lą? — zapytał mnie Saszka. 
Trochę się zażenowałem i rzekłem pośpiesznie: 
—  Owszem. Pójdę chętnie! 
Wkrótce wyszedłem wraz z Felą z mieszkania. Dzień był piękny. Ulicami w kierunku kościoła ciągnęło sporo ludzi, przeważnie młodzieży. Nie wiedziałem, o czym rozmawiać z Felą, więc szliśmy w milczeniu. Gdy zbliżaliśmy się do kościoła, mijało nas sporo odświętnie ubranych ludzi. Prawie każdy witał moją towarzyszkę: 
—  Uszanowanie pannie Felicji! 
—  Dzień dobry, panno Felciu! Odpowiadała im niedbałym skinieniem głowy. 
W pobliżu kościoła spostrzegłem grupę, składającą się z pięciu mężczyzn, w wieku od dwudziestu pięciu do trzydziestu pięciu lat. Był z nimi Alfred Alińczuk, którego widziałem w sadzie Trofidy wraz z Helą. Zrozumiałem w lot, że są to bracia Alińczuki. Byli ubrani z mieszczańskim, pretensjonalnym szykiem: lakierki, lub lakierowane buty, kolorowe garnitury, jaskrawe krawaty, cyklistówki, kapelusze. I wszyscy mieli w rękach szpicruty. 
Gdy Alfred Aliriczuk dostrzegł mnie idącego wraz z siostrą Saszki, wysunął się naprzód i twarz jego przybrała zaczepny, złośliwy wyraz. Gdy zbliżyliśmy się bardziej, osłodził ją maślany, sztuczny uśmiech. Ukłonił się — jak wówczas Heli — na raz: kapeluszem, szpicrutą i ruchem głowy. 
—  Pannie Felci moje uszanowanie! Fela skinęła mu głową i rzekła życzliwie: 
—  Uszanowanie panu! Potem zwróciła się do mnie: 
—  Ja pójdę sama. Możecie zaczekać, jeśli macie czas i chęć, A jak nie, to do widzenia! 
—  Ja zaczekam. 
—  Dobrze. 
Poszła do kościoła, a ja zacząłem się przechadzać w pobliżu. Na stopniach kościoła umieściły się malownicze grupy dziewcząt w kolorowych sukienkach. Chłopaki, napuszeni jak pawie, defilowali po kilku i pojedynczo przed gankiem kościoła, niby nie zwracając uwagi na dziewczęta, lecz ustawicznie zerkając ku nim ukradkiem. 
Ktoś pociągnął mnie za rękaw. Zobaczyłem Lorda. Uścisnął mi dłoń. 
—  Co tu robisz? — zapytał mnie. 
—  Czekam na Felę Weblinównę. 
—  O! To znasz ją? 
—  Tak. 
—  No, no!... Morowa szmara! 
Potem skinął głową na ugrupowane na stopniach kościoła dziewczęta i rzekł: 
—  Cały przetak bab się zebrał! Wszelkiego koloru i kalibru! Na każdy gust. Do wyboru! 
Oddalił się gdzieś, skubiąc angielskiego wąsika. Zacząłem się przechadzać po dziedzińcu, zerkając co chwila ku drzwiom kościoła i oczekując na wyjście Feli. 
W pewnym momencie znalazłem się w pobliżu grupy braci Alińczuków. Alfred stanął mi na drodze i ściągając wąskie brwi patrzył mi w oczy. Chciałem odsunąć go na bok i przejść, lecz on powiedział: 
—  Ty przyprowadziłeś Felę? 
—  Ja... A co ci do tego? 
—  No, to dybaj do chałupy. 
—  Czemu to? 
—  Ja ją odprowadzę. 
—  To, jak ona zechce. 
Alińczuk pochylił ku mnie zaczerwienioną twarz i syknął: 
—  Nie skacz, smyku, bo cię osadzę!... Frajerze! 
—  A no spróbuj! 
Zrobiłem krok w tył. Bracia Alińczuki powyciągali ręce z kieszeni. W tym momencie jeden z Aliriczuków zatoczył się, odepchnięty na bok i przed Alfredem stanął Szczur. Zbliżył swoją twarz ku jego twarzy i zaczepnie gwizdnął mu w nos, mrużąc oczy. Alfred się cofnął, zaciskając pięści. A Szczur powiedział, powoli cedząc wyrazy przez zęby: 
—  Ty, szpaniuga!... Czego tak się rozbijasz? 
—  Mądrze! — rozległ się głos Lorda, który zbliżył się ku nam. 
—  Widzisz go! Zu-uch! — ironicznie rzekł Szczur, wskazując ruchem głowy na Alfreda. 
—  Zuch: na jednego we dwóch! A przeciw zucha zdechła mucha! — odezwał się Lord. A po chwili dodał: — Uważaj, Szczur, żeby ciebie nie naleli! Patrz, pięciu takich żyganów! 
—  Mam ich tam, gdzie kura ma jajko! Wszystkich pięciu! Są mocni, ale w pysku! 
—  No, nie gadaj! Jeśli Fredek nie zuch, to świnia nie piękność! To groźny zadziora! 
—  Krowom ogony zadzierał. 
Około nas zaczęli zbierać się gapie. Rozległy się wybuchy śmiechu. Alińczuki wyszli z ogrodzenia na ulicę. Bali się robić awanturę, bo wiedzieli, że Szczur nie będzie się bił na pięści, lecz ma w pogotowiu nóż. A Szczur, jak uprzykrzona mucha, trzymając ręce w kieszeni i chybocząc biodrami krążył w pobliżu. Lord spacerował ze mną. 
—  Ty uważaj na Alińczuków. A najwięcej na Alfreda. To są dranie!... On do Felki się pali. Chciał ciebie odstraszyć... Ty kup sobie zadrę, bo różnie może być! 
Nazajutrz, idąc za radą Lorda, kupiłem sobie duży sprężynowiec. Józef wyostrzył mi go jak brzytew, że golił włosy na ramieniu. 
Gdy Fela wyszła z kościoła, wraz z Lordem odprowadziliśmy ją do domu. Zaprosiła nas do mieszkania. 
Saszka był sam i widocznie się nudził. Zaproponował, byśmy zagrali w tysiąc, po pięć rubli za partię. Graliśmy w karty do zmierzchu. A potem pożegnałem Saszkę i wraz z Lordem wyszedłem z mieszkania. Fela nie opuściła swego pokoju, aby nas pożegnać. 
Gdy wyszliśmy z mieszkania Saszki, zaczai padać deszcz i zerwał się wiatr. 
—  Cholera, psi czas! — rzekł Lord. l— Tak... Pogoda podła! 
Powoli brnęliśmy wąskim zaułkiem. Nogi grzęzły w błocie. Lord się zatrzymał i zapytał mnie: 
—  A może pójdziesz do Kaliszanek? 
—  Co to za jedne? 
—  Wesołe dziewczynki. Nogami na życie zarabiają!... Tu parę kroków. Chodź! 
Na krańcu miasteczka zbliżyliśmy się do osobno stojącego domu. Lord zapukał w okiennicę. Ze środka odezwał się wesoły głos. 
—  A kto tam? 
—  Ja. Jego ekscelencja hrabia Bolesław z przyjacielem! 
—  Aha! Zarazi Po chwili weszliśmy do dużej izby. Była dość czysta. Na ścianach wisiało mnóstwo obrazów i oleodruków. W jednym rogu izby był duży stół, zasłany niebieską ceratą. 
—  Franka, niech żyje! — krzyknął Lord. Chwycił wpół dziewczynę, która wprowadziła nas do mieszkania, i uniósłszy ją w górę prędko okręcał się po izbie, tak że fikała nogami w powietrzu. 
—  Puśćże, wariacie, bo w łeb trzasnę — krzyczała dziewczyna. 
Zobaczyłem siedzącego za stołem Bolka Kometę. Lord również go dostrzegł, więc szeroko rozłożył ręce i rzekł zwracając się do mnie. 
—  Uważaj, Władku. W niebie jesteśmy! —wskazał ręką na tęgą kobietę i powiedział: — Słońce! — potem, pokazując  kolejno  na  trzy  znajdujące  się  w  izbie dziewczyny, dodał: — Gwiazdy! Wreszcie wskazał na przemytnika i rzekł: — A to kometa! Wszystko w komplecie! 
Zuzia Kaliszanka, gospodyni mieszkania, przygotowała kolację. Postawiła na stole miskę gotowanych kartofli, które parowały aż pod sufit, i dużą misę zsiadłego mleka. 
—  Zsiadłe mleko z kartoflami to taka opycha! — rzekł Lord, całując koniuszki palców. — Co ty na to, Kometa? 
—  Uhum... — odezwał się przemytnik, który, jak spostrzegłem, był już pijany. 
—  Zuziu, najsłodsza! — zwrócił się Lord do gospodyni. — Żeby tak kapuchnę wódziuchny! 
—  Aha, zaraz! — odezwała się kobieta. — Żeby mnie potem grandy narobili! 
—  Chyba nas znasz, aniele! — rzekł słodko Lord. 
—  Właśnie, że znam. Dlatego i nie dam. 
Lecz pani Zuzia niedługo się opierała i wkrótce przyniosła flaszkę wódki. Kometa się ożywił i odzyskał mowę. 
—  Mówię i powiadam, chłopaki, że nie ma porządku na świecie! — rzekł chrapliwie. — Cholera wie, gdzie wszystko się pochowało! Ani wypić, ani się zabawić; nawet Antoniego nie ma! 
—  Obejdzie się. W takim towarzystwie — Lord mrugnął ku kobietom — nie sprzykrzy się i bez muzyki! 
Zuzanna Kaliszanka od kilkunastu lat trudniła się zawodowo handlem miłością. Jej trzy córki również poszły po tej drodze. Gdy patrzyłem na te cztery kobiety, doznawałem dziwnego wrażenia. Nie mogłem uwierzyć sobie, że jest to jedna rodzina: matka i córki. Młodsza córka, Olesia, była pulchną blondynką. Średnia, Franka, miała rude włosy i była prawie tak tęga i wysoka jak matka. A matka ich była rosłą, tęgą brunetką. Pomimo starszego wieku, Zuzia dobrze jeszcze się trzymała i „pracowała" na równi z córkami. U niektórych, stałych gości, cieszyła się nawet większym wzięciem niż córki, bo była mistrzynią w sztuce miłosnej. 
Tę noc przespałem u Kaliszanek z Olesia. Spodobała mi się bardzo. Jest w niej pewne podobieństwo do siostry Trofidy, Heli. 
Bolek Kometa ulotnił się z mieszkania, jak tylko wypiliśmy wszystką wódkę. 
— To moczymorda! — rzekł Lord. — Za wódką na koniec świata pójdzie. 

VI 

Jesien. 
Złoto wisi na drzewach. Złoto fruwa w powietrzu. Złoto szeleści pod nogami. Morze złota wokoło. 
Chodzimy po złotych kobiercach. I sezon ten, gdy głuche jesienne noce na długo otulają ziemię, również nazywa się „złotym". 
Granica wre życiem. Partia za partią, noc w noc, idą za granicę. Przemytnicy pracują wściekle. Ledwie starcza im czasu na przepicie zarobionych pieniędzy. Prawie nie widzimy światła dziennego, bo we dnie się wysypiamy po trudach długich nocy. 
Ja wychudłem, sczerniałem. Trofida też. Lecz jestem o wiele zdrowszy i silniejszy, niż wtedy gdy po raz pierwszy znalazłem się na granicy. Teraz dla mnie przebycie trzydziestu kilometrów drogi, w nocy, po manowcach, z ciężką noska na plecach, jest bagatelką. Byłem już jedenaście razy za granicą. Kilkakrotnie ostrzelano nas... Gdy po raz pierwszy posłyszałem w ciemności gwizd kuł w powietrzu, zrobiło mi się wesoło. Wiedziałem, że trafić mnie po nocy trudno, zresztą nie dbałem wcale o siebie. 
Gdy wyruszaliśmy w drogę i w kilku, lub kilkunastu, zapadali w mrok, zdawało mi się, że idziemy zanurzeni w wodzie. Jak żeglarzom groziły nam różne niebezpieczeństwa, lecz sprytnie wymijaliśmy je i docierali do przystani. 
Gdyby zrzucić wieczorem, w głuchą, jesienną noc, z granicy welon mroku, zobaczylibyśmy, na dłuższym odcinku, ciągnące ku granicy partie przemytników... Idą po trzech, po pięciu, a nawet po dziesięciu i kilkunastu. Większe partie prowadzą doskonale znający granicę i pogranicze „maszyniści". Małe partie chodzą przeważnie „na swoją rękę". Idą nawet kobiety, po kilka na raz, aby za złoto, srebro i dolary, kupić w Polsce towarów, które można sprzedać ze sporym zyskiem w Sowietach. Są i partie uzbrojone, lecz ich bardzo mało. Przemytnicy broni nie noszą. A jeśli ktoś z nich i bierze ze sobą komin, to, w razie zatrzymania ich, jeśli widzi, że ma do czynienia nie z „chamami", których otriezów przemytnicy więcej się boją aniżeli wszystkiego innego, odrzuca broń od siebie. Z bronią chodzą Alińczuki, Saszka i jeszcze niektórzy przemytnicy, mający ku temu bardzo poważne powody. 
Po zdjęciu osłony mroku z pogranicza, zobaczylibyśmy rekinów granicy, „chłopów", z otriezami, karabinami, rewolwerami, siekierami, widłami i drągami, czyhających na zdobycz. Zobaczylibyśmy czasem i bandę dywersyjną, złożoną z kilkunastu, lub kilkudziesięciu ludzi, uzbrojonych w rewolwery, karabiny, a nawet i karabiny maszynowe. Zobaczy- libyśmy i skamiejeczników, przemycających kradzione konie z Polski do Sowietów, a z Sowietów do Polski. Zobaczylibyśmy wreszcie niezwykłą postać... człowieka, który samotnie przemierza pogranicze i przekracza granicę... Idzie często po najniebezpieczniejszych drogach. Kroczy z rewolwerami w rękach, z granatami za pasem, ze sztyletem u boku. To szpieg... Stary, wytrawny, cudem ocalały z dziesiątków zajść, zdecydowany jak diabeł, szalenie śmiały korsarz granicy!... Obawiają się go wszyscy: i przemytnicy, i strażnicy, i agenci wszelkich instytucji wywiadu i kontrwywiadu, i chłopi... Złapać przemytnika — wymarzona gratka! Ale wleźć na takiego szatana — najstraszniejsza rzecz!... Zobaczylibyśmy i wiele innych, ciekawych spraw... O niektórych z nich opowiem... 
Od pewnego czasu zaprzyjaźniłem się bardzo z Pie-trkiem Filozofem. Jest to młody chłopiec lat dziewiętnastu. Ma niezwykłe oczy: uważne i poważne. Nie widziałem nigdy, aby Pietrek pił wódkę lub hulał z chłopcami w miasteczku. Owszem i on pił, lecz robił to „na rozgrzewkę" lub „dla humoru", ale nie dla zabawy. Nie żartował. Prawie zawsze milczał, nie biorąc udziału w ogólnych rozmowach. Gdy go o coś pytano, odpowiadał wyczerpująco i bardzo poważnie. Dostrzegłem, że nawet w drogę zabiera ze sobą książki, które czyta, gdy ma czas po temu. Julek Wariat zawsze się trzymał w pobliżu Pietrka i często o czymś rozmawiali. Słyszałem od chłopaków, że Pietrek jest wykształcony i że na pograniczu osiadł w roku 1920, gdy, w czasie ofensywy bolszewików na Warszawę, zgubił ojca i matkę. Mieszkał wraz z Julkiem Wariatem u pewnego emigranta, Mużańskiego, który tanio i dobrze reperował zegarki, a którego uważano za bzika. 
Opowiem trochę obszerniej, jak się rozpoczęła moja przyjaźń z Pietrkiem Filozofem. Wspomniałem już o tym, że Józiek Trofida pokazał mi na niebie siedeńi gwiazd, które kilka razy dopomogły mi odnaleźć drogę za granicę. Przywiązałem się bardzo do nich i zawsze, gdy niebo było bez chmur, patrzyłem na nie i było mi wówczas tak wesoło, jakbym patrzył w oczy najlepszego druha. Natomiast, gdy niebo przesłaniały chmury, odczuwałem smutek. 
Pewnego razu, w piękną, cichą noc, gdy niebo się skrzyło gwiazdami, zwróciłem się do Wariki Bolszewika, który wypoczywał w pobliżu mnie, oparty o rzuconą w trawę noskę. Wskazałem mu dokładnie tamte siedem gwiazd. Gdy wreszcie zrozumiał, o które gwiazdy mi idzie, zapytał: 
—  No widzę je... Więc co z tego? 
—  Co one przypominają ci swym wyglądem? Bolszewik dłuższy czas milczał, patrząc przymrużonymi oczami na niebo. A potem wydął wargi i rzekł: 
—  Gęś... Tłustą gęś z długą szyją... 
Mnie to obraziło. Nagle spostrzegłem, że Bolszewik ma brzydko sterczące uszy, długi, sinawy nos, grube wargi i że jest... głupi. Poczułem do niego odrazę. Nie rozmawiałem z nim więcej. 
Innego razu zadałem to pytanie Felkowi Marudzie. Długo nie mógł się zorientować, o które gwiazdy mi idzie, a gdy wreszcie zrozumiał, to rzekł: 
—  ...Widzę... Tamten rondel!... 
Ten mnie zgniewał. Jemu zawsze tylko rondle z żarciem na myśli. Zresztą, czy można pytać o gwiazdy ludzi, którzy nigdy na niebo nie patrzą i poza wódką i żarciem nic innego nie widzą! 
Przez dłuższy czas miałem chętkę zapytać o te gwiazdy Pietrka Filozofa, który imponował mi swym wyglądem i powagą. Pewnego razu znalazłem dobrą sposobność ku temu i zwróciłem się do niego z tym pytaniem. Pietrek w lot zrozumiał mnie i odpowiedział: 
—  Te gwiazdy mają wspólną nazwę. Nazwę konstelacji. Nazywają się Wielki Wóz. 
—  Wielki Wóz? — powtórzyłem radośnie. 
—  Tak. Jest jeszcze jedna nazwa, łacińska: Ursa Major. 
—  Tego nie rozumiem. 
—  To znaczy: Wielka Niedźwiedzica... i to jest właściwa nazwa konstelacji. 
Wielka Niedźwiedzica! Wielka Niedźwiedzica! Jak ludzie uczeni mogli dać jej tak śliczne imię!... Wielka Niedźwiedzica! — powtarzałem zachwycony. 
—  Pan interesuje się gwiazdami? — zapytał mnie Pietrek. — Mogę pożyczyć panu kosmografię. Tam przeczyta pan wiele ciekawego o gwiazdach. 
—  Nie... Nie trzeba — odrzekłem. — Mnie tylko tamte gwiazdy zaciekawiły. 
—  Od tego czasu zaprzyjaźniłem się z Pietrkiem Filozofem i jego nieodłącznym kompanem, Julkiem Wariatem. 

VII 

Siedzimy na melinie w stodole u Bombiny. Jesteśmy po obiedzie. Jedzenie nas rozgrzało, a wódka podnieciła. Palimy papierosy. Nagle się odzywa Julek Wariat i mówi pełnym zachwytu głosem: 
—  Wiecie, chłopaki, czytałem ja wczoraj jeden kawałek o Dziewicy Orleańskiej... To, chłopaki, baba! To baba! 
—  No i cóż tam, ta... ormiańska dziewica — zainteresował się Wańka Bolszewik — zdrowo się puszczała? 
Do rozmowy wtrącił się Pietrek Filozof, przychodząc z pomocą przyjacielowi, którego pytanie Wańki po prostu oszołomiło: 
—  Wcale się nie puszczała! Bo, jak widać z samego imienia, była dziewicą. A nazywała się nie ormiańska, lecz Dziewica Orleańska, od nazwy miasta Orleanu we Francji. 
Wańka Bolszewik pokiwał powątpiewająco głową i rzekł: 
—  No, no! Tu coś nie tak!... Kto ją tam badał!?... 
A jeśli była dziewicą, to czemu całym miastem nazwana? 
Wówczas Julek Wariat zaczyna opowiadać historię o Joannie d'Arc. Zapala się coraz więcej. Gestykuluje. Plącze się... Wreszcie dochodzi do tego, jak ją spalono na stosie. Tu pijany przemytnik nie wytrzymał i zapłakał. Nikt nie spodziewał się tego. Chwilę milczeliśmy patrząc na płaczącego chłopca. Potem usłyszałem, jak Wańka .Bolszewik parsknął krótko, jakby pytająco. Tego było dość, aby pobudzić nas wszystkich do wybuchu szalonego śmiechu. 
Julek przestał płakać. Zbladł. Szeroko otwartymi oczami, w których lśniły łzy, patrzył na nas. Potem wstał z miejsca i powiedział: 
—  Wiecie co?... Wiecie co?... Ja wam tego nie mówiłem, ale myślałem... Tak... A teraz wam powiem: jesteście chamy! chamy! chamy!... Bo z tego śmiać się nie można... Tak... Chamy jesteście!... Tylko Pietrek... 
—  Taki sam fioł jak i ty — spokojnie odezwał się Szczur, przesuwając ruchem warg w drugi kąt ust papierosa. 
—  Mądrze! — potwierdził jego zdanie Lord. Mnie zrobiło się wstyd, bo i ja się śmiałem z Julka. 
Potem zacząłem więcej uważać na siebie, aby go czymś nie urazić. 
Wieczorem przychodzi do stodoły Józef i zwraca się do mnie: 
—  Chodź, Władku, pomożesz „bandaże" dla nosz-czyc robić. Jest towar z trzech partii. Lowka i Bombina nie nadążą. Zarobisz tak, jakbyś z partią szedł. 
Po chwili namysłu wstaję i wychodzę wraz z Józkiem ze stodoły. Kierujemy się ścieżką obok sadu. Z dala widzę sporą chałupę. Wokoło czystość i porządek. 
Gdy wychodziliśmy ze stodoły, Bolszewik krzyknął: 
—  Pozdrowienie   dla   Bombiny!...   Powodzenia! — trzasnął w dłonie i znacząco kaszlnął. 
Bombina spotkała nas w sieniach. Zaraz wróciła do mieszkania i z przesadną żywością zaczęła mówić do mnie: 
—  Tyle roboty, a nie ma komu pomóc.  Józef doradził mi, żeby wziąć pana do galopu!... 
Józef się uśmiecha kącikiem warg. Łapię ten uśmiech i robi mi się wstyd. Zrozumiałem, że wszyscy kłamią. A Bombina trzepie dalej językiem: 
—  Pan mi nie odmówi... To łatwa praca... Bandaże dla noszczyc robimy... Tyle tego się zebrało... Nie można już towaru przyjmować!... 
—  Owszem. Pomogę. Nie wiem tylko, czy potrafię to robić? 
—  Nic trudnego. Zobaczy pan. 
Z dużej izby wchodzimy do małego, narożnego pokoiku. Jedyne okno jest osłonięte kobiecą chustką. Nad długim stołem pali się zawieszona u pułapu lampa i przy jej świetle widzę pochylonego nad stołem Żyda, Lowkę. Wokoło niego leżą stosy różnych rzeczy: pończochy, szelki, rękawiczki, szaliki, grzebienie, brzytwy, maszynki do strzyżenia, paski, chrom, giem-za, lakier... 
Przy naszym wejściu Żyd się prostuje i zaciera chude dłonie: 
—  Już ja mam tego dość! Niech cholera wszystko bierze! Co ja mam z tego? Głupi procent! 
Pogardliwie sapnął nosem i znów pochylił się nad stołem. 
Józef również wziął się do roboty. Bombina zaczęła uczyć mnie „ładować bandaże". Dotykała dłońmi moich rąk, opierała się o moje ramię piersią. Czułem na twarzy muśnięcia jej włosów i mało rozumiałem, co do mnie mówi. Spostrzegła to, uśmiechnęła się i rzekła: 
—  Niech pan na razie układa pończochy.  Tuzinami. Paczki. Więcej nic. Później pan się połapie w tym. 
Wkrótce Józef zaczai się zbierać w drogę. Lowa napisał i dał mu ksiwę dla kupca. Józef pożegnał Bombinę i Lowkę, a potem się zwrócił do mnie. 
—  Chodź na chwilę! 
Wyszedłem z nim na podwórze. Józef zaczął mówić po cichu: 
—  To Bombina prosiła, żebym ciebie zostawił... Niby do pomocy. Rozumiesz? Jeśli ci się bardzo nie chce zostawać tu, to możesz iść z nami z powrotem... Jak chcesz... Ale radzę zostać... Jest dla kogo... Nie pożałujesz! 
—  Więc jakże to?... 
—  A tak...   Czy ty nie rozumiesz?   Stary  byk, dwadzieścia trzy lata na garbie, a łamie się jak piętna-stówka!... Tylko się nie zblamuj! 
—  Co? co? — rzekłem zdumiony. 
—  Nic, nic — odparł Józiek i znikł w ciemnościach. 
Po odejściu Józefa zrobiło mi się smutno. Spojrzałem ku północnej stronie nieba. Gdzieniegdzie z wyrw pomiędzy chmurami wyzierały ciekawie gwiazdy. Wielkiej Niedźwiedzicy nie mogłem dostrzec. Długo stałem nieruchomo, słuchając dalekiego szczekania psów i patrząc na mrugające z dala światła w oknach domostw. Usłyszałem w pobliskiej wsi wściekłe ujadanie psów. 
„Nasi przeszli" — pomyślałem. Zerwał się chłodny, wschodni wiatr. Zrobiło się ciemno. Pośpiesznie wróciłem do mieszkania. 
—  Gdzie pan chodził? — zwróciła się do mnie Bombina. 
—  Odprowadziłem Józefa. 
—  Jego nie trzeba odprowadzać. On wszędzie trafi sam. Pewnie obmawialiście mnie. 
—  Nic podobnego. 
Ona zmrużyła oczy i szturchnęła mnie łokciem w bok. 
—  Już ja wiem... Znam was!... Słyszałam, o czym sami rozmawiacie!... Ale mniejsza o to... Mnie nie ubędzie od tego... 
Pracowaliśmy intensywnie do godziny dziesiątej. Potem Bombina poszła szykować dla nas kolację. Prócz nas na „czarnej połowie" domu krzątała się zupełnie głucha dziewka i parobek, pracowity, milczący, daleki krewny Bombiny. Oni pracowali przy gospodarstwie, a Bombina załatwiała wszystko z przemytem. 
Gdy pozostałem w pokoiku sam na sam z Lowką, nie odzywając się do siebie, w dalszym ciągu pakowaliśmy bandaże. Są to noski dla dziewcząt, które przemycają towar z punktu do miasta. Stanowią coś w rodzaju olbrzymich, podwójnych kamizel, sięgających od piersi aż po uda. Są to podwójne płócienne worki, których wolną przestrzeń wypełnia się towarem. Noszczyca wkłada na siebie taką kamizelę z towarem, wagi od dwudziestu do trzydziestu funtów, i umocowuje ją paskami na barkach. Na bandaż wkłada kożuch i wyrusza w drogę. Bocznymi ścieżkami i drogami idzie sama lub w towarzystwie koleżanek do miasta. Taka noszczyca robi dziennie dwie, trzy, a nawet cztery tury, zarabiając od pięciu do dwudziestu rubli w złocie. 
Bombina miała siedem noszczyc, które działały sprawnie i nigdy nie wpadały, bo znały doskonale teren. Ułatwiały ich pracę znajdujące się w pobliżu lasy, dające im pewną osłonę i schronisko. Droga była tak pewna, że dziewczyny chodziły nie tylko wieczorami i w nocy, lecz i we dnie. 
Bombina zawołała mnie i Lowę na kolację. Skończyliśmy robotę i wyszli do dużej izby, gdzie zobaczyłem nakryty lśniącym obrusem duży stół. Kolacja była obfita, lecz niewybredna. Była wódka, zaprawiona jakimś sokiem. Lowka jadł mało i niechętnie. Siedział zamyślony i widocznie coś w pamięci obliczał: wykrzywiał twarz, marszczył czoło, poruszał palcami rąk. Gdy patrzyłem na jego miny, miałem chęć parsknąć śmiechem. Ten człowiek nic nie widział i nie słyszał — był całkowicie pochłonięty interesami — robieniem pieniędzy. 
Bombina zachęcała mnie do jedzenia. Raz po raz nalewała wódki. Początkowo piłem wstrzemięźliwie, później się rozweseliłem i zacząłem jeść i pić nie krępując się wcale. W pewnym momencie poczułem, że Bombina, siedząca u końca stołu, położyła mi nogę na kolana. Wsadziłem rękę pod stół i zacząłem głaskać jej jędrną łydkę. Spróbowałem sięgnąć ręką wyżej, za kolano, lecz było niewygodnie. Bombina się zaczerwieniła, błyskała oczami, pokazywała w uśmiechu śliczne zęby i wesoło się śmiała. Mrugała do mnie i, wskazując ruchem brwi na Lowkę, pokazała mi język. To pobudziło mnie do wybuchu śmiechu. Zamyślony Żyd się ocknął i powiedział do Bombiny: 
—  Ja już pójdę sobie... Ja chcę spać... 
—  Dobrze, dobrze! 
Bombina żywo opuściła swe miejsce, wzięła z parapetu kieszonkową latarkę i wyszła wraz z Lowką z izby. Poprowadziła go na drugą połowę domu, gdzie miał pościel w bokówce. 
Wkrótce powróciła. Zamknęła drzwi od sieni na grubą, żelazną zasuwę. Potem odsunęła zasłonę, zakrywającą stojące w rogu izby łóżko, poprawiła na nim poduszki, odrzuciła na bok kołdrę i zaczęła zdejmować z siebie sweter. Patrzyłem na nią. 
—  No, chodź! — po raz pierwszy rzekła do mnie: 
ty. 
—  Zgasić lampę? 
—  Nie. Nie trzeba. Ja później zgaszę. 
Kobieta była wspaniała. Łóżko miękkie, czyste i ciepłe. Lecz myśli moje leciały wciąż za partią Józefa Trofidy, przemykającą się w mrokach nocy między różnymi niebezpieczeństwami... Chłopaki prują czarną noc, dążąc na zachód. Gwiżdże im w uszach wiatr, mogą gwizdnąć i kule, a mnie nie ma z nimi. 
Teraz chłopaki na pewno omijają Stare Sioło. Na przodzie idzie szerokim, pewnym krokiem Józiek. Mruży oczy, wytęża słuch i wącha powietrze. Za nim kołysze się flegmatycznie, z wysuniętą naprzód dolną wargą Lord. Potem drepcze z kwaśną miną Buldog. Za nim sunie pochylony naprzód ciężki, ponury Mamut. Potem idzie z podrygiem Wańka Bolszewik; ciągle się uśmiecha: przypomniała mu się jakaś niezwykła, erotyczna przygoda: „Szkoda, że nie ma komu opowiadać!" Następnie wlecze się, chybo-cząc biodrami, Szczur; prawą rękę ma w kieszeni, a w ręce — nóż. Za nim idzie Pietrek Filozof: ma ściągnięte brwi: o czymś myśli. Potem podąża jego nieodstępny druh, Julek Wariat; idzie lekko, wesoło, niby tańczy. Potem przewala się z nogi na nogę Żyd, pilnujący towaru, Izaak Konsul; wciąga cienką szyję w kark i podejrzliwie ogląda się po stronach; szczególnie nie lubi lasu i przedzierania się przez krzaki; a najgorsza to: woda... „Kto go wie — co tam może siedzieć po nocy!" Potem lekko idzie drobnym krokiem Słowik... ciągle się uśmiecha. Dalej rozpuścił wąsy po wietrze Bolek Kometa: marzy o powrocie do miasteczka i o dobrej popijawie. Wreszcie ostatni się wlecze Felek Maruda. W marszu kiwa głową w tył i w przód, jakby ustawicznie komuś się kłaniał; czasem spostrzega, że został w tyle od partii, więc zaczyna gonić za kolegami. A ma takiego „czują", że zawsze znajdzie ogon partii. Trop kolegów wyczuwa węchem — jak pies... Gdy, dopędzając kolegów, wpada na Kometę, tamten burczy. 
—  Ciągnie się, cholera, jak smród za wojskiem. A potem leci jak osmalony! 
—  A może się zamienimy na kurtki? — mówi do niego Maruda. — Dam dolara na dodatek. 
—  Tfu, wariat! — pluje Kometa i rusza w dalszą drogę. 
Leżę z przymkniętymi oczami i myślę o różnych rzeczach. O Saszce, o harmoniście Antonim i o kobietach: o Heli, o Olesi Kaliszance, o Feli Weblinównie... porównywam je w myśli, szukam różnic i podobieństw. Nagle słyszę głos Bombiny: 
—  Posuń się trochę! 
Przełazi przeze mnie. Idzie do stołu. Jest tylko w koszuli. Paraduje pięknym, różowym ciałem. Umyślnie przechodzi parę razy po izbie. Włazi na ławę i zdejmuje coś z półki. Wspina się na palce. Wiem, że robi to wszystko niepotrzebnie — aby mnie podrażnić. I ona wie, że się domyślam tego. Mam chęć wyskoczyć z łóżka i porwać ją wpół... gryźć albo całować... Czy ja wiem? Wreszcie gasi lampę i biegnie do łóżka. 
—  Chu!... Zi-imno!... 
Przyciska się do mnie gorącym, sprężystym ciałem. 
A chłopaki teraz pewnie mijają Smolarnię. Płyną długim wężem w mroku nocy i myślą, myślą, myślą. Każdy niesie w sobie mnóstwo myśli. Każdy się znajduje nie tam, gdzie jest jego ciało, lecz tam, gdzie szybują jego marzenia. 
Gdy potem, po dwu dniach przyszła nasza partia, wstydziłem się wyjść do chłopaków. Wiedziałem, że będą kpić ze mnie. I nie omyliłem się. Gdy wszedłem do stodoły, chłopaki przywitali mnie głośnym krzykiem: 
—  Hurra! 
—  Niech żyje! 
—  Jak tam najsłodsza Bombina? 
—  Funduj słoduchy! Jest za co! Udałem oburzonego: 
—  Dajcie spokój, chłopaki. Ktoś pomyślałby, że i naprawdę... 
—  No nie gadaj... Wiemy... Nas nie oszukasz!... 
—  Nie potrzebuję oszukiwać, ale nie ma czym się chwalić! A co: mam kłaniać wam jak Wańka? 
Tak się zachowywałem, że wprowadziłem wszystkich w błąd. Trochę później Wańka Bolszewik zapytał mnie na osobności: 
—  Powiedz prawdę, Władku. Ja nikomu nie powiem... Żebym zdechł, jeśli chociaż słówko komu pisnę!... 
—  No, co chcesz? 
—  Powiedz prawdę: czy ma ładne cyce... Bo resztę wiem... widać od razu!... 
—  Wiesz co? — odrzekłem — Myślałem zawsze, żeś trochę głupi. A teraz widzę, żeś całkiem dureń!... Chcesz wiedzieć, jakie Bombina ma cyce, to jej zapytaj. Może ci pokaże albo powie... 
Gdy w obiad do stodoły przyszła Bombina, to, jak zawsze, wesoło przywitała chłopaków. Wszyscy uważnie nas obserwowali. Lecz ona żartowała i jak zwykle była zalotna. A ja — jak zwykle — milczałem. Chłopaki byli zdziwieni. Nawet Józka wprowadziłem w błąd. 
Zapytał mnie później, gdy poszedłem wraz z nim do chałupy pakować bandaże: 
—  No, i jak ci poszło z Bombina? 
—  Dobrze. 
—  Warta grzechu, co? 
—  Stu grzechów warta! 
—  No i klawo! Baba będzie miększa... Widziałeś, jakie kosze szamki przytachała! 

VIII 

Drugi tydzień na robotę nie idę. 
Zdarzyło się nieszczęście. Nasza partia została rozbita. Stało się to tak. Wracaliśmy bez towaru. Szczęśliwie wyminęliśmy wszystkie niebezpieczne miejsca i zbliżaliśmy się ku granicy. Gdy byliśmy w pobliżu Olszynki, z lewa rozległy się strzały i krzyki. Trofida skierował się w prawo. Byliśmy już przy samej granicy, lecz w tym miejscu ciągnęły się zasieki z drutu kolczastego. Gdy szliśmy wzdłuż zasieków, szukając dogodnego przejścia, z przodu wyskoczyli krasnoarmiejcy i musieliśmy uciekać na oślep, w zupełnej ciemności. 
Zostałem sam. Nie uciekałem daleko. Umyślnie położyłem się na ziemi, tuż przy drutach, a gdy pościg minął mnie, rwąc ubranie i kalecząc ręce i nogi, powoli przedarłem się na drugą stronę zasieku. 
Wróciłem do domu, lecz Józefa tam nie zastałem. Nie było go do rana, a we dnie się dowiedziałem, że Trofida został aresztowany przez baoniarzy. Złapano go w drutach kolczastych, z których nie mógł się wyplątać. Jutro odeślą go do Stołpców, do starostwa. Józef wpadł już drugi raz i może dostać za przemytnictwo kilka miesięcy. Dobrze, że nie trafił w ręce bolszewikom. Prócz niego wpadli Buldog i Chińczyk. 
Z nimi jest gorzej, bo wpadli po sowieckiej stronie. Słowik mówił, że Buldoga albo zabili, albo ranili, bo biegł za nim, a po strzale padł na ziemię i jęczał. Słowik porzucił go, bo musiał sam się ratować. O Chińczyku nikt nic nie wiedział; zapewne wpadł w Sowietach, bo nie wrócił dotychczas. 
Bolek Kometa zaproponował, żebym wstąpił do słynnej, dużej partii Gwoździa, lecz nie chciałem na razie tego robić. Oczekiwałem, co będzie dalej. Pieniędzy miałem sporo — ponad pięćset rubli, bo za tamtą noskę, którą Saszka Weblin sprzedał w Sowietach, otrzymałem od niego czterysta dwadzieścia rubli, więc nic nie zmuszało mnie do pośpiechu w pracy. 
Bolek Lord powiedział mi, że chce zorganizować nową partię i prowadzić ją zamiast Trofidy. Mówił już 0  tym z Bergierem. 
Pewnego dnia siedziałem w domu. Hela szyła na maszynie. Janinka, jak zwykle, coś paplała, a ja piłem herbatę. Rozmawialiśmy o Józku, którego odesłano pod eskortą do Stołpców. Wtem drzwi się odemknęły 1  do pokoju wszedł Alfred Alińczuk. Dostrzegł mnie i nachmurzył się. Widocznie nie wiedział dotychczas, że mieszkam z rodziną Józka Trofidy. 
Alińczuk przywitał się z Helą i Janinka, a potem niezdecydowanie skierował się ku mnie. Wyciągnął dłoń na przywitanie. Wtedy ja wziąłem w jedną rękę szklankę, a w drugą posmarowaną masłem kromkę chleba i rzekłem, nie podając mu ręki: 
—  A, to pan?... Nie witam pana, bo zaraz wychodzę!... 
Hela, zdumiona, spojrzała na nas. Janinka sapnęła i powiedziała niezwykle poważnie: 
—  O, to tak! Po co się witać, jeśli zaraz trzeba pożegnać się?... A ja z Helą nigdy się nie witam!... 
Wkrótce wziąłem czapkę i wyszedłem z mieszkania, pozostawiając w nim Alińczuka i Hele. 
Poszedłem do Saszki Weblina. Chciałem zobaczyć Felę, lecz nie zastałem jej w mieszkaniu. 
Przywitałem się z Saszka. Siedział przy stole i ostrzył na pasku brzytwę. 
—  Co powiesz dobrego? — zapytał mnie. 
—  Nie ma nic dobrego! Józiek wpadł... 
—  Wiem, wiem...  Chłopaki mówili, że Buldog zabity, ale to nieprawda. Przestrzelili mu nogę i zawieźli do Mińska. 
—  Skąd wiesz? 
—  Już ja wiem! 
Saszka przestał wecować brzytwę i spróbował ją początkowo na palcu, potem na włosach, na karku, a wreszcie poprowadził językiem po ostrzu z dołu w górę. Widocznie była dobrza wyostrzona, bo odłożył ją na bok i zaczai się mydlić. 
—  Nie chodzisz za granicę? — zapytał mnie Saszka, starannie mydląc pędzlem twarz. 
—  Nie. 
—  Czemu? 
—  Nie śpieszy mi się... Forsa jest... 
—  Masz recht!... Jest sarmak, to hulaj! Na robotę masz  czas!...  Jeśli  zabraknie  ci kiedyś  roboty,  to przychodź do mnie... A teraz hulaj!... Od roboty, bracie, konie zdychają!... 
Zaczął się golić, wypinając językiem chude policzki. 
—  Dokąd idziesz? — zapytał mnie później. 
—  Szedłem do Pietrka Filozofa. Obiecał mi książkę. No i wstąpiłem tu po drodze. 
—  To i dobrze. Pójdziemy razem. Chcę dać zegarek do naprawy... on u zegarmistrza mieszka. 
Znów zamilkł i golił się dalej. Po chwili rzekł: 
—  Aha!  Omal nie zapomniałem ci powiedzieć. W następną niedzielę u nas będzie wieczorynka. To ty przychodź!... Koniecznie... 
—  Dobrze. 
—  Bo ja jutro jadę do Rubieżewicz. Mam tam kawałek roboty. Może nie zobaczymy się wcześniej... aż na wieczorynce. 
Gdy Saszka się ogolił i umył, przyszła Fela. Miała na sobie ładną ciemnozieloną sukienkę. Wyglądała pięknie. Była w dobrym humorze i dość życzliwie mnie przywitała. Chętnie zostałbym z nią w mieszkaniu, lecz wstydziłem się powiedzieć Saszce, że nie mam chęci iść do Pietrka. Więc z żalem pożegnałem Felę i wraz z Saszką wyszedłem z mieszkania. 
Szliśmy ulicą Mińską. Spostrzegłem, że wszyscy mijający nas przechodnie szczególnie uważnie patrzą na Saszkę i oglądają się za nim. To mi imponowało. Znaleźliśmy się w jakimś krzywym i wąskim zaułku. 
W pewnym miejscu, wychodząc zza rogu domu, zobaczyłem szewca, który bił pocięglem chłopaka lat dziesięciu. Widocznie szewc był pijany i bił dziecko bez litości. Nagle Saszką skoczył naprzód, odepchnął szewca na bok i wyrwał mu z rąk pocię-giel. 
—  Za co go lejesz? 
—  A tobie co do tego? 
—  No, nie rzucaj się! Bo zaraz się dowiesz, jak to boli! 
Saszką zamierzył się pocięglem na szewca. 
—  Kiedy cholera stłukł lampę! 
Szewc pokazał na leżące na ziemi kawałki szkła. Saszką wsadził rękę do kieszeni. Wyjął pięciodola-rowy banknot i pochylając się nad chłopcem, który szeroko otwartymi oczyma patrzył na swego obrońcę, rzekł: 
—  Masz, smyku! Pluń na ojca i daj mu te pieniądze! Niech kupi dziesięć lamp! A jak podrośniesz, to bij chama! Słyszysz: lej — jak on ciebie!... 
Ruszyliśmy dalej. Pocięgiel Saszką rzucił w kałużę. 
Znalazłem się w dużej i jasnej, pobielanej wapnem izbie. Po ścianach wisiało mnóstwo zegarów, a przy jednym oknie siedział mały, łysawy człowieczek i coś robił, pochylony nad stołem, na którym leżało dużo zegarków i różnych instrumentów do ich reperacji. 
Zobaczyłem siedzących przy długim stole Pietrka i Julka. Julek pisał coś w kajecie, a Pietrek patrzył mu przez ramię i poprawiał. 
Przywitaliśmy obecnych.   Saszką zbliżył  się  do Mużańskiego i pokazał mu zegarek. Tamten dokładnie go obejrzał i powiedział: 
—  Doskonały zegarek! Droga rzecz!... Jest trochę zaniedbany. Trzeba go oczyścić! 
—  Na kiedy pan to zrobi? 
—  Na dziś nie zdążę. Mam pilną robotę. Chyba na jutro. 
—  Przed południem? 
—  Dobrze. Zrobię na dziesiątą. 
Umówili się co do ceny i Saszką wyszedł z mieszkania. 
—  Co słychać, chłopaki? — zapytałem Pietrka i Julka. 
—  Dziś idziemy w drogę — rzekł Julek. 
—  Z kim? 
—  Mamut, Słowik i my. 
—  A kto was poprowadzi? 
—  Mamut. On zna dobrze różne drogi... Kiedyś on tylko sam chodził... ze spirytusem... 
—  Czyj towar? 
—  Nasz. Na swoją rękę idziemy... 
—  Wasz? 
—  No tak. Poniesiemy spirytus. Lepiej zarobimy jak u Żyda. Może i ty chcesz z nami iść? 
Przez chwilę się wahałem. 
—  Chodź! — rzekł Julek. — Będzie nam weselej. No i zarobisz też! 
—  Ale ja nie mam spirytusu. 
—  I my nie mamy. Czekamy na Mamuta. Pójdziemy do Szarego po spirytus. 
Po upływie kwadransa przyszedł Mamut, a trochę później — Słowik. Mamut skinął nam głową i usiadł na ławie przy ścianie. 
—  Ten idzie z nami też — rzekł do niego Julek. Mamut długo patrzył na mnie, potem skinął głową i powiedział z widocznym wysiłkiem: 
—  To sto?... 
—  Tak — odparł Julek. — Weźmiemy sto flaszek. Możemy zaraz iść. 
Wzięli worki i wraz ze Słowikiem wyszli z miesz- kania. Po godzinie wrócili. Wyjęli z worków i ustawili na fotelu flaszki spirytusu. Policzono je. Było sto piętnaście butelek. 
—  To więcej jak trzeba — rzekłem do Julka. 
—  Mamut bierze trzydzieści flaszek, a pięć dla nas, do użytku. 
Zaczęto robić noski. Z początku ustawiano razem na stole po dwadzieścia flaszek. Następnie wyjmowano z nich korki i dolewano do pełna spirytusem. Czyniono to w tym celu, aby było mniej flaszek i żeby nie „bulkały" w marszu. Potem sporządzono pięć wygodnych nosek, w których butelki były poprzekładane grubym filcem i sianem. Pakował je Mamut. Robił to z wprawą zawodowego „spirtonosa". 
Oczekiwaliśmy wieczora. Drogę mieliśmy bardzo daleką. Musieliśmy iść na jedno z przedmieść Mińska, więc zależało nam na tym, aby wyjść jak najwcześniej w drogę. 
O godzinie drugiej ze wschodu zaczęły pełznąć szare „dziady" i okryły całe niebo. Zaczai padać deszcz. Z ukosa zacinał w okna. Robiło się coraz ciemniej. Mamut radośnie zacierał dłonie. Taka pogoda, chociaż robiła drogę trudną do przebycia, dawała prawie zupełną gwarancję bezpieczeństwa. 
Gdy zaczął zapadać zmierzch, zjedliśmy kolację i wypili flaszkę rozcieńczonego spirytusu. Potem wzięliśmy noski. Mużański, mały, komiczny, patrząc na nas dobrymi, niebieskimi oczami, uścisnął nam dłonie: 
—  Życzę wam, panowie, powodzenia. Nie marudźcie tam. Wracajcie prędzej! Mnie będzie smutno bez was... 
Ruszyliśmy w drogę. Szliśmy bardzo powoli, wymijając różne, niewidzialne w ciemności przeszkody i starając się przyzwyczaić oczy do mroku. Lecz ciemność panowała tak gęsta, że mogliśmy posuwać się naprzód tylko na oślep. 
Deszcz padał coraz większy. Wiatr się wzmógł. Było niemożliwie dostrzec coś przed sobą. Nagle Mamut się zatrzymał. Ja szedłem za nim, za mną Pietrek, potem Julek, a Słowik ostatni. 
— Masz! — rzekł przewodnik, wsadzając mi do ręki koniec sznurka. 
Zrozumiałem, o co mu chodzi, i z rąk do rąk podałem sznurek dalej. Teraz szliśmy trzymając się sznurka. Było niewygodnie, lecz idąc w ten sposób byliśmy pewni, że nie zgubimy się. 
Zaczęliśmy przedzierać się przez zagajnik, a potem poszliśmy lasem. W pewnym miejscu las się skończył. Mamut ujął mnie za ramię i mocno je ścisnął. Zrozumiałem go: zaraz granica! Podałem to ostrzeżenie Pietrkowi, a on dalej. 
Deszcz padał coraz silniej. Byliśmy już zupełnie zmoknięci i tylko ruch nas rozgrzewał. Droga była tak trudna, jak nigdy przedtem. Brnęliśmy z wysiłkiem po mokrym gruncie, nie widząc nic wokoło. A Mamut szedł dość pewnie. Od czasu do czasu przystawał, szurgał nogami po ziemi, coś mruczał, a potem znów ruszał w drogę. 
Gdy las się skończył, iść było lżej. Przynajmniej nie potykałem się o przeszkody w terenie i nie potrzebowałem stale osłaniać oczu od uderzeń niewidzialnych w ciemności gałęzi. 
Po trzech godzinach drogi wypoczęliśmy i popiliśmy spirytusu. Później zrobiliśmy jeszcze jeden wypoczynek i dopiero nad ranem, po przebyciu trzydziestu trzech wiorst okropnej drogi, w zupełnej ciemności, po dziesięciu godzinach od czasu wyjścia z Rakowa, dobrnęliśmy do Mińska. A przecież byliśmy przyzwyczajeni do dróg. 
Ze spirytusem chodziłem dwa razy, a potem zrobiliśmy przerwę, bo Mamut i Słowik zaczęli chodzić z partią Gwoździa. Tam robota była lżejsza i pewniejsza, bo chodzili nie tak daleko i nie potrzebowali o nic się troszczyć. 
W sobotę wieczorem piłem z chłopakami w salonie u Ginty. Było wesoło. Antoni rżnął na harmonii, aż szklanki skakały po stole. Nagle ktoś pchnął mnie pod stołem nogą. Był to Mamut. Spojrzałem na niego. Przemytnik zagryzł zębami paznokieć dużego palca lewej ręki, a dużym palcem prawej ręki i oczami wskazywał na drzwi. Spojrzałem tam. W drzwiach stał Alfred Alińczuk. Wtem Mamut chrapliwie się roześmiał i rzekł: 
— Picusiu! 
Wszyscy się roześmiali. Alfred znikł pośpiesznie za drzwiami. 
Piliśmy dalej. Zabawa szła na całego, Lord śpiewał: 
Hej, tam piwo! Hej, tam wódka! Hej, tam rąbią na harmonii! Hej, tam moja Marysieńka Szklanką o butelkę dzwoni! 
Późno nocą wracałem do mieszkania. Było ciemno. Na niebie lśniły gwiazdy. Wszedłem na dziedziniec domu Trofidy. Zasuwałem rygiel u furtki. W tym momencie, z prawa ode mnie, padł strzał... potem drugi, trzeci i czwarty. Upadłem na ziemię przy bramie. Dosłyszałem w sadzie szybko oddalające się kroki. Porwałem się na nogi, wyjąłem z kieszeni nóż i wbiegłem przez otwartą furtkę do sadu. Tam było cicho. Chwilę nasłuchiwałem, potem wróciłem do bramy i wyszedłem na ulicę. Nie dostrzegłem nikogo w pobliżu. Szkoda, że nie miałem z sobą latarki. Może mógłbym ścigać napastnika w sadzie, a teraz byłem bezradny. 
Nazajutrz obejrzałem dokładnie furtkę i ścianę domu przy bramie. Wszystkie kule utkwiły w grubych bierwionach. Zdołałem wyjąć jedną i ją schowałem. 
Gdy zapukałem do mieszkania, Hela, która odemknęła mi drzwi, strwożona zapytała: 
—  To pan strzelał? 
—  Nie... To jakiś dureń hecę urządził... Chciał mnie nastraszyć... 
—  Tu wieczorem jacyś się kręcili pod oknami! — rzekła dziewczyna. 
Nazajutrz Janinka obudziła mnie dość wcześnie: 
—  Tam was jakiś wariat woła. 
—  Jaki wariat? Dlaczego wariat? 
—  No, bo się śmieje i śmieje! 
—  To każdy, kto śmieje się, u ciebie wariat? 
—  Nie... Ale można śmiać się troszeczkę, a on stale... 
—  Gdzie on czeka? 
—  Za stodołą... Powiedział, żeby nikomu prócz Władka nie mówić i że sprawa ba-ardzo ważna! 
Pośpiesznie ubrałem się i wyszedłem z mieszkania. Za stodołą zobaczyłem, siedzącego w zaroślach łopianu, Joska Gęsiarza. Lśniąc okrągłą, pozbawioną włosów głową, wyglądał zza szerokich liści jak księżyc zza chmur. 
—  Co powiesz? — rzekłem, witając go. 
—  Jest jedna sprawa. Bardzo ważna! 
—  Proszę... Słucham... 
—  Tylko to sekret. Mogę powiedzieć ci, ale pod chajrem, że nikomu nie powiesz, że wiesz coś ode mnie. 
—  Daję ci słowo, że nikomu o tym nie powiem! Josek obejrzał się na strony i rzekł cicho: 
—  Alińczuki chcą ciebie sprzątnąć. Alfred namawiał paru naszych chłopaków, żeby ciebie przyszyli. Dawał sto rubli... 
—  Skąd to wiesz? 
—  Oni przyszli do mnie i radzili się. Mnie wszyscy znają... Pytali: co pan za jeden? Powiedziałem im, żeby nie śmieli tego robić i że ty kolega Józka Trofidy... Musisz pilnować się teraz, bo Alińczuki to cholery! 
—  Dobrze, że mi powiedziałeś! — rzekłem do Joska. — Przynajmniej wiem, kto na mnie czyha! Teraz będę ostrożny... Wczoraj w nocy, gdy wracałem do domu, do mnie strzelano! 
Josek, zdumiony, wyrzekł: 
—  Ta-ak!?... To nie z naszych!... To oni sami robią! Uważaj! Może chcesz mieć dobrą rurę, to ci dam... Ja mam kilka... 
Pożegnałem Joska, który ostrożnie skierował się brzegiem rzeki, obchodząc z boku miasteczko. Poszedłem do mieszkania na śniadanie. Myślałem ciągle o tym, co powiedział mi Josek. 

IX 

Wieczorem ubrałem się tip-top! Włożyłem brązową kamizelkę w złote kwiatki i zawiązałem fantazyjnie ciemnofioletowy krawat w różowe paseczki. Garnitur miałem ciemnogranatowy. Wziąłem laseczkę i wyszedłem z mieszkania. 
Na rynku spotkałem Szczura. 
—  Ty dokąd? — zapytał mnie przemytnik. 
—  Do Saszki. 
—  Aha, na wieczorek! I ja tam dybam! 
Szczur był ubrany jak pan hrabia. Siwy garnitur, lakierki, zielony krawat. Na głowie miał jasny filcowy kapelusz z szerokim rondem. 
Gdy zbliżyliśmy się do mieszkania Saszki, usłyszeliśmy z dala dźwięki harmonii. 
—  Antek tnie! — rzekł Szczur. 
Drzwi do mieszkania były otwarte i szeroka smuga światła wpadała przez nie na podwórko. W pobliżu domu snuły się ludzkie postacie. Słychać było szepty i śmiech. 
Weszliśmy do mieszkania. Ogłuszyły nas dźwięki harmonii, na której ciął Antoni z natchnioną twarzą i przymrużonymi oczami. 
Panował tam zgiełk, wrzawa, rwetes. Od tupotu nóg dygotały ściany domu. Środek dużej izby wypełniała ciżba wirujących w tańcu ludzi. Antoni grał modnego u nas wówczas „Karapeta". Niektórzy przy-gwizdywali i przyśpiewywali melodię tańca. 
Stanąłem wraz ze Szczurem przy ścianie i przyglądaliśmy się tańczącym. Szczur wskazał mi ruchem głowy wysokiego draba, o ciemnej cygańskiej twarzy i uczesanych po kozacku włosach. 
—  To Gwóźdź... Maszynista... — rzekł do mnie kolega. 
Gwóźdź tańczył z młodą, może piętnastoletnią dziewczyną, która głową zaledwie do piersi mu sięgała. Była bardzo zgrabna i miała ładną buzię. W tańcu komicznie dreptała wokoło przemytnika, który od czasu do czasu unosił ją w górę. Gwóźdź tańczył zamaszyście z wygibem, przy drygiem i przytupem. 
—  To jego kochanka — rzekł Szczur po chwili. 
—  No-o?... — pociągnąłem zdumiony. 
Na ogół brzydkich dziewczyn tam nie widziałem. Przemytnicy mieli za kochanki najładniejsze dziewczyny miasteczka. 
Spostrzegłem Lorda, który, błyszcząc wściekle wypomadowaną głową, tańczył niedbale i niby niechętnie z wysoką tęgą dziewczyną w ciemnozielonej sukni. Była pięknie zbudowana, lecz twarz miała upiornie bladą i martwą, przypominającą maskę. Może nałożyła zbyt dużo nieodpowiedniego do koloru cery pudru. 
Zobaczyłem i Wańkę Bolszewika, który przyciskał do siebie, obleśnie się uśmiechając, mięsistą dziewczynę, o grubych różowych, nagich ramionach. Tak ją obłapił w tańcu, że musiała odwracać na bok głowę. 
Spostrzegłem dwie tańczące ze sobą dziewczyny. Były nieładne. Zachowywały się wyzywająco. Jedna gwizdała melodię tańca, druga przytupywała nogami i wstrząsała krótko ostrzyżonymi włosami. 
—  A to co za krale? 
—  Andzia Sołdat i Helka Pudel... To przemytni-czki... 
Przyjrzałem się lepiej dziewczynom. Andzia Sołdat miała szerokie bary i wąskie biodra. Wyglądała jak przebrany za kobietę mężczyzna. Miała na sobie bardzo krótką sukienkę pomarańczowego koloru. Na palcach jej rąk dostrzegłem mnóstwo pierścieni, a na ramionach wiele bransolet. Andzia Sołdat była wysoka i szczupła, natomiast Helka Pudel niska i krępa. Twarz miała sympatyczną, wesołą, nosek zadarty w górę. Była w niebieskiej sukience, a na szyi miała czarną wstążkę. Uśmiałem się, patrząc na tę komiczną parę. 
Poza tym tańczyło wielu chłopaków i dziewcząt, których nie znałem osobiście. 
Pod ścianami izby siedzieli na ławkach i stali chłopcy i dziewczyny. Dziewczęta były ubrane jaskrawo, te zaś, które miały ładne nogi, nosiły bardzo krótkie sukienki. Chłopaki byli ubrani przeważnie w granatowe, brązowe i jasne garnitury. Kamizelki i krawaty, wyglądające spod rozpiętych marynarek, były najfantastyczniejszych kolorów i deseni. 
Szukałem oczami Feli, lecz nie znalazłem jej. Antoni przestał grać. Tańce się przerwały. Izbę wypełnił gwar rozmów. Dziewczęta zaczęły się skupiać osobno, w jednym końcu izby. Chłopaki stali przy ścianach. Niektórzy chodzili po kilku środkiem izby. Trzymali się nienaturalnie. Byli przesadnie sztywni, napuszeni. Wydymała ich „sława przemytnicka". 
Dziewczęta szeptały, chichotały i zerkały ku chłopakom. A oni udawali, że prowadzą bardzo „intereso-we" rozmowy i wcale nie zwracają na nie uwagi. Należało to do dobrego tonu. 
Szczur targnął mnie za rękaw. Spojrzałem ku drzwiom. Do izby wszedł Alfred Alińczuk, ubrany z szykiem i błyskiem, wypomadowany, wygolony i jakby wylakierowany. Za nim sunęli bracia: Albin, Adolf, Alfons i Ambroży. Stanęli zwartą grupą w pobliżu drzwi. Rozmowy trochę przycichły. Chłopaki kierowali spojrzenia ku Aliriczukom i tylko „mamzele" (jak mówił Lord) zaczęły jeszcze więcej szeptać i chichotać, i jeszcze zalotniej się uśmiechać, „zapuszczając żurawia" w stronę Alińczuków. 
W tym momencie zobaczyłem Bolka Kometę. Wyszedł na środek izby, przygładził wąsy, obejrzał poważnie zebranych i nagle, bez widocznego ku temu powodu, wesoło się zaśmiał. Tego wystarczyło, aby dziewczyny zaczęły się uśmiechać i chichotać. Chłopaki wybuchnęli śmiechem; nie wszyscy zresztą, bo niektórzy (gryząc policzki nawet, aby powstrzymywać się od śmiechu) „zachowywali powagę". 
Bolek Kometa zatrzymał spojrzenie na Antonim, który siedział w kącie izby, wsparty podbródkiem na instrumencie. 
—  A... panie maestro! Nasze uszanowanie!... Proszę o kawałek „Na sopkach Mandżurii"!... Ein, cwej, drej!... 
Kometa rzucił harmoniście złotą monetę. A gdy Antoni zagrał dawnego rosyjskiego walca, porwał wpół pierwszą z brzegu dziewczynę i zaczął wirować z nią po izbie. Była to Helka Pudel. Dziewczyna zaczerwieniła się. Komicznie fikała nogami w powietrzu i odpychała od siebie Kometę. W izbie rozległ się głośny wybuch śmiechu. Kometa puścił Helkę, która skoczyła ku dziewczętom i stamtąd pokazała mu język. 
—  Po francusku nie umiem — rzekł poważnie Kometa i w izbie znów rozległ się głośny wybuch śmiechu. 
Kometa poszedł ku drzwiom, prowadzącym do drugiego pokoju. Wkrótce, para za parą, zaczęli wysuwać się na środek izby tancerze. Przerwana zabawa trwała dalej. Ja i Szczur znaleźliśmy miejsce na ławce. Z prawa ode mnie stała Mania Dziuńdzia — jak zwykle wykrzywiona, niby niezadowolona. Widziałem ją kiedyś na rynku wraz z Helka Pudel. Teraz stała obok krępej dziewczyny o zaczepnym spojrzeniu śmiałych, czarnych oczu. 
—  Kto to? — zapytałem Szczura. 
—  Ta, w żółtym, to Mania Dziuńdzia... przemyt-niczka... 
—  Znam ją... A tamta w różowym? 
—  Belka... Też przemytniczka. Ona u nich maszynistką... baba hetman! 
Belka widocznie wyczuła, że mówimy o niej, i spojrzała ku nam. Szczur skinął jej głową. Odpowiedziała mu lekkim ruchem dłoni, którą podniosła w górę. Potem wyprostowała się i, wypinając naprzód silnie rozwinięte piersi, które się trzęsły przy każdym jej ruchu i szalenie drażniły chłopaków, zaczęła przypatrywać się tańczącym. 
—  O... jest i Saszka! — powiedział Szczur. Zobaczyłem wychodzącego z drzwi, za którymi niedawno zniknął Bolek Kometa, Saszkę Weblina. Szedł powoli, ściskając wyciągające się ku niemu dłonie. Zbliżył się do nas. 
—  A ty czemu nie tańczysz? — szepnął do mnie. 
—  Mam czas... 
—  Aż kim będzie tańczył... Z tobą? — rzekł Szczur. 
—  Jak to: z kim? — Saszka wskazał ręką na salę. — Dziewczyny jak kwiaty!...  O, panna Belcia się nudzi... Proś ją do tańca! 
Pozostawiłem Szczura i zacząłem tańczyć z Belką. 
—  Pan nietutejszy? — zapytała mnie dziewczyna. 
—  Tak... Przyjechałem do Józka Trofidy. 
—  On siedzi? 
—  Siedzi. 
—  Szkoda go. 
—  Co zrobić... 
Widziałem, że Saszka zbliżył się do Alińczuków i wraz z nimi udał się przez całą izbę do pokoju, z którego niedawno wyszedł. 
—  Pani zna Alińczuków? — zapytałem Belkę. 
—  Znam. 
—  Chłopaki ich nie chwalą! 
—  Dranie są! — odparła dziewczyna. 
Objąłem ją mocniej. Nie protestowała. Pomyślałem, że trzeba powiedzieć jej jakiś komplement i rzekłem: 
—  Pani ma bardzo ładne oczy. 
—  No? — rzekła pytająco i uśmiechnęła się. 
—  Prawdę mówię! — powiedziałem szczerze. Ona zaśmiała się i ruchem głowy odrzuciła w tył włosy. Potem rzekła: 
—  Ja mam wszystko ładne... nie tylko oczy. 
—  Oho!... To panna Belcia taka... szczera... i pewna siebie? 
—  Tak. 
—  Lubię za śmiałość. Żeby nikt nie widział, ucałowałbym za to panią! 
—  A potem chwaliłbyś się pan po całym miasteczku! 
—  Nic podobnego!... Daję słowo... 
—  No, no, zobaczymy! — rzekła zagadkowo. Poczułem, że jest mi bardzo sympatyczna, i tańczyłbym z nią długo, lecz powiedziała: 
—  Dość kołowania! Nogi bolą. Wczoraj z drogi przyszłam, a jutro trzeba znów w drogę ruszać! 
—  Daleko chodzicie? 
—  Pod Piotrowszczyznę. 
Było to bardzo daleko od miasteczka — o trzy wiorsty od Mińska. 
Odprowadziłem Belkę do jej koleżanki, która ustąpiła jej miejsca na ławce. Zabawa trwała w dalszym ciągu. W izbie było gorąco. Twarze obecnych lśniły od potu. Spostrzegłem, że niektórzy chłopcy są podpici. Z początku nie mogłem zrozumieć, kiedy zdążyli się upić. Później zobaczyłem, że wychodzą po dwóch, po trzech z izby na podwórko, a potem wracają w różowych humorach. Szukałem spojrzeniem Szczura, lecz nie mogłem nigdzie go dostrzec. Dopiero później przyszedł do mnie. Mrugnął i rzekł: 
—  Chodź na chwilę. 
Poszedłem za nim do następnego pokoju. 
Znalazłem się w kłębach dymu tytoniowego. Z początku nie mogłem powietrza w piersi złapać, taki zaduch był w małym pokoiku, zdawało się, po brzegi wypełnionym ludźmi. Gdy trochę się rozejrzałem, zobaczyłem długi stół, a wokoło niego siedzących i stojących przemytników. Niektórych znałem osobiście, niektórych — z widzenia, a kilku zobaczyłem po raz pierwszy. 
Chłopaki kierzyli w najlepsze. Na naczelnym miejscu siedział Kometa i ze szklanką w jednej ręce, a butelką w drugiej, wygłaszał: 
—  Kulawe szczęście nasze, chłopaki, więc podeprzemy je butelkami! 
—  Mądrze! — odpowiedział Lord. 
—  Kto nie pali i nie pije, ten nie żyje, a gnije! 
—  Mądrze! — ryczał Lord i dodawał: —A znakiem tego jeszcze po jednym! 
Szczur pociągnął mnie do stołu i posadził obok siebie na wąskiej ławce. Lord postawił przede mną pełną szklankę wódki i powiedział: 
—  Dopędzaj! 
Na drugim końcu stołu grano w karty. Tam siedzieli bracia Alińczuki, Saszka, Żywica, Wańka Bolszewik i jeszcze kilku nie znanych mi ludzi. Grano w „oczko". Na stole leżały pliki banknotów i kupki złotych monet. 
Saszka trzymał bank. Miał rumieńce na policzkach, lecz grał spokojnie, starannie tasując i rozdając karty. Przed nim leżała spora kupka pieniędzy. W pewnym momencie Bolek Kometa zwrócił się do niego: 
—  Dasz kartę za pięćdziesiąt? Saszka kiwnął mu głową: 
—  Dam i za pięćset! 
—  Poszło pięćdziesiąt. 
Kometa wziął trzy karty i przegrał. Zapłacił przegraną. 
—  Mówię i powiadam, chłopaki, że ani do kart, ani do bab fartu nie mam!... Tylko do wódki! Gdzie się obrócę, buteleczki i szklaneczki dzwonią i mrugają do mnie... No, jeszcze po jednym! 
—  Mądrze! 
Lord zaczął gwizdać. Gwizdał świetnie i warto było go posłuchać. Lecz rzadko kiedy popisywał się swoją sztuką. Przerwał gwizdanie i zaśpiewał przepitym, chrapliwym, jakby trochę zakatarzonym głosem: 
Przyszedłem tam, z wieczora już, Ubrany szac, w kieszeni nóż... 
Nie znany mi przemytnik, z dziecięcą twarzą, młodzik jeszcze, zaczął mu pomagać, śpiewając dźwięcznym altem. 
Wtem drużba łapie mię wpoi I sadzi mię za stoi: „Ty, Bolku, chłopak klawy! Napij się chociaż kawy!..." Bolek Kometa przy wyrazie „kawy" przeraźliwie się zmarszczył i udał, że wymiotuje. Niektórzy się roześmieli, a Bolek Lord śpiewał dalej: 
...Bo cmoga wyszła nam do dna! Wychlala wszystko branża ta!... 
—  Nieprawda! — krzyknął Bolek Kometa. — Mówię i powiadam wam chłopaki: dopóki granica stoi, prędzej nam wody niż wódy zabraknie! 
—  Mądrze! — odparł ktoś za Lorda, który śpiewał dalej: 
Bawiłem się jak anioł tam, Choć siedem dziur na głowie mam!... 
—  Felka ma jedną, ale klawą! — rzucił, szczerząc zęby, z drugiego końca stołu, Warika Bolszewik. 
—  Ty Felką mordy nie wycieraj! — łysnął ku niemu oczami Saszka. 
—  Ja nic... Ja tylko tak... gram... 
—  No to graj... I uważaj!... 
Wszyscy byli podnieceni alkoholem. Rozlegały się wybuchy szalonego śmiechu. Swawolne żarty krążyły w powietrzu. Palono bez przerwy. Podłoga była zaśmiecona odpadkami papierosów i pudełkami. Na stole lśniły kełnie wódki i piwa. 
Mamut, Kometa, Szczur i Lord pili nieustannie. Felek Maruda poważnie i powoli żarł olbrzymi kawał salcesonu. Szczur pchnął mnie łokciem w bok i rzekł: 
—  Widzisz go: na organkach gra! 
Bolek Kometa posłyszał to i rzekł do Marudy: 
—  Felusiu, kochasiu! Wyglądasz teraz jak lew, ryczący i żrący na pustyni. 
—  A gdzieś ty widział lwa? — zapytał go. 
—  Na obrazku. 
—  Na jakim obrazku? 
—  Pan Jezus na nim do Jerozolimy jedzie. 
—  Toż osioł! — rzekł Szczur. 
—  A ja myślałem, że lew! — odparł Kometa. Maruda oderwał się od jedzenia. Długo żuł. Połknął. A potem wyrzekł bardzo poważnie: 
—  A ty wyglądasz jak trzynasty apostoł! 
Powiedział to i znów zabrał się do jedzenia. Wszyscy ryknęli śmiechem. Powiedzenie Marudy, że Kometa wygląda jak trzynasty apostoł, wydało się nam, nie wiadomo dlaczego, bardzo komiczne. 
—  Odciął mu się. 
—  Odszczeknął się. 
—  Odgryzł się. 
—  To mu dojechał! 
—  To stary zakapiora! Jak nie gada, to nie gada, a jak powie... 
—  To jak diabeł do błota narzyga. Leciały głosy przemytników. 
Bolek Kometa wypił pół szklanki wódki. Wytarł odwrotną stroną dłoni usta. Poprawił wąsy i rzekł: 
—  To chłopak miastowy, polerowany... Szczur podchwycił: 
—  Do młyna ze zbożem jeździł! 
—  Krowę do byka wodził! — dodał Lord. Kometa ciągnął dalej: 
—  Dobrze otrzaskany! 
—  Kotletem po mordzie! — dodał Szczur. 
—  I oblatany — rzekł Kometa. 
—  Koło stodoły za świniami — dodał Lord. Maruda skończył jedzenie, oblizał smakowicie palce i wyrzekł flegmatycznie: 
—  Mam was tam, gdzie kura jajko! 
Znów szalony wybuch śmiechu. W tym momencie do pokoju weszła Fela. Stanęła u drzwi i chwilę mrużyła oczy, starając się dostrzec coś w chmurze dymu tytoniowego. Śmiech ustał. Rozmowy przycichły. Wszyscy zwrócili spojrzenia ku wejściu. 
Fela była ubrana w czarną, jedwabną sukienkę. Na nogach jej były czarne, jedwabne pończochy i lakierki. Na szyi miała złoty łańcuszek od zegarka, na rękach lśniło wiele bransolet i pierścionków. Powoli ruszyła dalej. Szła majestatycznie, dumnie unosząc w górę niezwykle piękną głowę. Spojrzenia chłopaków oblepiły ją wokoło, szły za nią, śledziły każdy jej ruch, gest. Wańka Bolszewik aż usta otworzył z zachwytu. Gra i pijatyka były przerwane. A ona, zadowolona z efektu, który sprawiła swoją obecnością, lekkim krokiem zbliżyła się do brata. 
Saszka zmarszczył czoło: 
—  No... Czego tu?... 
—  Może co trzeba? 
—  Nic nie trzeba... Idź stąd! 
Fela wydęła usta i wstrząsnęła głową. Obejrzała obecnych. Spotkałem jej spojrzenie i aż zimno mi się zrobiło... Nagle tchu w piersi zabrakło. 
Niespodzianie rozległ się głos Marudy: 
—  Ogórków by... 
Szczur parsknął śmiechem. Saszka też się zaśmiał i krzyknął do siostry, która szła przez pokój: 
—  Felka, zaczekaj! Przynieś ogórków... Całe wiadro... Dla druha Marudy. Migiem! 
—  Dobrze — odrzekła Fela. 
Potem zbliżyła się do drzwi. Tam stanęła i znów zwróciła się do brata: 
—  To chodź, pomożesz mi! 
Saszka wstał i położył karty na stole. Chwilę się wahał, potem zbliżył się do mnie: 
—  Idź, Władku, pomożesz Feli przynieść ogórków! 
Pośpiesznie wstałem i skierowałem się ku oczekującej u drzwi dziewczynie. 

X 

Znalazłem się wraz z Felą w dużej sieni. 
—  Masz latarkę? — zapytała mnie dziewczyna. 
—  Mam. 
Rozmawialiśmy, stojąc w sieni. Po chwili spostrzegłem, że Fela jest pijana. Parę razy zatoczyła się i szła niezbyt pewnie. Namacała drzwi do kładówki i otworzyła je. Zaświeciłem do środka latarką. Posłyszałem stłumiony kobiecy okrzyk i zobaczyłem leżących na podłodze chłopca i dziewczynę. On porwał się na kolana, a ona osłoniła dłońmi twarz, aby jej nie poznano. Fela szarpnęła mnie za ramię i pociągnęła do sieni: 
—  Zgaś latarkę!... Chodź!... 
Wyszedłem z nią na podwórko. Przy ścianie domu ściskała się druga para. Przy naszym zjawieniu się odskoczyli od siebie i pośpiesznie znikli w ciemności. 
Odróżniłem cichy śmiech Feli. Bardzo cichy — żebym go nie słyszał. Miałem chęć poświecić jej latarką w twarz, lecz nie śmiałem tego zrobić. Jej śmiech wywarł na mnie dziwne wrażenie. Zrobiło mi się gorąco. Wtem poczułem dotknięcie jej ręki i usłyszałem nienaturalny, nerwowy szept: 
—  Idź tam... do komory... Weź wiadro i latarnię... Idź... 
—  Oni tam... — urwałem. Fela parsknęła śmiechem. 
—  Głupi jesteś... Idź... 
Komora była pusta. Znalazłem w niej duże, cynkowe wiadro i latarnię. Wziąłem je i wyszedłem na podwórko. 
—  Już? 
—  Już. 
—  To chodź! 
Szła pośpiesznie. Znaleźliśmy się w ogrodzie za domem. Zobaczyłem, obsypany ziemią, pochyły daszek piwnicy. Fela odemknęła kłódkę i nisko się pochylając weszła do środka. Udałem się za nią. Zderzyliśmy się w ciemności. Nie zdając sobie sprawy z tego, co czynię, objąłem ją mocno i przyciągnąłem do siebie. Ona milczała. Po chwili rzekła: 
—  No, puść! 
Natychmiast ją puściłem. Ona zapaliła latarnię i otworzyła małe drzwiczki do piwnicy. Obróciła do mnie bladą twarz i rzekła jakimś dziwnym głosem, którego nigdy u niej nie słyszałem: 
—  Leź tam!... Masz latarnię!... 
Zlazłem w dół po prymitywnej, stromej drabinie. Latarnię postawiłem na ziemi. 
—  Łapa j! — krzyknęła z góry. 
Rzuciła mi wiadro i zaczęła schodzić w dół. W piwnicy pachniało pleśnią. Światło latarni gubiło się w ciemnych kątach. 
Patrzyłem w górę, na schodzącą powoli po drabinie dziewczynę. Widziałem jej smukłe nogi. Fela jedną ręką podebrała sukienkę... wyżej niż to było potrzebne dla swobody ruchów. 
Gdy była na przedostatnim szczeblu, porwałem ją na ręce i obejrzałem się po piwnicy. Zobaczyłem dużą skrzynię, postawioną dnem do góry. Posadziłem na niej Felę i zacząłem całować jej twarz, usta, szyję. Spojrzałem na nią. Oczy miała przymknięte. Zacząłem rozpinać jej suknię. Nie przeszkadzała mi wcale... 
. Po prostu oczom nie wierzyłem, że jest tak piękna i że to ona... niedostępna, harda Fela... Oczy jej były nadal przymknięte, a twarz jeszcze bledsza. Spostrzegłem, że zagryzła zębami dolną wargę... Lecz później... w ostatniej prawie chwili, rzekła zupełnie spokojnym głosem, który mnie po prostu oszołomił: 
—  Puść!... Dość tego!... 
Ogarnęła mnie złość. Spróbowałem wziąć ją przemocą. Nagle zaczęła krzyczeć dziwnie wstrętnym głosem: 
—  Puśćże, cholera!... Prosić ciebie?... Zaraz będę krzyczeć!... Już!... „Poszoł won!" Odskoczyłem od niej dygocąc na całym ciele. A ona powoli, nie zwracając uwagi na mnie, doprowadziła do porządku sukienkę i pozapinała ją. Uważnie się obej- rżała, a potem wzięła wiadro i podeszła do stojącej w kącie piwnicy beczki. 
Zaczęła wrzucać do wiadra ogórki. Zupełnie spokojnie je liczyła: 
—  Raz, dwa, trzy, cztery... 
To mnie najwięcej irytowało. Ze złością obserwowałem jej swobodne, zgrabne ruchy. 
—  ...22, 23, 24, 25... 
Ogórki leciały do wiadra. Ze złością zaciskałem pięści i gryzłem wargi. Starałem się krytycznie odnieść się do niej... Nogi miała szeroko rozkraczone i była pochylona tyłem do mnie. Przekonywałem siebie, że poza jest brzydka i że w ogóle nie ma w Feli nic tak bardzo pięknego. Okłamywałem siebie i wiedziałem o tym. A w kącie piwnicy rozlegało się wciąż: 
—  46, 47, 48, 49, 50... dość! 
Zakryła ogórki krążkiem; przycisnęła go dużym kamieniem. 
—  Bierz wiadro! — rzekła Fela. 
—  Weź sama... Hrabina! 
Popatrzyła mi kilkanaście sekund w oczy i nagle zaczęła się śmiać. Nigdy przedtem ani potem nie słyszałem tak pięknego śmiechu i nie widziałem tak cudnej twarzy. Zbliżyła się do mnie i zanurzyła mi we włosach rozczapierzone palce prawej dłoni. Lewą ręką pogłaskała mnie po policzku. 
—  Widziałeś, jaka jestem? 
—  No i co? 
—  Widziałeś? — powtórzyła. 
—  No? 
—  Podobam ci się? 
—  Tak. 
—  No... to po ślubie... będziesz miał wszystko... Wszystko, co chcesz! 
—  To po cóżeś mnie... męczyła? 
Cicho się śmiała, a potem przyciągnęła mnie do siebie. Poczułem na szyi jej ramię, a na ustach pocałunek. Długi. Namiętny. Ja tak całować nie umiałem. Przylgnęła do mnie ciepłym, jędrnym ciałem. A gdy znów chciałem porwać ją w objęcia, odepchnęła mnie od siebie i powiedziała: 
—  To dlatego, chłopaku, żebyś wiedział, jaka jestem, że się nie oszukasz!... No, bierz wiadro i chodź! 
Milczałem i stałem w miejscu. Wzięła mnie za ramię i rzekła poważnie: 
—  Rozumiesz:  nie można.   Ja  sołdacką  ścierką zrobić się nie chcę!... Mnie może gorzej niż tobie!... Ty sobie kiedyś  pomyśl nad tym trochę...  No,  bierz wiadro!... 
Wziąłem wiadro i zacząłem wspinać się po drabinie. Fela świeciła mi z dołu, a potem prędko weszła na górę. Podałem jej rękę i pomogłem zamknąć drzwiczki piwnicy. Potem poszliśmy ku domowi. 
Później, na zimno, starałem się rozważyć to, co zaszło między nami w piwnicy. Lecz trudno mi było to zrozumieć. Nie wiem, dlaczego mi się zdawało, że to się stało na skutek tego, cośmy widzieli poprzednio w komorze. Bo była niewątpliwie potem bardzo podniecona. Lecz to, co się stało później, zaprzeczało temu... A może jej więcej nie trzeba było? Może to, co odbyło się między nami, było dla niej zupełnie wystarczające? 
Z wiadrem ogórków w ręce wróciłem do chłopaków, W pokoju było pełno wrzawy. Pijatyka szła w najlepsze. 
Postawiłem ogórki wraz z wiadrem na stole, naprzeciwko Felka Marudy. 
—  Masz! Wtykaj! 
Maruda, nie ociągając się, sięgnął ręką do wiadra. 
—  Temu  i z  beczką postaw,  nie odmówi  się! — rzekł Lord. 
Obejrzałem pokój, szukając Szczura. Zobaczyłem go na drugim końcu stołu, w pobliżu Aliriczuków. Mrugnął do mnie okiem. Zbliżyłem się do grających. Alfred Alińczuk trzymał bank. Wyjął z kieszeni dwie talie nowych kart. Rozdarł opaski. Stasował karty i położył dwieście rubli. 
—  W banku dwieście! — rzekł do grających. 
Zaczai rozdawać karty. Ja również wziąłem kartę. Pierwszy grał Szczur. 
—  Daj za pięćdziesiąt! Alfred rzekł sucho: 
—  Postaw kusz! 
—  Nie bój się. Nie okantuję ciebie. 
Szczur położył na stole pięćdziesiąt rubli, dokupił dwie karty i przegrał, bo miał przeszło dwadzieścia jeden. Alfred zgarnął jego pieniądze na ogólną kupę. 
Drugi grał Żywica. Mnie ktoś pociągnął za ramię. Obejrzałem się. Zobaczyłem młodą, dziecinną twarz przemytnika, który pomagał śpiewać Lordowi. 
—  Co chcesz? — zapytałem go. 
—  Pokaż kartę. Chcę „pomazać"! — rzekł do mnie przemytnik. 
Pokazałem mu dziesiątkę. 
—  Dobrze! — rzekł. — Mażę guzika. Dał mi złotą monetę. 
Żywica przegrał. Była moja kolej. Postawiłem trzydzieści rubli i wygrałem. Dałem swemu wspólnikowi dwadzieścia rubli, lecz nie wziął. Powiedział: 
—  Zostanie na drugi raz. 
—  Dobrze. Jak się nazywasz? — zapytałem go. 
—  Kruczek — odparł chłopiec. 
Gra szła dalej. Prawie wszyscy przegrywali, przynajmniej ci, którzy grali grubo. Saszka postawił sto rubli i też przegrał. On był ostatni w kolejce. 
Alfred stasował karty. Szła druga „tura". Szczur uważnie obserwował jego ruchy. Rozdano karty. Szczur położył na stole sto rubli. 
—  Poszło o sto! Alfred dał mu kartę. 
—  Dość! — rzekł Szczur. 
Alfred wziął dwie karty i rzekł odkrywając je: 
—  Dziewiętnaście. 
Szczur przegrał. Miał tylko siedemnaście. 
Następnie Żywica przegrał pięćdziesiąt rubli. Ja dodałem do dwudziestu rubli Kruczka trzydzieści swoich. Szczur powiedział do mnie: 
—  Ja mażę pięćdziesiąt. 
Wygrałem sto rubli i oddałem wspólnikom ich „dole". 
Pod koniec drugiej „tury" bank urósł prawie siedmiokrotnie. Było w nim przeszło tysiąc trzysta rubli. Alfred się denerwował. Twarz miał czerwoną. Stasował i rozdał karty. Szła trzecia i ostatnia „tura". 
Szczur postawił na raz sto siedemdziesiąt rubli. Wszystko, co posiadał. Wziął karty i przegrał. Żywica również przegrał. Zwrócił się do mnie: 
—  Pokaż kartę! Miałem asa. Żywica rzekł: 
—  Mażę trzysta rubli. 
Dał mi pieniądze. Saszka z drugiej strony przysunął mi dwa studolarowe banknoty. Kruczek dał pięćdziesiąt rubli. Zrozumiałem, że chcą odegrać się i nadszarpnąć bank. Postawiłem sto rubli. Szczur podszedł do mnie: 
—  Możesz postawić za mnie dwieście rubli?... Jeśli przegram, to oddam ci jutro. 
—  Dobrze. 
Postawiłem razem dwieście dolarów i sześćset pięćdziesiąt rubli. Ręce Alfreda trzęsły się. Szczur pochylił się nad stołem i uważnie obserwował każdy jego ruch. 
Alfred wziął sobie kartę, a potem przez chwilę się wahał, dając mi drugą kartę. Szczur nie spuszczał oczu z jego rąk. Alfred dał mi kartę. Była to dziesiątka... Wygrałem. 
Alfred zachrypniętym głosem odliczył dla mnie pieniądze. 
—  Klawo! — rzekł Lord. — Masz szczęście, bra-chu! 
Bank się zmniejszył o połowę. Po kilku dalszych ciągach znów urósł. Doszła kolej do Saszki. On powiedział krótko: 
—  Bank. 
—  Jak? — zapytał Alfred blednąc. 
—  Mówię: bank! 
—  Wszy-stko?... 
—  Tak. 
Saszka położył portfel na stole. Alfred obliczył pieniądze w banku i rzekł: 
—  Tu tysiąc czterdzieści rubli i trzysta siedemdziesiąt dolarów! 
—  Idę na wszystko! — rzekł Saszka. 
Alfred, blady, dał Saszce kartę. Wziął sobie. Potem dał Saszce drugą i trzecią kartę. Saszka rzucił je na stół. Miał dwadzieścia cztery. 
—  Przegrałem! — rzekł Saszka i sięgnął po portfel, chcąc wypłacić przegrane pieniądze. 
W tym momencie Szczur wyrwał Alfredowi z rąk karty i krzyknął: 
—  Chłopaki! Styrki cynkowane! 
Alfred znieruchomiał. Żywica położył olbrzymią dłoń na leżących w banku pieniądzach. Saszka pochylił się naprzód. 
—  Styrki cynkowane?... Co?... — wycedził głucho. 
Alfred się cofnął: 
—  Łże, gadzina! — wyrzekł piskliwie, prawie płaczącym głosem. 
—  A ty luj! — krzyknął Szczur. 
—  Ma do mnie żal i szuka „sołdackiej pretensji"! W tym momencie zobaczyłem, że Kruczek, który wesołymi oczętami obserwował zajście, porwał ze stołu flaszkę po wódce i skoczył naprzód. 
—  To ty tak grasz z chłopakami?! 
Uderzył butelką Alfreda i szkło prysło w drobne kawałki. Alfred zakrył twarz rękami, bo Kruczek zamierzył się odłamkiem szyjki od flaszki. Bracia Aliriczuki rzucili się naprzód. Jeden z nich chwycił Kruczka z tyłu za szyję. Wtem Szczur błysnął nożem i krzyknął: 
—  Precz, szkopy!! 
Raptem Żywica znalazł się wśród nich i kilkoma ruchami ramion odrzucił wszystkich na strony. 
—  „Pomału"!... „Pomału"! —wyrzekł spokojnie. Saszka wstał od stołu i powiedział: 
—  No, dość tego!... Zaraz zobaczymy... Alfred, chodź tu! 
Aliriczuk zbliżył się do stołu. Wycierał chustką krew z czoła. 
—  Styrki cynkowane? — zapytał go Saszka. 
—  Ja nie wiem... Ja kupiłem styrki... 
—  Styrki kupił,  a pocynkował  sam!  — rzucił Szczur z boku. 
—  Gdzieś kupił styrki? — pytał Saszka. Oczy Alfreda latały po stronach. 
—  W Wilnie kupiłem. Szczur parsknął śmiechem. 
Saszka, Lord i Bolek Kometa obejrzeli uważnie karty. 
—  Tak. Styrki cynkowane! — rzekł Saszka. 
—  Ja mówiłem! — rzekł Szczur i chciał rzucić się na Alfreda. 
Nagle Saszka tupnął nogą. Szczur się cofnął. Saszka obejrzał obecnych. 
—  U mnie w domu nie dam robić burdelu!... Zrozumiano? Kto chce się porachować, może zrobić to gdzie indziej!... 
Saszka zwrócił się do Alfreda: 
—  Postawiłeś w bank dwieście rubli? 
—  Tak. 
Saszka wziął z banku sto dolarów i odłożył banknot na bok. 
—  To są twoje dwieście rubli... Różnica mała. Potem zwrócił się do obecnych: 
—  A teraz, chłopaki, honorowo: kto ile przegrał do Alfreda — ma otrzymać! Kto wygrał — dawać tu! Ale honorowo! My nie szpaniugi i nie alfonsy, a fartow-cy!... Honorowo!... 
Dał się słyszeć szmer uznania. 
Obliczono pieniądze w banku. Potem przera-chowano wszystkie przegrane i wygrane. Saszka rozdzielił bank i pieniądze wygrane pomiędzy przegranych. Następnie wziął sto dolarów i zwrócił się do Alfreda: 
—  A to twoje! 
Alfred milczał. Saszka zwrócił się do Szczura: 
—  Zaświeć zapałkę i spal to śmiecie! 
Gdy Szczur spalił banknot, Saszka znów zwrócił się do Alfreda. 
—  A teraz uważaj! Żebyś więcej z chłopakami nie grał! Rozumiesz? Bo załatwimy się z tobą inaczej... Ja załatwię się!... A was, chłopcy, proszę nie „stukać" o tym, co tu było... To nasz interes i między nami zostanie! 
Alfred  chciał  coś  powiedzieć.   Saszka  przerwał mu: 
—  Milcz! Masz psie oczy i psi język! 
Chwilę milczał, potem znów zaczął mówić, zwracając się do braci Alińczuków: 
—  Dziękuję wam, że przyszliście do mnie w gościnę... z cynkowymi styrkami! Chcieliście na zychier nas zrobić!... Więcej nie będziemy ani grać, ani pić razem! 
Zwrócił się do Żywicy: 
—  Odemknij okno! 
Żywica prędko podszedł do okna i odemknął je na oścież. 
—  Byłoby nieładnie, żebym was przez drzwi wypuścił — rzekł Saszka do Alińczuków. — Takich gości wypraszam przez okno!... No, fruwajcie!... Jeden za drugim!... 
Wskazał im palcem na otwarte okno. 
Alińczuki zaczęli kolejno wyłazić przez okno do ogrodu, a Szczur stał przy framudze i śmiał się. Śmiał się wesoło, niepohamowanie, zaraźliwie. Toteż wszyscy wybuchnęli śmiechem. Powagę zachowali tylko Saszka, Żywica, Mamut i Felek Maruda, który jadł w dalszym ciągu, nie zwracając na nic uwagi. 
Gra w karty została przerwana. Chłopaki po „wyjściu" Alińczuków zabrali się do picia i jedzenia. Żywo komentowali zajście z Alfredem. 
—  Ale Szczur ma oko! — rzekł Wańka Bolszewik. Szczur parsknął: 
—  Znam ja takich lujów: pilnowałem go! Lord się zaśmiał. 
—  A Kruczek dobrze chrobotnął go butelką! 
—  Uraczył go wódką! — rzekł Kometa. Kruczek śmiał się, wesoło błyszcząc oczami. 
—  A po co chamy chłopaków oszukują! 
—  Mądrze! — zaaprobował Lord. Zbliżyłem się do Saszki i powiedziałem: 
—  Mam do ciebie interes. Może wyjdziesz na chwilę z chałupy? 
—  Coś ważnego? 
—  Tak... O Alfredzie... 
—  Aha! Ty wyjdź i zaczekaj przy bramie! 
Przeszedłem izbę, w której odbywała się ogólna zabawa. W pobliżu bramy zaczekałem na Saszkę. Na podwórko od czasu do czasu wybiegali chłopaki i dziewczyny. Po kątach podwórza rozlegały się szepty, śmiech i piski dziewcząt. 
Wkrótce przyszedł do mnie Saszka. 
—  No, co powiesz? 
—  Wczoraj późno wieczorem wracałem do domu. Było ciemno. Gdy zamykałem furtkę, z sadu ktoś do mnie strzelił... Cztery razy. 
—  Ta-ak? 
—  Tak! Wiem, że to robota Alfreda. 
—  Skąd to wiesz? — żywo zapytał mnie Saszka. 
—  Wiem. Może to nie on sam strzelał. Może ktoś z braci albo wynajął kogoś. Mnie dziś rano pewien chłopak uprzedził. 
—  Kto? 
—  Prosił, abym nikomu nie mówił o nim! 
—  A o czym uprzedził? 
—  Że Alfred dal tu jakimś blatnym chłopakom sto rubli, żeby mnie sprzątnęli. Oni przyszli do niego i pytali: kto ja jestem? On powiedział, żeby tego nie robili. 
Saszka chwilę milczał, a potem rzekł: 
—  Wiem, kto ci to mówił. 
__ p —  Josek Gęsiarz. 
Nie zaprzeczyłem mu. Saszka się namyślał, a ja wyjąłem z kieszeni kulę, którą wydostałem ze ściany domu, i podałem mu. Przemytnik powiedział: 
—  Z browninga rąbał! Z siódemki! Po chwili zapytał mnie: 
—  Co ty miałeś z Alfredem?... Może darliście ze sobą koty?... 
Opowiedziałem mu szczegółowo o zatargu, który miałem z Alfredem, gdy odprowadzałem Felę do kościoła. I o tym, jak przywitałem go w mieszkaniu Trofidów, gdy przyszedł do Heli. 
—  Dobrze, żeś mi to powiedział! — rzekł Saszka. — Ja pomówię z Żywicą. Będziemy mieli go na oku. A ty nie dref. 
Zaśmiałem się. 
—  Pluję na takich chojraków, co po nocy zza rogu strzelają! Ale może nasłać na mnie jakichś drani!... Chciałem, żebyś wiedział o tym. 
—  Dobra   jest.   Zobaczymy,   co   będzie   dalej. A jak zajdzie potrzeba, to raz dwa na giemzę go przerobimy! 
Saszka chciał już odejść, lecz nagle ogarnęła mnie chęć powiedzenia o Feli. Uważałem, że będzie dobrze, jeśli będę z nim zupełnie szczery. Rzekłem: 
—  Mam jeszcze jedną sprawę. Tylko nie wiem, jak ci o tym powiedzieć. 
—  Jak chcesz... Możesz nie mówić... 
—  Jeśli nic nie powiesz Feli, to opowiem ci. Był widocznie zdziwiony. 
—  Nie mówić Feli?!... No dobrze, nie powiem. 
—  Słowo? 
—  Mówię: nie powiem...  Tego wystarczy.  Nie wierzysz mi — nie mów! 
—  Ja byłem z Felką w piwnicy... Ty posłałeś po ogórki... 
—  No? 
—  Ja poszedłem... Tyś prosił... 
—  No, no? 
—  No i tam tego... 
—  Co? 
—  No, rozumiesz... 
—  Podwalałeś się do niej? 
—  Tak. 
—  I co? 
—  Powiedziała, że... po ślubie! 
Saszka wybuchnął śmiechem. Potem rzekł, kładąc mi rękę na ramieniu: 
—  Felka nie jest niewiniątkiem. Ma dwadzieścia siedem lat. Nieraz się puszczała. Mówię otwarcie... Mniejsza, że siostra... Ale cóż z tego? Lepiej mieć taką babę jak inną! Będziesz miał dobrą żonę i najładniejszą w miasteczku szmarę. Ja tam w ciebie nie wmawiam. Jak chcesz... Tylko Felka tobie pierwszemu to powiedziała... Nie trać sposobności, bo może się rozmyślić... 
Urwał na chwilę, a potem mówił dalej: 
—  Felka mogła sto razy wyjść za mąż, lecz nie chciała!... Nie wiem, co jej teraz się stało?... Chłopaki na nią lecą... Posag też ma... Daję jej całe gospodarstwo i piętnaście  tysięcy  rubli.  Rozumiesz? Ja nic nie potrzebuję! Jeśli kiedyś się namyślisz, to pogadaj z nią i zróbcie interes. Ja w to wtrącać się nie będę. Wasza sprawa. Alfred też do niej się palił. Wodziła go za nos dwa lata i nic... No, ja pójdę do chłopaków. 
—  Ja żenić się jeszcze nie myślę. Chcę się pobawić... Jestem za młody! 
—  Twoja rzecz! Chodź pić albo idź lepiej przyjrzyj się Feli! 
Saszka zostawił mnie przy bramie i poszedł do mieszkania. A po chwili i ja udałem się za nim. Zatrzymałem się w ogólnej izbie. 
Zabawa nie ustawała. Antoni ciął polkę, a młodzież tańczyła do upadłego. Twarze płonęły od alkoholu i ruchu. Zobaczyłem Felę tańczącą z Gwoździem. Zacząłem ją obserwować. To, co zaszło niedawno między nami, zdawało mi się teraz po prostu niewiarygodne. Miała taką zimną, dumną twarz i z taką rezerwą trzymała się w tańcu, że trudno było uwierzyć samemu sobie, że tamto zajście było rzeczywiste. 
Fela dostrzegła moje spojrzenie i ściągnęła brwi. Spostrzegłem, że również zaczęła po kryjomu mnie obserwować. W tańcu jej też zaszła zmiana. Zaczęła tańczyć piękniej i... namiętniej. Drażniła mnie. Zrozumiałem to. Obejrzałem się po izbie i zobaczyłem Belkę, siedzącą na ławce z Manią Dziuńdzią. Zbliżyłem się do niej: 
—  Proszę pannę Belcię do tańca! 
—  Oj, mi się nie chce... Nogi bolą... 
—  Ale bardzo proszę!... Bardzo! 
Spojrzała na mnie trochę zdziwiona. Uśmiechnęła się. 
—  No dobrze. Ale niedługo. 
Zaczęliśmy tańczyć. Umyślnie, szczególnie blisko przyciągnąłem do siebie dziewczynę i starałem się pokazać, że jestem nią bardzo zajęty. Jednocześnie starałem się trzymać w tańcu w pobliżu Feli. Dostrzegłem, że ona również zaczęła rozmawiać z Gwoździem i nawet się śmiała, mówiąc coś do niego. 
Zabawa się skończyła późno. Poszedłem odprowadzić Belkę do domu. Mieszkała na drugim krańcu miasteczka. 
Belka weszła do sieni i zaczęła otwierać kłódkę u drzwi do swego mieszkania. Świeciłem jej latarką. 
—  Sama mieszkasz? — zapytałem. 
—  Tak. Matka z dziećmi mieszka na drugiej połowie domu. 
Przyciągnąłem ją do siebie. Odepchnęła mnie ramionami. 
—  Wiem, chłopaku, czego chcesz. Ale dzisiaj nic z tego! Trzeba się wyspać... Jutro w drogę dybam. 
—  A kiedy? 
—  Kiedyś... Masz czas... No idź, bo zamknę drzwi do sieni!... 
Pożegnała mnie silnym, męskim uściskiem dłoni. 
—  Życzę Belci szczęśliwej drogi! 
—  Dziękuję. Przyjemnych marzeń! Wyszedłem na ulicę. W miasteczku było cicho. 
Łysy, zamyślony i jakby znudzony, płynął między chmurami. Na północno-zachodniej stronie nieba lśniła Wielka Niedźwiedzica. Długo patrzyłem na nią... Westchnąłem i poszedłem do domu. 

XI 

Zbliżał się koniec złotego sezonu. Wyczuwali to przemytnicy i pracowali, wytężając wszystkie siły. 
Bolek Lord zebrał naszą partię. Jest teraz maszynistą. Mamut i Wańka Bolszewik, którzy zaczęli chodzić z partią Gwoździa, puścili go w trąbę i dołączyli się do nas. Teraz brakuje nam Józefa Trofidy, Buldoga i Chińczyka, którzy siedzą w więzieniu. Również nie ma z nami Pietrka Filozofa, który zachorował i pozostał w domu pod opieką zegarmistrza Mużań-skiego; nie ma i Słowika, który wyjechał do krewnych w Mołodecznie. Natomiast mamy jednego nowicjusza. Jest to wysoki, młody chłopiec, w moim wieku, zawsze ładnie ubrany... nawet w drogę. Nazywają go (zapewne z tego powodu) Aligant. To jego pierwsza droga. Towaru pilnuje Lowa. Towar mamy tani: ołówki, puder, mydła toaletowe, grzebienie i batyst. Bergier nie ryzykował, aby dać na pierwszy raz drogi towar. Noski mamy lekkie: po dwadzieścia pięć funtów każda. Razem z maszynistą, Lordem, i odprowadzającym, Lowką, było nas dziesięciu. Zebraliśmy się w stodole przy ulicy Zagumiennej, na krańcu miasteczka. Tam były zamelinowane noski. 
Z nadejściem nocy wyszliśmy ze stodoły i skierowali się na północ. Bolek Lord prowadził nas nową drogą, po której kiedyś długo chodził z partią Bułygi, słynnego przemytnika, maszynisty i przewodnika, zabitego przez bolszewików na wiosnę 1922 roku, gdy przeprowadzał „figurki" z Sowietów do Polski. 
Idę zamyślony, patrzę na siedem cudnych gwiazd Wielkiego Wozu i nadaję im, nie wiem dlaczego, kobiece imiona. Pierwszą z góry, z lewa, nazywam: Ewa; drugą: Irena; trzecią: Zofia; czwartą (przednie, górne „koło wozu"): Maria; piątą (dolne „koło"): Helena; szóstą (tylne, górne „koło"): Lidia; wreszcie siódmą (dolne „koło"): Leonia. Staram się zapamiętać te imiona. 
„Dobrze, że chłopaki nie wiedzą, o czym myślę! Wyśmieliby mnie! To będzie moja tajemnica!" Uśmiecham się do gwiazd i, zdaje mi się, że i one śmieją się do mnie jak śliczne, promienne oczy. 
Po dniówce w lesie, na noc ruszamy dalej i w dwie godziny od czasu wyjścia z lasu docieramy do chutoru Bombiny. Jesteśmy zgrzani, bo szliśmy bardzo prędko. 
Pakujemy się do stodoły i zrzucamy noski przy wrotach. Siadamy na słomie i wypoczywamy. Potem we trójkę: ja, Lord i Lowa, idziemy w kierunku chutoru. Skradamy się pod okna domu i obserwujemy, co dzieje się w środku... Obcych ludzi w mieszkaniu nie ma. Bombina robi coś przy stole, obrócona do nas bokiem. Pod sufitem pali się duża lampa naftowa. Wchodzimy do sieni, a stamtąd do izby. 
—  Dobry  wieczór  kochanej   gosposi!   — mówi Lord. 
Bombina obraca się ku drzwiom. Chwilę patrzy na nas, a potem klaszcze w dłonie i wesoło się uśmiecha. 
—  Dobry wieczór!... Nie spodziewałam się... Siadajcie!... 
—  Co u was słychać? — pyta ją Lord. 
—  Wszystko dobrze... A u was? 
Opowiadamy jej o zajściu z ostatnią partią. O wsypie Trofidy, Buldoga i Chińczyka. Bombina wyraża swój żal. 
—  No, a teraz robimy znowu? — pyta po chwili. 
—: A jakże?... Robimy — odpowiada Lord. 
—  Jeść chcecie? — pyta Bombina. 
—  Jeszcze jak! — mówi Lord. 
—  Ilu was jest? 
—  Prócz nas trzech jest jeszcze siedmiu. Bombina wzięła  się  do  pracy.  Zaczęła  smażyć jajecznicę. Lowka powiedział, że jest zmęczony i nie chce jeść. Poszedł spać. 
Po pół godzinie, obładowani koszami wiktuałów, ruszyliśmy do stodoły. Bombina poprzedzała nas z latarnią w ręce. 
Chłopaki wesoło przywitali Bombinę. Wańka Bolszewik uwijał się koło naszej gospodyni, prawiąc jej komplementy. W pewnym momencie coś powiedział do niej. Nie słyszałem jego słów. 
—  Nie dla psa kiełbasa! — odparła mu Bombina. 
—  Mądrze! — powiedział Lord. 
—  Mówię i powiadam, chłopaki — rzekł z namaszczeniem Kometa — że nasza Bombina to studnia mądrości! Kufer ze złotem, a nie baba! 
—  Krugom szesnaście! — dodał Szczur. 
—  Znakiem tego — mówił dalej Kometa — trzeba wypić. Niech żyje Bombisia sto lat! 
—  Pięćset! — poprawił go Lord. 
—  Tysiąc! — ryczy Szczur. 
Bombina śmieje się, wypija z nami szklankę wódki. 
Skończyliśmy jedzenie. Bombina wstaje i bierze latarnię. 
—  Dobranoc, chłopaki! Ognia mi tu nie zarzucić! Potem zwraca się do mnie i mówi: 
—  Proszę mi pomóc odnieść do domu kosze. Zbieram do koszów naczynia i wychodzimy ze stodoły. Gdy przymykamy wrota, słyszę głos Bolszewika. Potem Szczur parska śmiechem i coś mu odpowiada. 
—  Mądrze! — rozlega się głos Lorda. 
—  Mówię i powiadam, chłopaki... — zaczął mówić Kometa. 
Lecz co „mówił i powiadał", nie słyszałem, bo poszliśmy ku domowi. 
W mieszkaniu postawiłem na ławce kosze i chciałem wracać do stodoły. 
—  Gdzie ty? — zawołała Bombina. 
—  Do chłopaków spać... 
—  A ze mną nie lepiej? 
—  Lepiej... ale... 
—  Co? 
—  Nie wypada... Co pomyślą chłopaki?... Będą śmiać się... przygadywać... 
—  Niech się śmieją! Aby nie płakali!... Co tobie? Czy ty taki zielony jesteś, że ich gadania boisz się?... Widzisz: ja się nie boję... Pluję na wszystko! 
Późnym wieczorem, gdy Bombina zgasiła lampę i zaczęła zasypiać, przypomniałem sobie Wielką Niedźwiedzicę i imiona, które nadałem poszczególnym gwiazdom. Pomyślałem, że dotychczas nie znam imienia mej kochanki. Przecież Bombina to nie imię. Ona już spała. Obudziłem ją. Przeciągnęła się leniwie. 
—  No?... Co chcesz?... 
—  Jak ci na imię? 
—  A po co ci to?... Tylko po to mnie obudziłeś? Była zdumiona. 
—  No tak... Chcę wiedzieć... Roześmiała się, a potem powiedziała: 
—  Lonia. 
—  Lonia?... To znaczy Leonia? Tak? 
—  Tak... Podoba ci się? 
—  Bardzo! — powiedziałem szczerze. 
Zaczęła się śmiać. A potem, goręcej niż zwykle, objęła mnie. 
Od tego czasu nazywałem ją po imieniu, lecz tylko wtedy, gdy byliśmy sami. A gdy patrzyłem na konstelację Wielkiej Niedźwiedzicy, to przy spojrzeniu na siódmą jej gwiazdę zawsze przypominałem sobie Łonie i... tęskniłem za nią. 
Spostrzegłem, że od tamtej nocy w stosunki nasze wkradło się więcej ciepła i przywiązania. 

XII 

Złoty sezon się skończył. Dwa razy upadł śnieg, lecz wkrótce zginął. W najbliższych dniach mogła stanąć „biała ścieżka". Utrudniłoby to bardzo naszą pracę. 
Chłopaki pracowali, wytężając wszystkie siły. Chcieli wyzyskać resztę jesieni. 
Pod koniec złotego sezonu nadeszła dla przemytników fala niepowodzeń. Rozpoczęło się od tego, że Gwóźdź „położył" całą swoją partię. Zasypali się na melinie w Sowietach, niedaleko od granicy. Wyśledził ich podpolnik Makarow. Nie widziałem go nigdy, lecz dużo słyszałem o nim od chłopaków. 
Makarow był kiedyś przemytnikiem i chodził z partią kontrabandzistów. Potem wszedł w kontakt z czekistami i zaczął „kryć" partię po partii. Ponieważ wiedział dobrze, jak pracują przemytnicy i znał wiele punktów, więc przyczynił nam wiele szkody. Umiał tropić przemytników i „na swoją rękę". Stale kręcił się po pograniczu, chytrze urządzając na nas zasadzki. 
Chłopaki opowiedzieli mi, jak wygląda Makarow. Był to wysoki, krępy mężczyzna lat czterdziestu. Miał krótką rudą brodę i dużą bliznę od noża na lewym policzku. 
Wiadomość o wsypie partii Gwoździa, w której było czternastu ludzi, przyniósł Bronek Kiełb, który sam tylko ocalał. Chciał w nocy wyjść ze stodoły na dwór i posłyszał jakieś szmery i szepty przy wrotach. Nie wiedząc jeszcze, co to jest, odszedł od wrót i wlazł pod sieczkarnię, która stała z prawa od wejścia do stodoły. Gdy czekiści wpadli do środka i zaczęli wyciągać rozespanych chłopaków z siana, on, ukryty w cieniu pod sieczkarnią, przesiedział tam, dygocąc ze strachu, aż do końca rewizji. A gdy czekiści wraz z aresztowanymi przemytnikami wyszli ze stodoły, wymknął się przez otwór pod wrotami, który był założony długą deską. Do rana, prawie biegiem, przedostał się do Polski i opowiedział o tej wsypie. Żydzi rakowscy (kupiec, który posyłał towar, i krewni Judki Balerona) wysłali do Mińska Szlomę Źrebca, który miał tam wielu wpływowych znajomych i musiał wykupić, przede wszystkim, Judkę, a jeśli się da, to i całą partię. Tegoż dnia, wieczorem, Szloma z pięcioma tysiącami dolarów, zaszytymi w cholewach butów, poszedł, wraz z bratem Gwoździa, Michałem Garbatym, za granicę. 
Była to pierwsza gruba wsypa. Następnej nocy, na granicy w pobliżu Wołmy, nasi baoniarze popędzili kota partii Kośmy Sterdonia, z Duszkowa. Dwóch chłopaków wpadło u nas, a trzech w Sowietach; ocalało czterech. Potem wpadła Helka Pudel, z partii Belki — zgubiła się w lesie koło Za-tyczna (na sowieckiej stronie) i dotychczas nie wróciła. W kilka dni później dowiedzieliśmy się strasznej nowiny. O pięć kilometrów od granicy, w lesie, w pobliżu Gorani, znaleziono na bagnie trupy pięciu ludzi. Była to partia z Kuczkunów. Czekiści zaczęli prowadzić w tej sprawie dochodzenie i aresztowali sześciu chłopów z Krasnego, Lachów i Borsuków. Chłopi wspólnie polowali na przemytników i złapali nad ranem kuczkunowską partię. Zabrali im towar i pieniądze, a potem zaprowadzili ich na bagno. Tam zabili wszystkich wystrzałami z nagana, a trupy wdeptali do bagna i zamaskowali je chrustem. Zrobili to dlatego, aby sprawa się nie wykryła, a martwi nie mówią. 
Nam również przydarzyło się nieszczęście. Szliśmy za granicę z towarem. Było nas dziesięciu. Na granicy dano nam popędź. Zaczęliśmy plitować. Z tyłu grzmiały strzały. Nogowaliśmy w zupełnej ciemności, instynktownie znajdując drogę i orientując się szmerem kroków, aby się nie pogubić. Oddaliliśmy się już o kilometr od granicy, lecz strzały brzmiały nieustannie. Nagle usłyszałem, że ktoś jęknął. Potem potknąłem się o siedzącego na ziemi człowieka. Przeskoczyłem przez niego. 
—  Chłopaki! — posłyszałem głos — postrzelili mnie. 
Zatrzymałem się i zawołałem na kolegów: 
—  Stać, chłopaki! Już nas nie gonią! 
Wszyscy się zatrzymali. Wróciliśmy do rannego. Był to Aligant. Kula przeszyła mu łydkę na lewej nodze. Iść dalej nie mógł. Po krótkiej naradzie po- stanowiliśmy wracać, niosąc, na zmianę, po dwóch, rannego. Wtedy odezwał się Mamut: 
— Ja go sam odniosę do Rakowa... Podołam... Wy smarujcie dalej... 
Znów zaczęliśmy naradzać się. Wreszcie stanęło na tym, że Szczur i Mamut wrócą z Aligantem do miasteczka, a my pójdziemy z towarem dalej. Zrobiliśmy z podartej na strzępy koszuli opatrunek rannemu, a potem Mamut wziął go, na barana, na plecy. Szczur poszedł pierwszy, aby badać drogę. Noski zostawili nam. Lord chciał wziąć jeszcze jedną noskę, lecz jemu, jako przewodnikowi, było to zbyt trudne. Więc zrobiliśmy tak: Bolek Kometa, Wańka Bolszewik i ja wzięliśmy po dwie noski. 
Szczęśliwie dotarliśmy do punktu. Ale w drodze powrotnej znów ostrzelano nas. Tym razem bez skutku. Mamut i Szczur „gładko przerzucili" przez granicę rannego Aliganta i odnieśli go do domu. 
Gdy, po postrzeleniu Aliganta, ruszyliśmy w dalszą drogę, obciążony podwójną noska z trudnością brnąłem naprzód, starając się nie stracić z oczu czworokątnej szarej plamy noski na plecach Lorda. Wtem wydało mi się, że to płyta grobowa i że muszą być wypisane na niej: imię, nazwisko, data urodzenia i zgonu. Wyobraźnia nawet zaczęła ukazywać mi, na tle tej „płyty", znak krzyża i wyrazy. Pomyślałem: „Chodzimy po nocy z płytami grobowymi na plecach. A ja mam dwie takie płyty!" Trudny i niebezpieczny jest zawód przemytnika! Lecz czułem, że porzucić go byłoby mi trudno. Przyciągał mnie jak kokaina... Wabią mnie nasze tajemnicze, nocne podróże. Pociąga gra nerwów i gra ze śmiercią i niebezpieczeństwem. Lubię powroty z dalekich, trudnych wycieczek. A potem: wódka, śpiew, harmonia, wesołe twarze chłopaków, i dziewczyny... kochające nas nie za nasze pieniądze, a za śmiałość, wesołość, hulaszczość i pogardę dla forsy... Nic nie czytamy. Polityka nie interesuje nas wcale. Gazety nie widziałem od kilku miesięcy. Wszystkie nasze myśli obracają się wokoło jednego tematu: granica. A uczucia dokoła kilku innych, zależnie od gustu i temperamentu: wódka, muzyka, gra w karty, kobiety. 
Spostrzegłem, że od dwóch tygodni — kiedy rozpoczęła się fala niepowodzeń dla nas — Wielkiej Niedźwiedzicy na niebie nie było, bo zaciągały ją chmury. 
Gdy masałki postrzelili Aliganta, udałem się po powrocie zza granicy do Mamuta, aby dowiedzieć się od niego, jak przerzucili rannego przez granicę. Gdy wszedłem do jego biednej izby, zobaczyłem niezwykły obrazek. Mamut, ciężki, niedźwiedziowaty, stał pośrodku izby. Na karku jego siedział chłopak lat pięciu i poganiał „konia" bacikiem. Drugi chłopiec, trochę starszy, popędzał tatusia z tyłu, stojąc na podłodze. Mała dziewczynka, siedząca na przewróconych do góry dnem nieckach, przyglądała się tej zabawie i wesoło się śmiała. A Mamut, udając konia, niezdarnie, ciężko galopował po izbie i rżał... Był to najłagodniejszy i najlepszy ze znanych mi ludzi, którego mógł każdy łatwo wyzyskać, oszukać, skrzywdzić. A jednocześnie był to lombrozowski typ, po którego zjawieniu się przed kratkami sądowymi dzienniki pisałyby „o ponurym spojrzeniu zbrodniarza; o kamiennej twarzy, pozbawionej ludzkiego wyrazu, nacechowanej piętnem zbrodni; o zwierzęcych instynktach zdegene-rowanego" itd... biedaka, bezbronnego jak chore dziecko. 
Gdy wszedłem do pokoju, żona Mamuta, mała, szczupła kobiecina, zwróciła się do mnie, wskazując ruchem dłoni na Mamuta: 
— Zwariował! Całkiem zwariował! On zawsze tak... Wcale nie ma rozumu... Jak go nie biję, to wariuje!... Nie może bez lania się obejść! 
A koń-Mamut stał pośrodku izby, duży, ciężki, niezdarny, przeświadczony o swej strasznej winie. Na ustach błąkał mu się tkliwy uśmiech. Oczami błagał żonę, by dała mu spokój przy obcym, przy gościu. Nie wiedziałem, że Mamut posiada tak liczną rodzinę, bo zobaczyłem jeszcze jedno dziecko w kołysce. 
Gdy wróciłem do domu, dowiedziałem się, że Józiek Trofida przysłał list, w którym powiadamiał rodzinę, iż został skazany na sześć miesięcy aresztu i że odbywa karę w więzieniu w Nowogródku. 
Niepokoi mnie bardzo siostra Trofidy, Hela. Dziewczyna chodzi smutna, zamyślona. Kilka razy spostrzegłem, że ma zaczerwienione oczy. Widziałem kilkakrotnie, jak wymykała się wieczorami z mieszkania. Pewnego razu zacząłem ją śledzić. Lepiej bym tego nie robił!... Zobaczyłem, że Hela spotkała się o zmierzchu, na moście, z Alińczukiem i poszła wraz z nim za miasteczko. Gdyby był w domu Józiek, powiedziałbym mu, żeby ostrzegł siostrę przed Alfredem i opowiedział jej o zalotach do wielu dziewcząt miasteczkowych i do Feli. Sam mówić z nią o tym nie mogę, bo na pewno błędnie by mnie zrozumiała. Pomyślałaby, że to zazdrość z mej strony. Hela wróciła z randki blada, zasmucona. Na twarzy jej widziałem ślady łez. 
Z Janinką przyjaźnię się bardzo. Gdy jestem w domu wieczorami, dziewczynka przychodzi do mnie i opowiada fantastyczne historie o ptakach, o zwierzętach, o tym, co mówią drzewa i kwiaty. Skąd u tej małej taka fantazja? Ciekawym, jaka będzie za kilka lat, gdy stanie się dorosłą panną? 
Dzisiaj rano przyszedł do mnie Lord. Zobaczył, że w pokoju jest Janinką, i powiedział: 
—  Wyjdź na chwilę. 
Dziewczynka spojrzała na nas i rzekła niezwykle poważnie: 
—  Możecie   mówić  wszystko.   Ja  na   tym   się znam...  Ja  cudzych  sekretów  nie  słucham  i  nie zdradzam! 
Lord roześmiał się, chwycił ją pod pachy i uniósł w górę. 
—  Tego to ja nie lubię! — rzekła Janinką. 
—  Przepraszam panią! — z głębokim ukłonem powiedział Lord. 
—  Proszę. Ja nie gniewam się... A teraz pójdę... pogadajcie sobie bez „krępacji". 
Wyszła z pokoju. 
—  To będzie numer! — rzekł Lord. 
—  Dobre dziecko — powiedziałem. 
—  Dziecko? — odparł Lord. — Wszystkim naszym maruchom ta szyksa for da... Taka powaga... Fu-ty, nu-ty!... 
—  Co chciałeś powiedzieć? — spytałem Lorda. 
—  Będzie „agranda". 
—  Kiedy? 
—  Dziś idziemy w drogę. Z powrotem poniesiemy skórki. Rozumiesz? 
—  Tak. 
—  No i zrobimy agrandę w lesie, w pobliżu granicy. Sezon się kończy, trzeba trochę odreperować się na zimę. 
—  Chłopaki wiedzą o tym? 
—  Sami prosili...  Wie o tym Kometa,   Szczur i Mamut. 
—  Żeby ktoś nie wpadł! 
—  No, trudno, jakoś tam będzie. Trzeba trochę się odkuć. Siedem partii przeszło czysto. Jedną zawalimy. Uprzedzam ciebie, żebyś  wiedział.  Gdy będziemy urywać, trzymaj się przy mnie. 
—  Dobrze. 
Wieczorem tego dnia wyruszyliśmy w drogę. Towar szedł kosztowny: giemza, lakier, chrom, batyst i jedwabne pończochy. Noski mieliśmy po czterdzieści funtów. 
Na punkt przyszliśmy o godzinie trzeciej w nocy. Chłopcy poszli do stodoły, a ja i Lowa skierowaliśmy się do chutoru. Z początku chłopaki docinali mi trochę, mając na myśli mój romans z Bombiną. Szczególnie Wańka Bolszewik. Lecz Szczur pewnego razu powiedział do niego: 
—  A tobie szkoda?...  Oczy wyłażą z zazdrości! Miała rację Bombiną: nie dla psa kiełbasa! 
Potem wszyscy pogodzili się z tym, szczególnie, gdy spostrzegli, że Bombiną zaczęła lepiej dbać o nasze „koryta". Teraz, gdy przychodziliśmy na melinę, oni kierowali się do stodoły, a ja, wraz z Lowką, szedłem do mieszkania. Czasem tylko Bolszewik nie wytrzymał i powiedział: „Poszedł na ciepłe nóżki!" Bombiną odemknęła nam drzwi. Nie krępując się obecnością Łowy objęła mnie pulchnymi, gorącymi ramionami. Potem prędko odesłała Lowę do bokówki i wesoła, podniecona, niecierpliwa wróciła do mnie. Pomagała mi zdjąć obłocone do kolan buty i ubranie. Z rana znajdowałem wszystko suche i czyste. Dobrze mi było z nią. Z czasem spostrzegłem, że zaczyna mnie kochać inaczej... jakoś tkliwiej, rzewniej. I ja coraz więcej do niej się przywiązywałem. Przekonałem się, że lata nasze nie stanowią wielkiej różnicy. A czasem zdawało mi się, że jest młodsza ode mnie, tyle było w niej werwy, śmiechu i jakiejś dziewczęcej lekkomyślności. 
Nazajutrz wyruszyliśmy w drogę powrotną. Miałem w worku na plecach trzysta osiemdziesiąt skórek ałtajskich wiewiórek (dziewiętnaście paczek po dwadzieścia skórek w paczce). Noska była niezbyt ciężka. Inni chłopcy również nieśli skórki — same wiewiórki. 
Droga była szczególnie trudna. Noc czarna jak smoła, teren grząski i lepki jak dekstryna. Brnęliśmy niby muchy po lepie, z trudnością wydobywając nogi z błotnistej gleby. Trzy razy wypoczywaliśmy, dopóki -śmy doszli do lasu granicznego, w pobliżu Zatyczna, gdzie zamierzono zrobić agrandę. 
Wstąpiliśmy do lasu. Zaczęliśmy przemykać się po wąskiej ścieżce, między gęsto rosnącymi choinkami. Potem wyszliśmy na szeroką polanę i środkiem jej podążali dalej. Wkroczyliśmy na szeroką, wyjeżdżoną kołami wozów drogę. Pod nogami zadudniły deski. „Most" — pomyślałem, starając się iść ciszej. 
Ktoś wyminął mnie i zniknął w ciemności. Był to Szczur. Lord na chwilę się zatrzymał i wziął mnie za rękę. Przysunął blisko twarz i szepnął: „zaraz". Poszliśmy obok siebie. Nagle na lewo od drogi błysnęła latarka elektryczna. Musnęła błyskawicznie długi wąż idących środkiem drogi chłopaków. I w tymże momencie rozległ się nieludzki ryk: 
—  Stój-oj!... Strzelam!... Stój-oj!... 
Latarka zgasła. Buchnęły dwa strzały rewolwerowe, potem jeszcze dwa. Wszystko wokoło zakotłowało się. Rozległy się krzyki. Trzeszczą rosnące przy drodze krzaki. Łomot idzie po lesie. Ja i Lord skoczyliśmy w lewo, skąd rozległ się krzyk i strzały. A chłopaki cwałowali w prawo. 
Wkrótce wszystko ucichło. Powstaliśmy. W pobliżu rozległo się gwizdnięcie. Lord odpowiedział. Zbliżył się do nas Szczur. To on strzelał i krzyczał. Usłyszałem, że cicho się śmieje. 
—  No, jak tam? — zapytał Lorda. 
—  Klawo! Szocher jak cholera! Agranda „pirsza" klasa! 
Przeszliśmy szczęśliwie granicę. Nazajutrz Bolek Kometa powiózł skórki do Wilna. Tam można było 0  wiele drożej je sprzedać aniżeli w miasteczku. Ja, Lord, Szczur i Mamut oddaliśmy jemu swoją „dolę". Razem z jego skórkami było ich tysiąc osiemset czterdzieści sztuk. 
—  Żeby nam nie nawalił! — rzekł Szczur. 
—  On nawali? — powiedział Lord. — Nigdy! Jego stąd, z granicy, i milionami nie wywabisz! 
Po dwóch dniach Kometa wrócił. Skórki sprzedał za dwa tysiące dwadzieścia cztery dolary. Po dolarze 1  dziesięć centów za skórkę. Odliczyliśmy za drogę Komecie dwadzieścia cztery dolary, a resztę, dwa tysiące dolarów, rozdzieliliśmy między siebie. Po czterysta dolarów na dolę. 
Tylko nasza piątka wiedziała o agrandzie. Inni chłopaki myśleli, że nam naprawdę dano popędź. Niektórzy mówili nawet, że to robota podpolnika Makarowa. A Wańka Bolszewik zaklinał się, że widział przy błysku latarki jego rudą brodę i bliznę na lewym policzku. Wszyscy wrócili szczęśliwie do miasteczka. Tylko towaru kupcowi nie zwrócono: „pogubili, porzucali", zresztą nie tłumaczyli się z tego wcale. 

XIII 

Znów spadł śnieg i się utrzymał. Zima nadeszła surowa, mroźna i śnieżna. Twardo stanęła na granicy i grubą warstwą chłodnego puchu okryła ziemię do długiego snu. 
Stanęła biała ścieżka. Złoty sezon się skończył. Chłopaki bawili się, pili, robili burdy, uganiali się za dziewczynami. Wyglądało to tak, jakby każdy starał się co prędzej przehulać zarobione pieniądze. 
Ginta miała szczególne powodzenie. Nasz salon był zawsze pełny; po prostu drzwi się nie zamykały. Przemytnicy kąpali się w wódce. Bolek Kometa był w swoim żywiole. Pił, pił, pił. Nie wiadomo kiedy wypoczywał. Felek Maruda dotrzymywał mu towarzystwa, lecz pił mniej, bo był zajęty jedzeniem. Antoni grał nieustannie. Kometa przywiózł dla niego nową, bardzo drogą harmonię i dał ją Antoniemu w upominku. Więc harmonista grał, ciął, rąbał i rżnął na niej jak wściekły. 
Pewnego dnia, wieczorem, spotkałem na rynku Joska Gęsiarza. Wesoło mnie przywitał. 
—  Gdzie idziesz? — zapytał. 
—  Do domu. 
—  Jeszcze wcześnie. Chodź do mnie. Pogadamy trochę. Powiem ci jeden ciekawy kawałek. 
Chwilę się wahałem. 
—  O Alfredzie Aliriczuku ci powiem! — dodał Josek. 
Poszedłem z nim. 
Żona czekała na Joska z kolacją. Usiedliśmy do stołu. Gęsiarz zwrócił się do żony: 
—  Idź   spać,   Dora!   My   mamy   tu   trochę   do gadania. 
Potem, gdy wyszła z pokoju, Josek przybrał poważną minę i powiedział: 
—  Wy uważajcie! Alfred chce was zasypać! 
—  Jak zasypać? Donieść na policję? Gęsiarz uśmiechnął się. 
—  Nie...  On chce położyć was na dobre... Na tamtej stronie... 
—  Skąd wiesz o tym? 
—  On wypytywał, dokąd chodzicie... Gdzie melinuje się z partią Lord? 
—  Czy on może to zrobić? 
—  On?... Ty jego mało znasz! On potrafi zrobić każde paskudztwo! 
—  Aż się nie wierzy!... Sam fartowiec!... Josek zaśmiał się. 
—  Fartowiec!... To ostatnie ścierwo!... Myślisz: on za granicą się kryje?... On chodzi na zychier! 
—  Przecież chodzą z maszynami! 
—  To co z tego? Oni biorą spluwy, bo chamów się boją. A o waszą partię on wypytywał z „pontem". Niby chce znaleźć drugi punkt dla siebie. A on chce was położyć... Wy uważajcie!... Ja mam jedno podejrzenie... 
Gęsiarz urwał. 
—  Jakie podejrzenie? 
—  Nie powiesz tego nikomu? 
—  Nie. 
—  Pod chajrem? 
—  Tak. 
—  On wsypał partię Gwoździa, bo chciał odbić mu Andźkę Zawitczankę. 
—  Co ty mówisz?! 
—  Ja nie wiem tego na pewno. Wiem tylko, że on spotyka się w Mińsku z podpolnikiem Makarowem. Bawią się tam razem. Makarow pomaga Alińczukom chodzić z kontrabandą, a oni nadają mu robotę... Sypią chłopaków!... 
Byłem strwożony. Chwilę namyślałem się, a potem powiedziałem: 
—  Wiesz co, Josek? To bardzo ważna sprawa! Ja muszę powiedzieć o tym Saszce i Lordowi. 
—  Nie można teraz! Ty dałeś słowo... Nie można... Ja dowiem się więcej, a wtedy się załatwicie z Alfredem...  Teraz nie można...  Powiedz tylko Lordowi, żeby uważał na skrętach i żeby zmienił melinę. Możesz powiedzieć, że słyszałeś od kogoś, że Alfred   wypytuje   powstańców,   dokąd   chodzicie. 
Niech uprzedzi chłopaków, aby nikomu tego nie mówili... Alfred chce zasypać was, tak jak Gwoździa... 
Późno w nocy wracałem do domu, mając w głowie pełno planów. Namyślałem się: jak postąpić? Obawiałem się, aby nie odstraszyć chłopaków od meliny Loni. Nie miałbym wówczas możności spotykać się z nią. 
Nazajutrz poszedłem do Lorda. Zastałem go w mieszkaniu. Po wczorajszej pijatyce bolała go głowa. Wyraził chęć poprawienia humoru. 
—  Wiesz  co,   Bolku —  powiedziałem  do  niego. — Musimy uważać na melinie. Alfred wypytuje się: gdzie mamy punkt w Sowietach. Chce nas lignąć! 
—  Skąd to wiesz? 
—  Wiem od jednego chłopaka. 
—  Cholera z tym Alfredem!... To suka!... 
—  Musimy uważać! 
—  Tak... Teraz będziemy ostrożniejsi. Niedocze-kanie jego! Partii nie weźmie! Najwyżej jednego chłopaka cupną... Czy wiesz to na pewno? 
—  Nie. Tylko tak przypuszczam. 
Nie chciałem zbytnio zatrważać Lorda, żeby nie zmienił punktu. 
—  Trzeba uprzedzić chłopaków, aby nie mówili nikomu, gdzie zatrzymujemy się w Sowietach — powiedział Lord. 
—  Właśnie. Zrób to. Niech się pilnują. Języki za zębami i szlus! Zresztą nikt nie zna nazwiska Bombiny ani nie potrafi określić dokładnie, gdzie znajduje się jej chutor. 
Zmieniliśmy temat rozmowy. A trochę później poszliśmy pić do Ginty. 
Po dwu dniach wyruszaliśmy po raz pierwszy na robotę po białej ścieżce. Prowadził partię, jak zwykle, Lord. Towaru pilnował Lowka. Towar był tani: podeszwy, kobiece swetry, wełniane szale... na zimowy sezon. Prócz mnie, Łowy i Lorda, szli: Mamut, Szczur, Bolek Kometa, Wańka Bolszewik, Felek Maruda. 
Razem dziewięciu. Pietrek Filozof wciąż chorował, a Aligant nie wyleczył się jeszcze z rany. Teraz jesteśmy ostrożniejsi. Nie idziemy polami w kierunku budynków chutoru i drzew ogrodu, lecz brzegiem zagajnika zbliżamy się do wyjeżdżonej saniami drogi, którą zamierzamy — aby nie zostawić śladów za sobą — dojść do chutoru. 
Wyszliśmy w drogę z Bokrówki, ze stodoły położonej na brzegu miasteczka, dokąd za dnia zwieziono noski. W drogę wyruszyliśmy wcześnie: zaledwie zapadł zmierzch. Robiliśmy to z tym wyrachowaniem, że zielonki nie przypuszczają, aby przemytnicy wyruszyli tak wcześnie w drogę. 
O godzinie drugiej w nocy dotarliśmy do chutoru Bombiny. 
Lord zatrzymuje partię. Zbliża się do mnie: 
—  Może chcesz pójść na pierwszego?... Zobaczysz, czy  wszystko  w  porządku  na  melinie,   w  stodole i w ogrodzie... Obejrzysz cały chutor. Zapytaj Bombiny: czy nie kręcił się kto we dnie? A jeśli wszystko w porządku, to wyjdź na drogę i zrób zapaloną latarką trzy duże kręgi... Chcesz iść na pierwszego? 
—  Dobrze. Pójdę. 
—  Zostaw noskę. Będzie ci lżej. 
Zrzucam z pleców noskę i wychodzę na drogę. Do chutoru jest około trzystu kroków. Idę prędko i wesoło. Bez noski tak lekko się poruszać. Patrzę w lewo, na Wielką Niedźwiedzicę i uśmiecham się. Powtarzam imiona poszczególnych gwiazd: Ewa, Irena, Zofia, Maria, Helena, Lidia i Leonia... Lonia. Potem powtarzam kilka razy: Lonia, i śmieję się. „Pewnie teraz śpi i nie śni się jej, że zaraz przyjdę!" Przyśpieszam kroku. Brama i furtka są zamknięte. Przełażę przez plot na dziedziniec. Z głębi podwórza rzuca się do mnie duży pies. 
—  Nero! Nero! — wołam na psa. 
Zbliża się w podskokach do mnie i z radosnym skowytem wspina się na tylnych łapach, starając się liznąć mnie w twarz. Odpycham go od siebie. 
Po cichu pukam do okna. Po chwili widzę za szkłem białą plamę twarzy. 
—  Kto tam? 
—  Ja. 
—  Władzio? 
—  Tak. Otwórz, Lonia. 
—  Już, już! 
Trzaskają zasuwy i wchodzę do ciepłej izby. Lonia dopiero co wstała z łóżka. Namiętnie całuje mnie. 
—  Jaki ty zimny!... Chłopaki przyszli?... 
—  Ja sam przyszedłem. 
—  Sam-am?... 
—  Tak. 
—  Naprawdę! Po co? 
—  Stęskniłem się za tobą i jazda w drogę! Śmieje się, a potem mówi poważnie: 
—  Nie może być! Kłamiesz! 
Powiedziałem jej, o co chodzi. Zapewniła mnie, że na chutorze wszystko w porządku. Jednakże obszedłem podwórze i ogród: obejrzałem stodołę i dopiero wtedy wyszedłem na drogę. 
Wyjmuję latarkę, zapalam ją i robię w powietrzu trzy duże kręgi. 
Czekam. 
Wkrótce na śnieżnej bieli drogi ukazują się, jeden za drugim, koledzy. Wpuszczam ich na podwórze i zamykam furtkę na zasuwę. 
Chłopaki poszli do stodoły, a ja z Lową do mieszkania. 
Lonia jest już ubrana. Krząta się po izbie. Zapala w piecu. Przygotowuje dla mnie jedzenie, bo Lowa i chłopaki poszli spać. 
Później, gdy położyliśmy się do snu, Lonia powiedziała: 
—  Wiesz co, Władziu?... Ja myślałam nad jedną rzeczą: zostań ze mną na zawsze! 
—  Jakże to? 
—  Ja  wszystko  obmyśliłam...   Zamknę  punkt... Dość mam tego... Pieniędzy mi wystarczy i dla ciebie nie zabraknie. Będziemy żyć... Wyrobię dla ciebie dokumenty...   Mam   znajomych   w  Wolispołkomie, w Zasławku... To da się zrobić... 
—  Nie.. Ja nie chcę... 
—  Nie kochasz mnie?... Co?... 
—  To co innego. Ale ja wolę żyć u siebie... za granicą... 
Lonia długo przekonywała mnie, abym zgodził się na jej propozycję. Prosiła, przytaczała różne argumenty. Wreszcie powiedziałem jej, że pomyślę nad tym. Lecz wiedziałem z góry, że nigdy na to się nie zgodzę... Tu zanudziłbym się na śmierć. A może i Lonia zbrzydłaby mi. Lecz nie powiedziałem jej tego. 

XIV 

Święta Bożego Narodzenia i nowy rok minęły nam bardzo wesoło. A po świętach mało u kogo z przemytników pozostało coś w kieszeni. 
W styczniu chłopaki znów rozpoczęli chodzić w drogę. Gnała ich bieda. Szli, chociaż drogi były bardzo trudne, chociaż panowały zawieje, a po polach i lasach grasowały wilki. Kupcy dawali teraz lichy towar. Nie chcieli ryzykować. Wiedzieli, że drogi są bardzo niebezpieczne i że mortusowi chłopcy są skorzy do zrobienia agrandy. Partie szły bardzo rzadko i były nieliczne. Natomiast częściej chodzili chłopaki na swoją rękę. Nosili spirytus, na który był wielki popyt w Sowietach i który było łatwo tam sprzedać. 
W wigilię święta Trzech Króli przyszedł do mnie Lord. Powiedział: 
—  Przysłała mnie Fela... Byłem zdumiony. 
—  Czego chce? 
—  Zaprasza ciebie jutro na zabawę. 
—  Przecież Saszki nie ma w domu! Wyjechał do Stołpców. 
—  To nic. Ona urządza małą wieczorynkę. Będzie kilka dziewczynek i parę chłopców. 
—  Ty pójdziesz? 
—  Tak. 
—  Dobrze. To ja też pójdę. 
Nazajutrz ubrałem się szczególnie starannie i wraz z Lordem poszedłem do Feli. Była godzina siódma wieczór. Zastaliśmy już wszystkich w komplecie. Spostrzegłem, że Fela tak dobrała chłopców, aby nie było grandy i aby można było „przyzwoicie" się bawić. 
Prócz mnie i Lorda byli, ze znajomych chłopaków, Pietrek Filozof, Julek Wariat, Aligant. Poza tym zobaczyłem braci Fabińskich, Karola i Zygmunta. Byli to dalecy krewni Weblinów; przyjechali niedawno z Wilna i trzymali się, w stosunku do nas, z pewną rezerwą i wyniosłością. Z dziewcząt były: Fela, Belka, Andzia Sołdat, Mania Dziuńdzia. Prócz nich była Lutka Żubik, zastępująca w partii Belki Mańkę Pudel, która wpadła w Sowietach i teraz siedziała w więzieniu w Mińsku. Była to mięsista dziwa, trzęsąca przy każdym kroku obfitym ciałem, co wywoływało w umysłach chłopaków erotyczne zachcianki. Była jeszcze kuzynka Feli, młoda, zaledwie szesnastoletnia dziewczyna, ładna, szczupła blondynka. Twarz jej zdobiły bardzo piękne oczy. Nazywała się Zosia. 
Gdy weszliśmy do mieszkania, młodzież się bawiła. Na komodzie stał duży gramofon i, lśniąc niklem olbrzymiej tuby, grał walca. Pośrodku izby tańczyły dwie pary. Aligant tańczył z Zosią, a Karol Fabiński z Fela. 
Przywitaliśmy kolejno obecnych, zapoznając się z nieznajomymi. Zygmunt Fabiński podał mi niedbale, niby z łaski, miękką i małą, jak u kobiety, dłoń. Wydął wargi i powiedział śpiewnie: 
—  Fa-abiński... 
Był mi niesympatyczny. Nie lubię wychuchanych lalusiów. Uścisnąłem mu tak mocno rękę, że omal nie krzyknął, i powiedziałem: 
—  Ła-abrowicz! 
Usiadłem przy małym stoliku, obok którego siedziały Belka i Andzia Sołdat. Zacząłem rozmawiać z Belką, a jednocześnie, ukradkiem, obserwowałem Felę, która nadal tańczyła z Karolem Fabińskim. Wyglądała ślicznie. Miała na sobie czarną sukienkę. Ciemne kolory najlepiej ją zdobią — jak w ramę ujmują smukłą sylwetkę, piękną głowę i szyję. W tańcu poruszała się tak swobodnie, że zdawało się — taniec jest jedynym, właściwym jej, sposobem poruszania się. Nie mogłem oczu od niej oderwać. Nieuważnie słuchałem, co do mnie mówiła Belka i wciąż patrzyłem na Felę. Dziewczyna, zdaje mi się, spostrzegła to i rzekła: 
—  Pan   Władzio   jest   niegrzeczny:   nie   słucha mnie! 
Ocknąłem się i zacząłem rozmawiać z Belką, wykazując szczególne zajęcie się jej osobą. Zaproponowałem jej, byśmy zatańczyli. 
—  Czy dla pana nie dość tańców na granicy? — zapytała Belka. 
—  Ma pani rację. 
Pochylam się do niej przez stolik i mówię na ty, jak zwykle w swoim towarzystwie, gdy nie ma „krę-pacji": 
—  Belciu, kiedy? 
—  Co? 
—  No to., co obiecałaś zeszłym razem, gdy odprowadzałem cię do domu... 
Śmieje się. 
—  Śpieszy ci się? 
—  Bardzo! 
—  No to pocierp albo zimnej wody się napij! Fela   spostrzegła,   że   tak   poufale   rozmawiamy. 
Parę razy rzuca ku nam spojrzenia, potem przestaje tańczyć i zbliża się do nas ze swoim partnerem. Wita się ze mną. 
—  Dobry wieczór, panie Władziu! 
—  Dobry wieczór! 
—  Zapoznajcie się panowie! — wskazuje ruchem głowy na Fabińskiego. 
Karol podaje mi drobną, wypieszczoną dłoń i mówi przeciągle: 
—  Fa-abiński! 
A ja odpowiadam basem, przesadnie i wyzywająco, naśladując jego intonację: 
—  Ła-abrowicz! 
Bela roześmiała się. Fela obrzuciła mnie zdumionym spojrzeniem. Karol się cofnął. 
—  Pan bardzo nerwowy! — rzucam Karolowi. 
—  Jak francuski piesek — dodaje Lord i, udając, że to nie tyczyło się Karola, mówi dalej do Andzi Sołdat: — był milutki i zgrabniutki,  i płochliwy, i tchórzliwy... 
Belka śmieje się. Fela ściąga brwi, potem idzie do gramofonu i zakłada nową płytę. Karol siada obok Zygmunta i po cichu rozmawiają, obrzucając obecnych krytycznymi spojrzeniami. Są zgorszeni. 
Raptem z tuby gramofonu wyrywa się namiętny wrzask tenora: 
Gdzie jesteś, o moje kochanie? Gdzie mieszkasz, aniele mój? 
—  W latarni — poważnie odpowiada Lord. Dziewczyny w śmiech. Chłopaki też się śmieją. 
Fabińscy marszczą się. 
Chce mi się bardzo wypić. Mówię o tym Lordowi. 
—  Mądrze! — odpowiada mi kolega. Podchodzi do Feli. Śmiejąc się, coś mówi do niej. 
Potem wychodzą razem do drugiego pokoju. Patrzę jej w ślad: ma smukłą sylwetkę, zgrabne nogi, lekko oscylujące w ruchu biodra i czuję, że pociąga mnie coraz więcej, a jednocześnie boję się jej i... nienawidzę... Diabli wiedzą, co to jest! 
Po kilku minutach Fela powraca sama i idzie przez pokój ku mnie. Patrzę jej w oczy. Dziewczyna lekko, jak mi się zdaje, ironicznie, uśmiecha się i mówi: 
—  Pan Bolesław prosi pana na chwilkę. Wychodzę do następnego pokoju, tego, w którym była poprzednim razem awantura z Aliriczukami o cynkowane styrki. Stół stał teraz przy oknie, a obok niego zobaczyłem Lorda. 
—  Chodź, bracie! — woła mnie. — Trzeba trochę golnąć sobie! 
Na stole widzę dużą karafkę wódki, zaprawionej wiśniowym sokiem. Na talerzach leżą: chleb, ogórki i kawałki szynki. 
Lord robi szeroki gest rękami: 
—  Czym chata bogata! 
Zaczynamy pić wódkę szklankami. Kieliszki stoją na boku, smutnie nam się przyglądając. 
—  Fela mówiła mi, żebym ciebie nie upił! — mówi Lord. 
—  Tak? 
—  Uhm!... Masz powodzenie... Uderz za nią... Król-babaL. Alfred za nią dwa lata łaził... Będzie miał nosa!... 
Pośpiesznie jemy i pijemy. Wódka się kończy. Jest mi coraz weselej. Lord je, patrzy na mnie i mówi: 
—  Korzystaj z okazji!... Felkę znam na wylot... Dla ciebie ten wieczorek urządziła... Ona z dala od ciebie się trzyma, żeby ciebie więcej ku sobie pociągnąć. Rozumiesz?... Pamiętaj jedenaste przykazanie!... Z babami trzeba umieć!... 
Zaczyna mentorskim tonem, doświadczonego don-żuana, pouczać mnie. Sprawia mi to przykrość, lecz nie mówię mu nic, bo wiem, że robi to ze szczerej dla mnie sympatii. 
Wracamy na salę. Gramofon gra półeczkę. Fela tańczy z Zygmuntem Fabińskim. Często spoziera na mnie. Dziwna kobieta: ciało jej wabi nieodparcie, oczy odpychają. Chłopcy za nią szaleją, a ona śmieje się z nas wszystkich. 
Wódka wesoło mnie usposabia. Ożywienie rozmawiam z Belką i uśmiecham się do Feli. Widzę na jej twarzy pewien niepokój: myśli, czy nie jestem zbyt pijany! 
Po pewnym czasie przestaje tańczyć i siada obok Lorda. Ze sztucznym uśmiechem na ustach rozmawia z nim. Patrzę jej w oczy i nagle wyczuwam, że chce, abym poprosił ją do tańca... Po izbie krążą pary. Zosia tańczy z Julkiem. Lutka Żubik, krępa, mięsista, komicznie podrygując grubymi łydkami i wywołując uśmiechy na twarzach obecnych, tańczy z Aligantem, który „elegancko" pochyliwszy głowę na bok, z wielką dystynkcją prowadzi w tańcu swą damę. 
Fela wciąż patrzy na mnie. Wyczuwam jej prośbę czy... rozkaz i idę ku niej: 
—  Panno Felu, poproszę do tańca! 
Chwilę patrzy mi w twarz. Oczy jej zmieniają wyraz. I nagle, prawie szyderczo, mówi: 
—  Bardzo panu dziękuję!... Chcę wypocząć!... Czuję się głupio. Zawstydzony wracam do Belki. 
Łapię jej lekki uśmiech. 
—  Panno Belciu! Pozwoli pani?... Dziewczyna wstaje z miejsca. Zaczynamy obracać się po pokoju. Staram się nie myśleć o Feli, więc myślę o Belce. „Ma tak sympatyczną twarz, piękne oczy i jest pysznie zbudowana!... Chłopaki nią się zachwycają. Drażni ich jej wysoka pierś... Może być ładniejsza od Loni!" Przyciągam ją coraz silniej ku sobie, nie zwracając na nic uwagi. Bela mówi cicho: 
—  Wariacie... Przestań no, bo rzucę!...  Ludzie patrzą!... 
Widzę, że tańczymy sami. Wszyscy patrzą na nas. Spostrzegam uśmiechy na twarzach chłopców i dziewcząt. Karol i Zygmunt Fabińscy pogardliwie wydymają wargi. 
Mówię cicho do dziewczyny: 
—  Pluń na nich, kochana! Niech patrzą! 
—  Tobie dobrze to mówić, a mnie zaczną na językach nosić! 
Przerywamy taniec i siadamy przy oknie. Staram się okazać całkowite zajęcie się Belką. Fela i Zosia wychodzą z pokoju. Zaczynają przygotowywać herbatę. Bracia Fabińscy trzymają się osobno od reszty towarzystwa. Lord rozwalił się w krześle, między Andzią Sołdat i Manią Dziuńdzią. Opowiada im coś. Dziewczyny chichoczą. 
Fela i Zosia wracają. Z naszą pomocą ustawiają duży stół pośrodku izby. Zastawiają go do herbaty. Są konfitury, biszkopty, ciastka, cukierki, orzechy. 
Fela zaprasza nas do stołu. Zaczynamy pić herbatę. Wszyscy, z wyjątkiem mnie i Lorda, zachowują się bardzo poważnie. Karol i Zygmunt Fa-biriscy, trzymając w ręce szklanki, odstawiają daleko małe paluszki. Dziewczęta starają się pić tak, aby nie chlipać wargami. Powoli, niby niechętnie, jedzą biszkopty i ciastka. Rozmowa ciągle się urywa. Wyczuwa się ogólne skrępowanie. Kwaśne miny braci Fabińskich i ich ironiczne spojrzenia psują nastrój. Fela idzie do gramofonu i zakłada nową płytę. Rozległy się huczne, wesołe dźwięki „Polki w lesie". 
Po herbacie odstawiliśmy stół na bok, robiąc miejsce do tańców. 
Gdy tańczyłem z Belką, zapytałem jej: 
—  Można odprowadzić cię do domu? Ona uśmiecha się: 
—  Wiem, o co ci chodzi! 
—  Cóż w tym złego?... Podobasz mi się bardzo! 
—  A język za zębami umiesz trzymać? 
—  Daję ci słowo! Ani pisnę nikomu! Żeby mnie pierwsza kula na granicy trafiła! 
—  No, no!... nie zaklinaj się!... Wierzę tobie!... Ja zaraz pożegnam wszystkich, a ty zaczekaj z dziesięć minut, zatańcz z Lutką, a potem idź do domu. Zaczekam na ciebie w pierwszym zaułku na lewo. Tam nie ma nikogo... 
Przestaliśmy tańczyć. Dołączyłem się grupy, w której siedział Lord i przemytniczki. Fela rozmawiała z Zosią i braćmi Fabiriskimi. Zacząłem zalecać się do Dziuńdzi. Wkrótce Belka pożegnała obecnych i wyszła z mieszkania. Powiedziała, że głowa ją boli. Zaczęto znów tańczyć. Spostrzegłem, że Aligant również zbiera się do domu. Wtedy i ja pożegnałem towarzystwo i wraz z nim wyszedłem z domu. Na ulicy powiedziałem do Aliganta: 
—  Zapomniałem powiedzieć coś Lordowi!... Ty idź, a ja wrócę. 
Wszedłem z powrotem na dziedziniec i, ukryty za bramą, zaczekałem, póki Aligant oddalił się. Wówczas prędko poszedłem w kierunku zaułka. Nie spodziewałem się zastać tam dziewczyny, bo był silny mróz. 
Idę prędko zaułkiem i nie widzę nikogo. Raptem słyszę lekkie gwizdnięcie i widzę Belkę, która wychodzi z ciemności, gdzie ukryła się między ścianą szopy a płotem. 
—  Zmarzłaś? — pytam ją. 
—  Et... Ja gorąca. Mnie mróz nie poradzi. Przyciągam dziewczynę do siebie i całuję jej zimne, twarde, gładkie jak kość wargi. Potem biorę ją pod ramię i idziemy prędko zaułkami, omijając większe ulice. 
Śnieg skrzypi pod nogami. Mróz szczypie nam policzki. Na niebie połyskują gwiazdy; filuternie mrugają do nas. Wielka Niedźwiedzica lśni cudnie... Patrzę na nią i myślę: „Szkoda, że nie nazwałem jednej gwiazdy Bela". 
W połowie lutego poszedłem, po raz pierwszy w tym miesiącu, w drogę. Nie przypuszczałem, że ta droga skończy się dla mnie tragicznie i że na długo osiądę za kratami. 
Poszedłem, jak zwykle, z partią Lorda. Było nas dziewięciu: ja, Lord, Lowa, Szczur, Bolek Kometa, Wańka Bolszewik, Mamut, Felek Maruda i Aligant. Inni chłopcy, dla różnych przyczyn, w drogę nie poszli. Towar mieliśmy drogi: giemzę, lakier i chrom. Wszystko w najlepszym gatunku. Noski były ciężkie, po czterdzieści funtów, lecz były nieduże i dobrze opakowane. 
Wyruszyliśmy w drogę zaraz po zapadnięciu zmierzchu. Była lekka zawieja. Sprzyjało to naszej wyprawie. Lecz wkrótce po przebyciu przez nas drugiej linii zerwała się silna wichura. Wzmagała się coraz bardziej i nagle tak przybrała na sile, że obróciła teren w olbrzymie morze śniegu. 
W pewnym miejscu partia się zatrzymała. Chłopaki zbili się do kupy. Starając się przekrzyczeć wycie wiatru, Lowka zaproponował nam powrót do miasteczka. Lord nie zgadzał się na to. Powiedział, że zrobiliśmy trzecią część drogi i że wracać jest niebezpieczniej, aniżeli iść dalej, bo teraz trudno dostrzec, gdzie jest granica, i można wpaść... To nieprawda, bo masałki w taką pogodę zwykle siedzą po ziemiankach i palą ogniska. Wiedzą, że w taką noc ująć przemytników jest niepodobieństwem, a można trafić na stado wilków. Tylko od czasu do czasu przemierzają granicę silne patrole. 
Ruszyliśmy dalej. Lord, Mamut i Kometa na zmianę prowadzili partię, bo pierwszemu iść było najtrudniej: musiał torować w głębokim śniegu drogę dla kolegów. 
Po pewnym czasie zawieja obróciła się w huragan. Wokoło dziwa się działy. Wiatr nagle zrywał śnieg z olbrzymich przestrzeni i unosił go wysoko w górę, a my, zmęczeni, oślepieni, szliśmy po zlodowaciałej grudzie... ślizgali się, padali. Nie można było zrobić na pewno ani jednego kroku. Po kilku minutach huragan rzucał nam na głowy całą tę masę śniegu, którą przed chwilą kotłował w powietrzu, i byliśmy czasem po szyję zasypani lotną, drgającą masą śniegu. Zatrzymywaliśmy się; odpoczywali. Po- tem powoli, krok za krokiem, ruszaliśmy dalej, tonąc w śnieżnych górach. 
Huragan, zdawało się, postawił sobie za cel nie dać nam dojść do punktu... Zaczyna pchać nas z tyłu naprzód, niby pomagając iść. Pcha mocniej, mocniej, mocniej i nagle, ze świstem i chichotem usuwa się na bok, a my, nie oczekując tego, padamy w tył, na śnieg. Potem na kilkanaście sekund się zaczaja. A gdy wstajemy i zaczynamy iść naprzód, jednym uderzeniem z przodu zmusza nas stanąć. Po pewnym czasie, pochyleni naprzód, próbujemy iść dalej; szeroko rozkładamy ręce, aby zachować równowagę. Wygląda to tak, jakbyśmy płynęli w olbrzymim, białym wirze. Wówczas wicher mknie w górę... Śmieje się wesoło, triumfująco, a my padamy, ociekając potem, ledwie mogąc dech w piersi złapać... Siedzimy w śniegu. A wicher hula w górze. Udaje, że nie zwraca na nas wcale uwagi... Że tylko bawi się: śpiewa, pogwizduje, śmieje się, lekko powiewa i ugania się za płatkami śniegu. 
Wstajemy... Udawanie jego pryska... I on też wstaje... Wściekły, zimny, ostry, nielitościwy... Pierwsze uderzenie kieruje nam w oczy. Bije całą zaspą śniegu. Pochylamy głowy: witamy go i błagamy. On nie daje się uprosić... Mało jednej zaspy, więc wściekły, zły, zbiera wszystek śnieg z kilometrowej przestrzeni pola i wali ten potop nam na głowy. Teraz nie słyszymy, jak triumfuje, jak huczy, jak ryczy... Jesteśmy ogłuszeni i oślepieni. Zachłystujemy się drobnym, zimnym, ostrym śniegiem. 
Wygrzebujemy się na wierzch. Po omacku odnajdujemy się i zapadając po piersi w zaspach schodzimy z dużego, powoli pełznącego naprzód wzgórza. 
Wicher milczy i ta cisza jest straszna: szykuje się jakaś niespodzianka!... I nie omyliłem się. Nie wiadomo skąd spada cios: kilkaset ton śniegu z siłą rzucone nam na głowy. Nie mamy czasu się położyć, bo zaraz następuje straszliwy podmuch wiatru. „Chce nas zobaczyć!" Drugi cios. Znów góry śniegu walą się na nas. 
I znów następuje potężne dmuchnięcie i znów uderzenie!... I tak raz za razem, cios za ciosem. 
Człowiek też mógłby tak się bawić. Wrzuciłby do dużej miednicy dziewięć chrabąszczy, a potem bił w nie garściami mąki i wydmuchiwał ją. Byłaby to wariacka zabawa. Głupia i okrutna. I nasz przeciwnik nie miał litości. Zmieniał kilkanaście razy taktykę walki, chociaż myśmy nawet bronić się nie mogli. Urządzał zasadzki. Zaczajał się. Stawiał na naszej drodze góry śniegowe. Próbował nas oślepić, obalić, zdruzgotać, zmiażdżyć... Szalał. Miotał się. To wybuchał szatańskim chichotem, to jęczał, to gwizdał... 
Szedłem z przymkniętymi oczami. Czapkę wciągnąłem na uszy, głowę pochyliłem naprzód. Chwiałem się, padałem, grzązłem w zaspach, lecz stale brnąłem naprzód, wyzyskując każdą sposobność, aby zrobić choć kilkanaście kroków. Od czasu do czasu zatrzymywaliśmy się, aby zobaczyć, czy kto nie pozostał. 
Unikaliśmy pól i brnęliśmy lasami. Tam osłaniały nas drzewa, rozbijając wściekłe ataki wichru. Tym łatwiej było iść naprzód. Lecz las się kończył i trzeba było znów wychodzić na pola i znów walczyć uparcie, ścinając zęby, zaciskając pięści. 
Szliśmy nie zachowując ostrożności. Kto mógł nas ścigać? Kto wyszedłby w taką noc z domu? Byliśmy jedynymi żywymi istotami na olbrzymiej, zalanej potopem śniegu równinie. 
Kilka razy zatrzymywaliśmy się i pili spirytus. To dodawało nam sił, wlewało w ciało ogień i pobudzało do nowej walki ze śnieżną nawałnicą. Było mi gorąco i duszno. Po twarzy ściekał pot. Łzy toczyły się ze zbolałych oczu. Nie szedłem, lecz przedzierałem się naprzód. A wiatr wokoło huczał, płakał, wył, śpiewał, gwizdał. Rwał na nas ubrania. Zdzierał z pleców noski. Miotał przed nami terenem, jak dużą białą płachtą. Szumiał jak morze. Huczał jak grzmot i śmiał się, śmiał się, śmiał się... 
Zdawało mi się, że nie wybrniemy stąd, że zostaniemy na zawsze w tym okropnym, białym piekle... 
I dziwna rzecz: gdy czasem, oślepiony, przymykałem oczy, widziałem błękit nieba, błyski słońca, barwy kwiatów... Widziałem śliczną twarz Feli. Widziałem uśmiech Belki. Słyszałem grę na harmonii, śpiew Słowika. A najczęściej stawała mi przed oczami Lonia. Widziałem ją wyraźnie; słyszałem jej głos i śmiech... Najwięcej myślałem o niej. Może dlatego, że było mi z nią zawsze najlepiej, najcieplej, najspokojniej. 
„Może za godzinę, za dwie przyjdę do niej!... A może nigdy!" Dopiero nad ranem, zupełnie wyczerpani z sił, dowlekliśmy się do chutoru Bombiny. Byliśmy w drodze czternaście godzin. 
Chłopaki posiadali na śniegu i zdawało się — nie ruszą dalej. Wyglądali okropnie. 
Lord zwrócił się do mnie: 
—  Pójdziesz na chutor? — rzekł chrapliwie. 
—  Tak. 
—  Idź i uważaj!... W taką noc trudno coś dostrzec; nie ma śladów... 
—  Dobrze. 
—  Zrobisz trzy kręgi... Ale wyraźnie... 
Wypiłem trochę spirytusu, rzuciłem noskę na śnieg i poszedłem w kierunku chutoru. Przela-złem przez plot i znalazłem się na dziedzińcu. Zdziwiła mnie trochę ta okoliczność, że pies nie rzucił się do mnie. Pomyślałem: „Może wlazł do jakiej dziury i śpi". Zbliżyłem się do okna i cicho zapukałem w szybę. Nikt się nie odezwał. Zapukałem mocniej. W izbie zapalono lampę, lecz okna były zasłonięte ze środka i nie mogłem nic dostrzec. Zdziwiło mnie to, że Lonia nie odezwała się przez okno. „Może nie spodziewa się, że tak późno przyjdziemy i myśli, że to ktoś obcy, więc ubiera się". 
Poszedłem na ganek. Drzwi do sieni zastałem otwarte. Następne drzwi, prowadzące do mieszkania, również nie były zamknięte. Wszedłem do środka. Zobaczyłem Łonie, która stała przy stole i z jakimś niezwykłym wyrazem twarzy patrzyła mi w oczy, nie idąc mi na spotkanie, jak zawsze to robiła. 
„Dziwne!... Tak prędko się ubrała!... I dlaczego nie wita mnie?!" —  Dzień dobry! — powiedziałem. 
—  Dzień dobry.  Co chcecie? — zapytała mnie Lonia i z ukosa spojrzała w prawo. 
Była tam długa zasłona, za którą stało łóżko Loni. Zasłonę tę można było przesuwać po drucie, bo była zawieszona na kilku żelaznych pierścieniach. Zasuwano ją na dzień, a w nocy była zawsze odsłonięta. Teraz zakrywała szczelnie łóżko, chociaż było jeszcze bardzo wcześnie. 
U dołu zasłona nie sięgała do podłogi. Spojrzałem tam i spostrzegłem w dole czubki dwóch par butów. Jeden z nich poruszył się. Nie było wątpliwości: chowali się tam jacyś ludzie. 
„Zasadzka" — pomyślałem i powiedziałem do Loni spokojnie: 
—  Powiedzcie mi, gospodyni, jaką drogą można najprędzej dojść do Mińska?... Taka zawieja! Zbłądziłem z drogi i aż tu przyszedłem!... Nie wiem, gdzie jestem... 
Lonia lekko uśmiechnęła się i powiedziała: 
—  Idźcie obok chutoru aż do mostku. A tam na prawo... Wyjdziecie prosto na trakt. 
Usłyszałem szmery z tyłu, za drzwiami. 
„I w sieni są ludzie" — pomyślałem. 
W tym momencie zasłona gwałtownie odsunęła się na bok i zza niej wyszedł wysoki mężczyzna, w długim, siwym płaszczu i w budionówce z dużą czerwoną gwiazdą na głowie... Za nim kroczył tęgi, barczysty mężczyzna w czarnej bekieszy i w olbrzymiej, czarnej papasze. Miał krótką, rudą brodę i bliznę na lewym policzku. Szyderczo świdrował mnie oczami. 
„Makarow!" — pomyślałem. 
—  Jest ptaszek! — rzekł krzywo uśmiechając się podpolnik. — Skakał, skakał i doskakał się! 
Zbliżył się do mnie i zamierzył się pięścią, chcąc mnie uderzyć. Uchyliłem się od ciosu. Wojskowy powiedział: 
—  Nie rusz go! Zobaczymy, co to za numer! Makarow otworzył drzwi od sieni i powiedział: 
—  Chodźcie, towarzysze, tu. Jednego drania mamy! 
Do izby weszło sześciu krasnoarmiejców, z krótkimi, kawaleryjskimi karabinkami w rękach. 
—  Chorosz guś* — powiedział jeden. 
—  Nie guś, a mokraja kurica!** — dodał drugi, mając na myśli moje zaśnieżone ubranie, ociekające wodą w cieple izby. 
Wojskowy, u którego zobaczyłem na lewym rękawie dwa kubiki***, zwrócił się do Makarowa: 
—  Weź czterech ludzi i idź z nimi do stodoły! Pewnie dzisiaj nikt więcej nie nadejdzie. A jeśli przyjdą, to wpuść ich do środka. 
Potem zwrócił się do pozostających w izbie krasnoarmiejców i rzekł: 
—  Uważajcie na tego gościa! Jeśli ruszy się, to kula w łeb! 
Następnie wskazał mi palcem na stół: 
—  Właź tam!... Do kąta!... 
Gdy usiadłem za stołem (kazał mi zrobić to, by uniemożliwić ucieczkę), znów zwrócił się do krasnoarmiejców: 
—  Uważajcie też i na kobietę!... Żeby nie rozmawiali... Ani słówka!... 
Następnie wyszedł z izby. 
Krasnoarmiejcy trzymali broń w pogotowiu. 
Spojrzałem na Łonie. Twarz miała smutną, lecz nie była przestraszona. Gdy żołnierze na nas nie patrzyli, uśmiechnęła się do mnie. Odpowiedziałem jej uśmiechem. 
„Żeby chociaż chłopaki nie wpadli" — myślałem * Dobra gęś! 
** Nie gęś, a zmokła kura! 
*** Odznaki oficerskie. 
nieustannie, a jednocześnie planowałem odpowiedzi na pytania, które mogli mi stawiać. 
Gdy, po pół godzinie, wojskowy z kubikami na rękawie i Makarow, wraz z krasnoarmiejcami, wrócili do izby, zupełnie się uspokoiłem. „Chłopaki dali drapaka!... Tyle czasu nie będą oczekiwać... Zrozumieli, że stało się jakieś nieszczęście i nie przyjdą tu! Wrócą za granicę... Ależ namęczą się biedacy!... To los!" —  Wyjdź zza stołu! — zwrócił się do mnie wojskowy. 
Stanąłem przy ścianie. 
—  Rozbieraj się! 
Zacząłem zdejmować z siebie ubranie. Pozostałem tylko w bieliźnie. 
—  Zdejmuj wszystko! — krzyknął Makarow. 
—  Tam kobieta... — powiedziałem. 
—  A co to ciebie obchodzi!... Nie bój się, ona na takich rzeczach zna się dobrze! — Makarow zachichotał. 
Rozebrałem się zupełnie. Zrewidowano mnie dokładnie. Zajrzano w usta, pod pachy, pod stopy nóg; zbadano nawet włosy. Potem zrewidowano moją bieliznę i rzucono mi ją. 
—  Włóż! — powiedział wojskowy. 
Sztuka za sztuką przejrzano drobiazgowo wszystkie moje rzeczy. Szelki, pasek, portfel, pieniądze, zegarek, scyzoryk, latarkę i chusteczkę do nosa położono na stole. 
Pozwolono mi się ubrać. 
—  Dajcie, towarzyszu, zapalić — zwróciłem się do wojskowego. 
—  Gęś świni nie towarzysz! — odparł mi. Makarow zarechotał. 
Miałem ochotę zapytać wojskowego: kto z nas gęś, a kto świnia? 
Po pewnym czasie wojskowy dał mi z mego pudełka jednego papierosa i powiedział: 
—  Masz... zapal i mów prawdę!... bo będzie źle! Będziemy bić!... 
Zapaliłem papierosa. 
Wojskowy wyjął z grubej teki arkusz papieru i położył go na stole. Był to drukowany formularz. Zaczął pytać mnie o imię, nazwisko, datę urodzenia itd. A gdy skończył zapisywać dotyczące mnie dane, powiedział groźnie: 
—  Jesteś z Polski? 
—  Tak. 
—  Po co przyszedłeś do Sowietów? Przypomniałem    sobie    opowiadanie    Lorda    u Kaliszanek, o tym jak był aresztowany na sowieckiej strażnicy i jak go potem badano w Kojdanowie. Lecz Lord był z towarem, a ja nie miałem ze sobą noski. Było to pomyślne dla Loni, lecz obciążało mnie. 
—  Źle mi  było w Polsce — rzekłem — więc przyszedłem tu, aby na zawsze pozostać w Sowietach. 
—  A pieniądze skąd? 
—  Sprzedałem wszystkie swoje rzeczy. 
—  Kręcisz draniu! 
—  Mówię prawdę. 
—  Ile razy byłeś tu? 
—  Pierwszy raz. Wojskowy zwrócił się do Loni: 
—  Znasz go? 
—  Nie znam! — rzekła krótko i śmiało. Wówczas wojskowy powiedział do mnie: 
—  Ty uważaj, co ci powiem! Mów prawdę: ile razy byłeś tu z kontrabandą i gdzie masz towar? Ty jej nie szkoduj! — ruchem głowy wskazał na Łonie. — Ty siebie ratuj, bo będzie źle. Zrozum to: jeśli nie jesteś kontrabandzistą, to jesteś szpiegiem!... No, gadaj!... 
—  Nie   jestem   ani  kontrabandzistą,   ani   szpiegiem. Przyszedłem tu, bo chciałem pozostać na zawsze w Rosji. 
—  I zostaniesz tu na zawsze!... ale w ziemi! Rozumiesz?... — odezwał się Makarow. 
Nie odpowiedziałem mu i nie patrzyłem na nie- go. Poczułem do tego człowieka wstręt i nienawiść. Moje milczenie rozdrażniło go. Zwrócił się do wojskowego: 
—  Co ty z nim się bawisz? Sprawić mu łaźnię: inaczej zaśpiewa! 
Zrobił kilka kroków ku mnie. Pięści miał zaciśnięte. Zza rozchylonych warg ukazywały się żółte zęby. Przypomniałem sobie, że Gwóźdź bronił się i pomyślałem: „Wszystko jedno będą bić! Niech chociaż nie za darmo!" Stałem w mokrym ubraniu i dygotałem z zimna. Makarow myślał, że trzęsę się ze strachu przed nim. To go jeszcze więcej ośmieliło i podnieciło. Gdy podpolnik zamierzył się na mnie pięścią, ja szybko odbiłem cios i całym ciężarem ciała runąłem naprzód... Uderzyłem go czołem w nos i dolną część twarzy. To uderzenie nazywa się „bykiem" lub „duńskim pocałunkiem" i skutki jego bywają okropne. Zdawało mi się, że usłyszałem chrzęst kości. Makarow jęknął i runął na podłogę. Zakrył twarz rękami. 
Wojskowy krzyknął do krasnoarmiejców: 
—  Brać go! 
Wskoczyłem na ławkę, a z niej na stół. Zerwałem ze ściany duży, oprawiony w ciężką ramę oleodruk i rzuciłem nim w lampę, która wisiała pod sufitem pośrodku izby. Rozległ się brzęk szkła i izbę zaległ mrok. Macałem rękami po ścianach, szukając, czym mógłbym się bronić. Trafiłem na duży dębowy krzyż. Zerwałem go ze ściany. Był dość ciężki. 
W tym momencie błysnęły latarki elektryczne i jaskrawy promień światła oślepił mnie na chwilę. 
—  Brać go! — znów krzyknął wojskowy. Uniosłem w górę krzyż. Krasnoarmiejcy wahali się. 
Skorzystałem z tego i wywróciłem stół na podłogę. Stanąłem za nim jak za barykadą. 
—  Poddaj  się, bo w łeb ci palnę! — krzyknął wojskowy. 
—  Wal, chamie! — krzyknąłem. — Kajdany znieśliście, a skórę zdzieracie! Wal!... 
—  Brać go! Naprzód!... Kolbami go!... 
Żołnierze rzucili się do mnie. Wściekle walczyłem... Znalazłem się znów w środku huraganu. Lecz teraz oślepiła mnie krew. Słyszałem nie wycie wichru, a krzyki podnieconych walką krasnoarmiejców i cichy płacz Loni. Osłaniał mnie trochę stół, lecz wkrótce odciągnięto go na bok. 
Wówczas skoczyłem naprzód, bijąc na oślep krzyżem w prawo i w lewo. Prawie nie odczuwałem zadawanych mi kolbami karabinów ciosów... 
Wtem poczułem, że tracę przytomność. Podłoga usuwała mi się spod nóg. Ostatnim błyskiem świadomości dostrzegłem w pobliżu mej głowy czyjąś nogę. Wżarłem się w nią zębami. 
—  To sukinsyn! — rozległ się krzyk wojskowego. Nic   więcej   nie   pamiętam...   Wszystko   utonęło w mroku... 

Część druga

Wilczym tropem Granica nakarmi, Granica napoi, Granica pocieszy, Granica wystroi! (Z piosenki przemytników) zbliża się koniec marca. Czuję nadejście wiosny. Tęsknota żre serce. 
Szósty tydzień siedzę w pierwszym podwale mińskiej Czrezwyczajki. Cela, do której mnie wrzucono, jest ciemna i wilgotna. Ze ścian ścieka woda. Małe, zakratowane okienko pod sufitem skąpo sączy przez brudne, mętne szyby światło dzienne. Przez okno widać buty przechodzących dziedzińcem żołnierzy i czekistów. Wokoło okropne brudy. Wszystko się lepi od błota. Z początku bałem się dotknąć ścian, drzwi i pryczy. Teraz przyzwyczaiłem się. Powietrze wstrętne, cuchnące, przesycone wilgocią i fetorem brudnych ciał. Bielizny nikt nie zmienia i nigdy się nie myjemy. Najwięcej zatruwa powietrze „parasza", duży drewniany kubeł, źle zamykany i przeciekający. Mocz sączy się z niego na podłogę, tworząc kałużę, którą więźniowie roznoszą nogami po celi. 
Jest nas jedenastu. Ledwie się mieścimy w malutkiej celi. Na pryczy śpi siedmiu, a czterech mieści się na podłodze. Czasem wrzucają nowych, lecz często zwalniają ich lub przeprowadzają gdzie indziej. 
Siedzi tu, prócz mnie, jeszcze dwóch przemytników, którzy mieszkają stale za granicą, we wsi w pobliżu Stołpców. Są to bracia Jan i Mikołaj Spłondzinowie. Są młodzi, jeden ma dwadzieścia, a drugi dwadzieścia trzy lata. Wpadli na melinie w pobliżu Kój dano wa. Ich meliniarz, Umieński, tęgi, barczysty chłop, jest razem z nimi. Z początku siedzieli osobno, a teraz połączono ich. Z tego wnioskuję, że sprawa ich nie przedstawia się groźnie. 
Jest jeden samogońszczyk, Kasper Bunia, olbrzymi, kościsty chłop. Mieszkał w smołami, w pobliżu Zasławia, i tam wypędzał ze zboża samogon. Przyłapano go na gorącym uczynku — przy aparacie. Ma na sobie duży kożuch, od którego śmierdzi w całej celi dziegciem. 
Przy oknie stoi Żaba, złodziej recydywista. Wsadził ręce do kieszeni spodni i gwiżdże. Trudno określić jego wiek. Może mieć i czterdzieści, i pięćdziesiąt lat, a może nawet i więcej. Głowę ma olbrzymią. Usta — od ucha do ucha. Oczy mętne, bez wyrazu: wyglądają na tle zielonej, brudnej skóry twarzy jak zlepki flegmy. Jest stale pochylony. Ciało ma nikłe, lecz cechuje go duży spryt. 
Mamy jednego bandytę, Iwana Łobowa. Siedzi za kilka napadów rabunkowych. Jest to przystojny mężczyzna lat trzydziestu pięciu. Ma czarną bródkę w klin. Stale się uśmiecha. Sprawia wrażenie włodzimiers-kiego „bogomaza". Dawno by go „puszczono w rozchód", lecz starają się o niego zamożni krewni. 
Jest technik telegrafu, Felicjan Kropka. Oskarżono go o sabotaż, bo spalił, wypadkowo, prądem o wysokim napięciu reostat. Jest ofiarą pewnego komisarza, o którym często opowiada i który stale go prześladował, aż skorzystał ze sposobności i wpakował do Czeki. Kropka sprawia wrażenie okropnie przestraszonego. Drży przy każdym otwarciu drzwi. Jest komiczny: mały, szczupły, stale zaciera dłonie, a gdy słucha kogoś, otwiera usta. 
Mamy i kontrrewolucjonistę, byłego oficera armii carskiej, Aleksandra Kwalińskiego, który służył w jakimś sowieckim urzędzie, a którego wpakowano teraz do lochu. Jest to wysoki, smukły mężczyzna lat czterdziestu. Stale milczy. Twarz ma bladą, zmęczoną. Prawie zawsze leży na pryczy, lecz nie śpi. Godzinami patrzy w sufit. Czuję do niego najwięcej sympatii. Szkoda mi, że tak inteligentny, grzeczny i — jak spostrzegłem — bardzo dobry człowiek poniewiera się razem z nami. 
Jest jeden Żyd. Tłusty, gruby. Ma przeszło pięćdziesiątkę. Nazwisko jego Kober, a imię Girsz. Był przed wojną fabrykantem kart do gry. Teraz siedzi za spekulację. Jest najlepiej sytuowanym więźniem w celi. Codziennie otrzymuje z miasta obiady. Często wywołują go na „doprosy". Wówczas Żaba mówi, że znów będą go doić. 
Jedenasty członek naszej celi jest obłąkany. Nazywają go wszyscy — i my, i czekiści, i żołnierze —  „Bzik". Nikt nie zna jego imienia ani nazwiska. Aresztowano go w pociągu, w pobliżu Słucka. Jest to wysoki, szczupły młodzieniec. Ma duże oczy, które świecą się niesamowicie. Stale chodzi po celi i często wybucha śmiechem, który nas coraz więcej irytuje. Był podejrzany o szpiegostwo.  Obecnie nie badają go wcale. Pewnie zapomniano o nim lub biorą go „na wytrzymanie". 
Dni pełzną nudne, smutne, długie. Trawi nas tęsknota, dręczy głód. Głód nie wychodzi z naszej celi. Marzymy stale o jedzeniu, o jedzeniu nieustannie myślimy. Poruszamy się apatycznie, powoli. Głód wybielił nam twarze, upudrował je na zielono i na żółto, położył czarne cienie pod oczami. Niektórzy mają spuchnięte ręce i nogi. Spostrzegłem, że mnie też zaczynają obrzękać nogi. Drugą bolączką, która nam daje się bardzo we znaki, są wszy. Olbrzymie więzienne wszy, leniwe, ospałe — jak i my (chociaż nie z głodu — może z przesycenia się), pasące się naszymi ciałami. Wszy jest mnóstwo. Pełzają nawet po ubraniu i po deskach pryczy. Nie bijemy ich. To do niczego nie prowadzi. Zamiast setki  zabitych  wszy  zjawiają  się  tysiące  innych. Nazywamy je żartobliwie: „żywe srebro". Od stałego drapania się na skórze robią się nam rany. A tam, gdzie ją nadgryzają wszy, szczególnie na plecach, karku i szyi (tam skóra powinna być cieńsza), są strupy. 
A w nocy, gdy w celi pali się lampa i kładziemy się do snu na gołej pryczy, ze szpar w deskach i ścianach wyłażą pluskwy. Te żrą wściekle, jak pokrzywa parzą ciało. Szczególnie dokuczają nowym więźniom. 
Gdy pewnego razu obudziłem się w nocy i o-tworzyłem oczy, spostrzegłem, że Bzik siedzi w kąciku celi. Jakoś dziwnie przypatrywał się leżącym na pryczy kolegom. Udałem, że śpię. Twarz miałem w cieniu. Przez zmrużone powieki śledziłem go. Bzik długo i uważnie obserwował nas. Spostrzegłem, że ma na kolanach zdjętą z siebie bluzę. W pewnym momencie zobaczyłem, że wariat pochylił głowę i, nie przestając obserwować celi, zębami rozdzierał kołnierz bluzy. To jeszcze więcej mnie zainteresowało. Chłopiec wyjął z kołnierza kawałek cienkiego płótna. Obrzucając, od czasu do czasu, celę spojrzeniem, rozwinął je. Spostrzegłem, że są na nim jakieś napisy. Przez pewien czas Bzik odczytywał zapisany strzęp płótna, a potem zaczai szarpać go zębami. Po kilku minutach trzymał w ręce tylko trochę nici. Zlazł z pryczy i wrzucił je do kubła. 
Zrozumiałem, że było tam coś bardzo ważnego i że Bzik tylko udaje wariata, a naprawdę jest mądrzejszy od wielu z tych, którzy uważają go za obłąkanego. Tej nocy nie spałem aż do rana. Głód skręcał mi kiszki. „A co będzie dalej? Jak długo to potrwa?" — myślałem nieustannie. 
We śnie nawiedzały mnie głodowe wizje. Nie śniły mi się po nocach wyśmienite potrawy, lecz duże pajdy razowca, olbrzymie kawały słoniny i mięsa, miski gorącej strawy, garnki pełne buchających parą, gotowanych kartofli. Budziłem się zmęczony, ociężały i jeszcze więcej dręczył mnie głód, jeszcze dotkliwiej odczuwałem swą niedolę. 
Posądzono mnie początkowo o szpiegostwo. Tak przedstawili moją sprawę ci, którzy mnie aresztowali. Sprawę moją prowadzi sędzia śledczy Stefan Niedbalski, Polak pochodzący z miasteczka Mir w pobliżu Stołpców. Był to pucołowaty chły- stek, w granatowej gimnaściorce i spodniach galife. Spostrzegłem, że jest głupi i zarozumiały. Badał mnie po nocach. Wypytywał całymi godzinami. Stawiał „chytre" pytania-zasadzki, które łatwo było przewidzieć i które często pomagały badanemu zorientować się w sytuacji. Najczęściej powtarzał następujące zdania: 
—  No, mów! No, mów!... My przecież sami dowiemy się prawdy!... 
—  Cóż mam mówić? Przecież mówię prawdę...! Chyba że chcecie, bym kłamał wam...! 
Tak zwykle mu odpowiadałem. 
Kilka razy urządzano mi konfrontację z różnymi osobnikami. Niektórych z nich znałem z widzenia, bo siedzieli w innych celach pierwszego podwału lub w drugim podwale. 
Później przestano mnie badać. Idąc za radą braci Spłondzinów zawołałem „karnacza" i powiedziałem mu, aby zameldował mnie do sędziego śledczego, Stefana Niedbalskiego, w bardzo ważnej sprawie. Wezwano mnie wieczorem następnego dnia. W asyście dwóch krasnoarmiejców wszedłem do gabinetu, w którym urzędował Niedbalski. 
—  No co?... Namyśliłeś się? — zapytał mnie sędzia śledczy. 
—  Tak. Chcę powiedzieć całą prawdę. 
—  Dobrze. Tak najlepiej! Weź sobie krzesło i siadaj tu! — wskazał mi ręką miejsce w pobliżu stołu, z lewa. 
Dostrzegłem, że w wysuniętej szufladzie biurka ma nagan. 
„Zabezpieczył się!" — pomyślałem. 
—  Masz papierosa! — rzekł Niedbalski. Zapaliłem papierosa i zrobiło mi się niedobrze. 
—  No, gadaj! — rzekł Niedbalski, przygotowując arkusz czystego papieru. 
Zacząłem składać nowe zeznania. Opowiedziałem mu historię, która po części była zgodna z prawdą, a którą dobrze obmyśliłem... Pochodzę z Wilna. Z braku pracy wyjechałem na pograni- cze do kolegi. On zaproponował mi, żebym chodził z kontrabandą za granicę. Poszedłem kilka razy. Potem kolega wpadł i siedzi obecnie w więzieniu w Nowogródku. Wtedy przestałem chodzić za granicę i mieszkałem u matki kolegi. Po Nowym Roku poszedłem trzy razy z kilku chłopakami. Za trzecim razem mnie złapano. 
—  Dokąd chodziliście z towarem? — zapytał mnie Niedbalski. 
—  Ja nie wiem, gdzie jest melina, bo wodził nas maszynista po nocy i nocowaliśmy zawsze w stodole, nie wychodząc z niej we dnie. Więc nie wiem, jak wygląda chutor, gdzie jest i jak nazywają się gospodarze... Jeść przynosiła nam do stodoły jakaś starsza kobieta. Była w długim, żółtym kożuchu. Z towarem załatwiał maszynista. 
—  Zdaje mi się, że ty coś kręcisz! — rzekł Niedbalski. 
—  Nie kręcę,  bo  wiem,  że  was  nie  oszukam. Jesteście na to za cwani! 
Niedbalski uśmiechnął się. Po chwili namysłu powiedział: 
—  A dlaczego ty przyszedłeś na chutor Leonii Bombiriskiej? Przecież ona też przyjmowała kontra-bandzistów! 
—  Ja  nie   wiem,   czy   ona   przyjmowała   przemytników, czy nie. Ja tam zabłądziłem... Była silna zawieja. Zgubiłem kolegów. Chodziłem przez całą noc i omal nie zginąłem... Rzuciłem noskę, bo nie mogłem już iść. Dopiero nad ranem zobaczyłem jakiś chutor i wszedłem tam zapytać o drogę. 
Sędzia śledczy chwilę medytował. Potem, patrząc mi w oczy, zadał prędko kilka pytań, widocznie chcąc mnie nimi zaskoczyć. 
—  Mów tylko prawdę! Przemytnicy chodzą do Mińska? 
—  Nie. 
—  Wasza „paczka" chodziła? 
—  Nie. 
—  Nigdy? 
—  Nigdy. 
—  A dlaczego ty, jeśli nie potrzebowałeś iść do miasta, pytałeś o drogę do Mińska?... No?... 
—  Bo bałem się, aby „chaziajka" nie pomyślała, że ja z zagranicy, i nie zawołała ludzi, aby mnie zatrzymali. 
Po pewnym czasie Niedbalski powiedział: 
—  A dlaczego, gdy aresztowano ciebie, mówiłeś różne głupstwa: że przyszedłeś do Sowietów, aby tu żyć, że w Polsce było ci źle?... Co?... 
—  Bo bałem się, że mnie za przemytnictwo posadzą do więzienia. A tak, to myślałem, że albo pozostawicie tu, albo przerzucicie do Polski. 
Niedbalski długo coś zapisywał, a potem znów zwrócił się do mnie, pytając niby obojętnie, lecz oczy miał chytrze przymrużone... Wyczułem zasadzkę... 
—  Ile razy byłeś za granicą? 
—  W tym roku dwa razy. Za trzecim razem wpadłem. 
Dłuższa przerwa. Sędzia śledczy powoli zapala papierosa. 
—  Ile zabrano tobie pieniędzy? 
—  Nie pamiętam. 
Niedbalski wyjmuje z teki świstek papieru i czyta: 
—  Siedemdziesiąt dolarów, czterdzieści pięć rubli w złocie i osiemnaście tysięcy marek polskich. Tak? 
—  Tak. 
—  Ile zarabiałeś za drogę za granicę? 
—  Za noskę płacono mi piętnaście rubli. 
—  Dobrze! Więc za dwie noski trzydzieści rubli, a skąd masz resztę pieniędzy? No, mów!... 
—  W listopadzie zeszłego roku zrobiliśmy agran-dę na towar. Na moją dolę przypadło czterysta dolarów. 
—  Co to za agranda? 
—  Nieśliśmy do Polski towar i uciekli z nim. A potem sprzedali... 
—  Jaki był towar? 
—  Skórki. Ałtajskie wiewiórki. Ja miałem trzysta osiemdziesiąt sztuk. 
Niedbalski zrobił przerwę w badaniu. Kazał mi stanąć przy ścianie. 
—  Uważać na niego! — rzucił krasnoarmiejcom i wyszedł z gabinetu. 
Wrócił po dwudziestu minutach. 
—  Znasz Gwoździa? — spytał mnie. 
—  Znam. To nasz chłopak z Rakowa. 
—  A on ciebie pozna? 
—  A jakże?... Pozna. Widział mnie kilka razy. Niedbalski zapisał do protokółu moje zeznanie i dał mi go, bym podpisał. 
—  Ja jeszcze sprawdzę to! — rzekł na zakończenie i kazał krasnoarmiejcom odprowadzić mnie do celi. 
Bracia Spłondzinowie oczekiwali na mnie. Opowiedziałem im szczegółowo o przebiegu badania. 
—  Teraz będzie dobrze — rzekł Jan. — Szpiegostwo ci odszyją na pewniaka! 
—  Może za parę dni przeprowadzą ciebie razem z nami do Dopru. Tam będzie lepiej. Tam jest dużo naszych chłopaków — powiedział Mikołaj. 
Tej nocy długo nie mogłem zasnąć. Było mi teraz trochę weselej. Poprzednio obawiałem się, aby nie sądzono mnie jako szpiega, za co skazano by, jak zwykle, na karę śmierci. A zeznać prawdy nie chciałem ze względu na Łonie. Wiedziałem, że ona też jest aresztowana. Z wielu okoliczności sprawy, o które mnie badano poprzednio, wywnioskowałem, że przeciw niej nie ma żadnych dowodów. 

II 

Jest godzina czwarta wieczór. W celi panuje półmrok. Bzik chodzi nieustannie od drzwi do okna i z powrotem. Czasem zatrzymuje się i zaczyna się śmiać. Śmieje się długo, wesoło. Z początku jego śmiech i nas pobudzał do śmiechu. Potem tylko irytował nas, a teraz przyzwyczailiśmy się do tego. A ja wiem dobrze, że to symulacja, i często po kryjomu obserwuję go. Spostrzegłem sporo drobnostek, które uchodzą uwagi innych więźniów, lecz które coraz więcej przekonują mnie, że Bzik tylko udaje wariata. 
Łobow zdjął z siebie brudną, szarożółtą, lepką od potu koszulę, rozpostarł ją na pryczy i wałkuje butelką. W ten sposób miażdży wszy masowo. 
Żaba siedzi w kucki na pryczy i objąwszy chudymi ramionami kolana, nuci piosenkę: 
Otóż się zebrali, Niby ich dobrali: 
Ona — prostytutka, On — złodziej spod hali*. 
Felicjan Kropka marszczy się, jak od bólu zęba. Na twarzy jego zjawia się cierpienie, co dzieje się zwykle, gdy Żaba zaczyna śpiewać. Bo złodziej nuci piosenki przeważnie o bardzo cynicznej treści. Kwaliński leży na pryczy i ciągle patrzy nieruchomo w sufit. Czasem przymyka oczy: wówczas ma wygląd trupa. 
A Żaba śpiewa: 
Ją — prostytutkę — Biją wszyscy w mordę. 
* I wot sobralis', Kak budto na podbor: 
Ona prostitutka, A on karmannyj wór. 
Jego — złodzieja — Do cyrkułu wiodą!* —  Och, ty dola! dola! — westchnął Bunia. Zlazł z pryczy i, duży, kościsty, przeraźliwie chudy, zaczął człapać ciężkimi buciorami po celi. 
Robi się zupełnie ciemno. Za drzwiami słychać kroki żołnierzy i dochodzące z głębi korytarza krzyki. 
—  W kość dają komuś! — mówi Spłondzin. 
—  Wycisk mu robią! — potwierdza Żaba. Zapalono  światło.   W  celi  robi  się  widniej   i... 
weselej. Wszyscy zaczynają się poruszać. Nawet Kwa-liński wstaje i z braku miejsca na podłodze chodzi po pryczy. Tylko Żyd siedzi zmartwiony w kąciku i milczy. Nie przyniesiono mu dzisiaj obiadu, więc jest głodny i smutny. 
Stoję przy oknie z Umieńskim, meliniarzem spod Kój dano wa. Rozmawialiśmy o przemytnictwie i o tym, co teraz „idzie" do Sowietów, a co do Polski. 
Do celi wszedł „karnacz" w towarzystwie kilku krasnoarmiejców. Przez chwilę patrzył po nas, a potem rzekł: 
—  Kto chce jechać do miasta po mąkę? Łobow wyskoczył naprzód. 
- Ja!... 
—  Za prędki jesteś! — rzekł „karnacz". Obejrzał  nas  kolejno,   a  potem  zwrócił  się  do Bzika: 
—  No, ty chodź!... I ty też!... — tknął palcem w pierś Buni. — Trzeba popracować, bo tylko darmo chleb żrecie. 
Wyszli z celi. 
Po dwóch godzinach usłyszeliśmy na korytarzu łomot kroków i przekleństwa. Drzwi od celi odemknęły * Jejo kak prostitutku Po mordie wsie b'jut; Jego-że, kak wora, W policyju wiedut! 
się i do środka wepchnięto Bunię. Był wystraszony. Długo stał nieruchomo przy progu, z rozłożonymi bezradnie ramionami. Potem powiedział: 
—  Och, ty dola! dola!... I za co nas tak gnębią? 
Zdziwiło nas to, że Bzik nie wrócił. Zaczęliśmy wypytywać o niego Bunię. Dowiedzieliśmy się, że on i Bunia pojechali dużym, ciężarowym samochodem, wraz z czterema żołnierzami, do magazynów wojskowych. Tam naładowano na samochód kilkadziesiąt worków mąki i ruszyli z powrotem. W pobliżu mostu przez Świsłocz, na ulicy Wesołej, Bzik zeskoczył z samochodu i zaczął uciekać w kierunku rzeki. Samochód zatrzymano. Krasnoarmiejcy zaczęli ostrzeliwać uciekającego. Dwóch pobiegło ścigać go, lecz korzystając z ciemności uciekł im. Bunię przywieziono z powrotem i tu, na korytarzu i na schodach, zbito go. Żołnierze powiedzieli, że on dopomógł uciec Bzikowi. 
Wiadomość ta wywarła na nas wielkie wrażenie. Zaczęliśmy obszernie komentować ucieczkę Bzika. Prawie każdy mówił, że od dawna wiedział o symulacji Bzika. Kłamali. Wszyscy uważali go za obłąkanego i traktowano go jako wariata. 
—  Ech, „bratcy"! — powiedział Łobow z żalem. — Ja bym też zrobił gwinta.  Nie mam szczęścia chłopaki! Trzeba będzie kój tnąc tu! 
Żaba nadal siedział w kucki na pryczy i jękliwym, cienkim, skrzypiącym głosikiem śpiewał: 
Ach, ty matko moja droga! Ach, po coś porodziła mnie? 
—  A ten jęczy! — marszczy się Łobow. 
—  Nie podoba się — nie słuchaj! — rzuca mu Żaba i śpiewa dalej, podpierając policzek dłonią i chwiejąc głową w prawo i w lewo. 
W nocy nie mogłem spać. Żarły mnie wszy i pluskwy. Dręczył głód. Trawiła gorączka. Czepiałem się myślami watka nadziei: może wkrótce przeprowadzą mnie do Dopru. 
Za oknem słyszałem bulgotanie ściekającej rynnami wody... Wiosna idzie. Niesie nowe życie; wzbudza nowe nadzieje. A u nas czarno, brudno, głodno. Jesteśmy porzuceni w strasznej, ohydnej celi i powoli, z godziny na godzinę, tu konamy... Szczęśliwy Bzik! Gdzie on teraz?... Może siedzi na melinie, a może dąży gdzieś polami i lasami, pod osłoną nocy... 
Zasnąłem nad ranem. 
Nazajutrz, o godzinie pierwszej w południe, wywołano mnie na górę. Pod eskortą dwóch krasnoarmiejców wszedłem do gabinetu Niedbalskiego. Sędzia śledczy kazał mi stanąć przy drzwiach i wyszedł z pokoju. Po chwili wrócił. W ślad za nim weszło dwóch krasnoarmiejców z bagnetami na karabinach. Wprowadzono ponurego, z lekka pochylonego naprzód dryblasa. Od razu poznałem w nim Gwoździa. 
Ustawiono nas naprzeciw siebie. 
Niedbalski zwrócił się do Gwoździa. 
—  Znasz go? — wskazał na mnie palcem. 
—  Jeśli on mnie zna, to i ja jego znam; a jeśli on mnie nie zna, to i ja go nie znam. 
Niedbalski tupnął nogą: 
—  No, ty, nie mędrkuj!... Odpowiadaj na pytania! 
—  A ty nie wrzeszcz! Nie boję się ciebie... Babę swoją postrasz! — odrzekł Gwóźdź. 
—  Znasz go? — zapytał mnie Niedbalski, wskazując palcem na Gwoździa. 
—  Znam. 
—  Skąd go znasz? 
—  To nasz chłopak z Rakowa. 
—  I ja go znam — rzekł nie pytany Gwóźdź. 
—  Czemu tego wcześniej nie mówiłeś? — powiedział Niedbalski. 
—  Bo  nie  jestem  twoim   szpiclem...   Może  on — Gwóźdź skinął głową w moją stronę — nie chciał, żebym go poznał. 
Niedbalski kazał eskorcie wyprowadzić Gwoździa. 
Dowiedziałem się później, że Gwóźdź siedzi w Doprze i że przyprowadzono go stamtąd na konfrontację. 
Po dwóch dniach skonfrontowano mnie z Lonią. Wywołano mnie z celi zaraz po obiedzie. Gdy wszedłem do gabinetu Niedbalskiego, Lonia tam już była. Siedziała na krześle w pobliżu biurka. Eskortujący ją żołnierze pozostali za drzwiami. Sędzia śledczy coś do niej mówił i śmiał się. Lonia zachowywała się poważnie. Wyglądała dobrze. Miała na sobie czarne palto z dużym futrzanym kołnierzem. W rękach trzymała sporą paczkę. 
Zatrzymałem się wraz z eskortą u drzwi. Niedbalski przeglądał przez parę minut papiery, a potem skinął mi głową. 
—  Chodź tu! Zbliżyłem się do biurka. 
—  Znasz tę kobietę? — zapytał mnie Niedbalski. 
—  Tak. Znam. 
Niedbalski zmrużył oczy i uważnie na mnie spozierał. Lonia, nie spodziewając się takiej odpowiedzi, była widocznie zdumiona. 
—  Skąd ją znasz? 
—  Wstąpiłem do niej zapytać o drogę i tam aresztowano mnie. 
—  A poprzednio byłeś u niej? 
—  Nie. 
—  Może wiesz coś o tym, że trzymała punkt? 
—  Nic o tym nie wiem. Zresztą ona mieszka pod Mińskiem, a tam punktów nie ma — kłamałem, aby ulżyć Loni w składaniu zeznań. 
—  Skąd wiesz o tym? 
—  Wiem od chłopaków. 
—  To nie znasz jej wcale? 
—  Nie znam. 
Sędzia śledczy zwrócił się do Loni: 
—  A wy, obywatelko, znacie go? 
—  Nie znam go wcale. Ale szkoda mi go. Taki młody chłopak i siedzi!... 
—  A wy lubicie „takich młodych chłopaków"? — ironicznie zapytał ją Niedbalski. 
—  Ja nie dlatego... Każdego człowieka szkoda... Więzienie nie miód!  — Lonia na  chwilę urwała, a potem zwróciła się do sędziego śledczego: — Może towarzysz sędzia pozwoli dać aresztowanemu trochę jedzenia?... Tak mizernie wygląda!... 
—  Czemu to obywatelka tak bardzo nim się interesuje? 
—  Bo cierpi dlatego, że wstąpił do mnie zapytać o drogę... Może ma do mnie żal!... 
—  Bo siedzi z waszego powodu, a wy z jego... Jesteście skwitowani... Zresztą dajcie mu... 
Lonia pośpiesznie rozwinęła papier i dała mi prawie dwa kilo kiełbasy i dużą chałę. Potem odprowadzono mnie do podwalu. W celi rozdzieliłem jedzenie na jedenaście części i rozdałem kolegom. Żyd nic nie wziął. Oficer również nie chciał wziąć, lecz spostrzegł, że sprawia mi tym przykrość, i wziął swoją część. 
Teraz było mi weselej. Miałem nadzieję, że w najbliższych dniach przeprowadzą mnie do Dopru. Koledzy utwierdzali mnie w tym mniemaniu. 

III 

"Dwójka" jest sporą celą. Ma dwa duże okna. Jeśli stanąć na parapecie i wyciągnąć ręce w górę, nie można dosięgnąć nimi górnej części framugi. Do ścian przymocowano siedemnaście legimatów. Na dzień legimaty podnosimy w górę. Pośrodku celi jest duży stół na kozłach. Przy ścianie zewnętrznej mamy szafkę do naczyń. Podłoga asfaltowa. W prawym kącie celi stoi duży, obity blachą piec. 
Siedzi nas tu siedemnastu. Kilku złodziejów. Kilku bandytów. Kilku chłopów, którzy mają jedną sprawę — oskarżono ich o zabójstwo. Jest jeden kolejarz. Ukrainiec, pochodzący z połtawskiej guberni. Nazwisko jego Koblenko. Siedzi za spekulację: przewoził w służbowym przedziale pociągu rzeczy „mie-szoczników". 
I tu głód położył na wszystkich swoje piętno. Więźniowie ruszają się powoli, są ospali i apatyczni. Niektórzy mają obrzęknięte twarze, innym puchną nogi. Wszy i tutaj mnóstwo. 
Z początku czułem się tak, jakbym pół wolności odzyskał. Cela była jasna, powietrze czyste. Chodziłem na spacer. Grałem z innymi więźniami w karty, które zrobiliśmy sami. Później przyzwyczaiłem się do wszystkiego. 
Z dnia na dzień ubywało mi sił; nogi zaczęły puchnąć. A za oknem, za murami, wiosna była w pełni. Słońce zalewało promieniami dziedziniec więzienny. Niektórych więźniów zwalniano. Na ich miejsce przyprowadzano nowych. 
Zabijała mnie tęsknota za wolnością. Spostrzegłem, że więźniowie, którzy siedzieli często w więzieniu, nie nudzili się wcale. Zawsze umieli znaleźć sobie jakieś zajęcie. Albo grali w karty, albo rozmawiali. Rozmowy te obracały się zwykle wokoło kilku zasadniczych tematów: jedzenie, „roboty", kobiety, sprawy sądowe, administracja więzienna. Mnie rozmowy te nudziły. Tęskniłem strasznie za wolnością i chudłem coraz bardziej... Siadałem zwykle na parapecie okna i godzinami patrzyłem w daleki błękit nieba. O czym ja wówczas myślałem?... Nie wiem... Zapominałem wtedy o wszystkim. Po pewnym czasie powracała mnie do rzeczywistości kłótnia w celi lub piosenka. 
Pewnego razu podszedł do mnie Błast. Był to smoleński złodziej. 
—  Ty,  chłopaku, nie myśl  tak...  „zaminżujesz się!..." W okno też nie patrz!... Pies ich drapał... A grunt: nie myśl, bo kojtniesz!... 
—  Cóż robić? 
—  Graj w karty!... Śpiewaj!... Rób cokolwiek... Ja kiedyś tak samo... Nic z tego... 
Wieczorem, po „prowierce", opuszczaliśmy legi-maty i układali się do snu. 
— No, trzy dzwonki do „pajki"! — mówił ktokolwiek z więźniów. 
Wówczas wszyscy łykali ślinę, myśląc o jutrzejszej dwustugramowej porcji lichego, źle wypieczonego chleba. Skórkę dzieliliśmy osobno, a surowy miękisz nakładano łyżką na skórki. To zawsze przypominało mi albo ciastka, albo lody na waflach. Noc schodziła mi najprędzej. Szybko zasypiałem ciężkim snem, pełnym trwożnych majaczeń i głodowych wizji. Z przebudzeniem się pierwsze wrażenie: głód, pierwsza myśl: „dwa dzwonki do pajki!" Gdy otrzymywaliśmy swoje porcje chleba, każdemu ręce drżały. Można było zjeść swoją część momentalnie, lecz każdy jadł nie śpiesząc się, powoli odgryzając chleb małymi kawałeczkami. Nie marnowała się ani jedna okruszyna, zresztą i okruszyn nie było, bo chleb był zawsze niewypieczony. Po śniadaniu myśli wszystkich koncentrowały się wokół obiadu... Mijało wiele długich, głodnych godzin oczekiwania. Wreszcie nabierano do mosiężnych „bacz-ków" rzadkiego, cuchnącego płynu-zupy z suszonych jarzyn lub zmarzniętych kartofli. Jeden baczek na sześciu ludzi. Zaczynaliśmy jeść, a właściwie: pić z łyżek rzadką, mętną, gorącą lurę. Parzyliśmy sobie usta i gardła, lecz zjedliśmy wszystko bardzo prędko. Na pewien czas ogarniało ciało lube ciepło i złudne wrażenie nasycenia się. A po kwadransie rozpoczynały się jeszcze silniejsze skurcze żołądka: jeść! jeść! jeść!... Żołądka nie można było oszukać. Kolacja była jeszcze gorsza. „Dają pić a popić!" — mówili więźniowie. 
Pewnego razu, w dniu widzeń, o godzinie dziesiątej, wywołano mnie na korytarz. Było to przy końcu kwietnia. Poprowadzono mnie do pokoju wizyt. Było tam wiele nędznie wyglądających ludzi. Długi pokój był przegrodzony drucianymi siatkami, za którymi znajdowali się odwiedzający więźniów ludzie. 
Gdy rozpoczęto rozmowy, pokój wypełniały plącz, wrzask i krzyki. Trudno było coś dosłyszeć. Zbliżyłem się do siatki i starałem się dostrzec po tamtej stronie kogoś znajomego. Przypuszczałem, że ktoś z rakowskich chłopaków, z pomocą krewnych lub znajomych w Mińsku, uzyskał pozwolenie na widzenie się ze mną. Wtem spostrzegłem radosny uśmiech i wesołe oczy Loni. Przywitałem ją. Starając się przekrzyczeć innych, zaczęliśmy „rozmawiać". 
—  Co u ciebie słychać? — zapytałem Loni. 
—  Jestem wolna! 
—  Jesteś zupełnie zwolniona? 
—  Tak... Dałam „rospiskę", że nie opuszczę stałego miejsca zamieszkania i stawię się na każde wezwanie władz... 
—  Dużo kosztowało? 
—  Dużo... Ale nic... nie zbiedniałam... 
—  Dobrze wyglądasz. 
—  Ale ty zmizerniałeś! 
Bezradnie rozłożyłem ręce i powiedziałem: 
—  Nie ma z czego utyć: dwieście gramów chleba dziennie. 
—  Przywiozłam dla ciebie paczkę... Będę przyjeżdżała co tydzień... Na każdy targ... 
—  Dziękuję ci! 
—  Może i ty wkrótce zwolnisz się? 
—  Nie wiem... Mogę dostać kilka lat Dopru! 
—  Słyszałam, że na pierwszego maja dadzą amnestię! 
Wkrótce widzenie przerwano. Odwiedziny Loni dodały mi otuchy. Było mi weselej. Nie czułem się bezradnym, opuszczonym. Poza tym zacząłem lepiej się odżywiać, bo Lonia zapewne wiedziała, jaki głód panuje w więzieniu, i przywiozła dla mnie dużo chleba, sucharów, słoniny i serów. 
Po tygodniu znów otrzymałem paczkę od Loni, lecz widzenia nie było. Może nie miała czasu, a może nie dano pozwolenia na wizytę. 
Na    początku    maja    wyrokiem    Rewtrybunału skazano mnie, za uprawianie przemytnictwa, na trzy lata zsyłki do niżegorodzkiej guberni. Pieniądze moje skonfiskowano. Przewidywałem ten wyrok i nie byłem nim zasmucony. Nawet wolałem jechać na zesłanie, niż odbywać karę w Doprze. Postanowiłem, że z miejsca zesłania zbiegnę przy najbliższej sposobności. 
Po sądzie Lonia znów mnie odwiedziła. Mówiła, że będzie pomagać materialnie, a jeśli znajdzie wolny czas, odwiedzi mnie na zesłaniu. Prosiła, żebym pisał często listy. Powiedziała, że teraz wyglądam o wiele lepiej. Ja również czułem się o wiele zdrowszy i silniejszy niż poprzednio. Opuchlina zeszła mi z nóg... Najgorsza choroba to głód. A najlepsze lekarstwo na nią — jedzenie... aby tylko nie za późno. 
Chłopaki w celi mówią, że mnie wkrótce mogą przewieźć etapami na miejsce zesłania. Dają mi różne praktyczne wskazówki. Radzą mi uciekać w drodze z pociągu. O tym myślę teraz najwięcej. 
W połowie maja kazano mi zebrać swoje rzeczy i odprowadzono do kancelarii. W bramie zobaczyłem eskortę: ośmiu żołnierzy i podoficera z trzema trójkątami na rękawie. 
Aresztowanych było sześciu. Jednego kierowali do Smoleńska, trzech do Moskwy, a dwóch do Niżnego Nowgorodu. Pierwszy etap był w Smoleńsku. 
Po załatwieniu wszystkich formalności w więzieniu odprowadzono nas na dworzec. Zajęto w wagonie dwa przedziały. W każdym przedziale umieszczono po czterech żołnierzy i trzech aresztowanych. Komendant eskorty poszedł na dworzec ostemplować dokumenty podróży. Miałem trochę pieniędzy, które Lonia pozostawiła dla mnie w kancelarii więzienia. Poprosiłem komendanta eskorty, aby kupił dla mnie dwa pudełka papierosów, pudełko zapałek, a za resztę pieniędzy jedzenia — bułek i kiełbasy. Podoficer dał pieniądze żołnierzowi i posłał go po zakupy do straganów, umieszczonych na peronie dworca. Żołnierz przyniósł dla mnie pięćdziesiąt papierosów, pudełko zapałek, kilka bułek i trochę kiełbasy. 
—  Kupiłem za wszystko! — rzekł krasnoarmiejec. 
—  Dobrze. Dziękuję! 
Zacząłem się posilać. Towarzyszom mej podróży dałem kawałek kiełbasy i kilka bułek. Podzielili je między siebie. 
O godzinie pierwszej w południe pociąg wyruszył w drogę. Siedziałem na ławce między dwoma krasnoarmiejcami. Naprzeciwko nas siedziało dwóch żołnierzy i dwóch aresztowanych. Nasz przedział był pierwszy. Od pomostu przegradzał go mały korytarz. Wzdłuż wagonu, po lewej stronie, ciągnęło się długie, dość szerokie przejście, łączące wszystkie przedziały. Drugą połowę eskorty i resztę aresztowanych umieszczono w następnym przedziale. 
Wagon był przepełniony. W przejściu poustawiano kufry, kosze i worki. Ludzie powłazili na półki do spania. Krzyki, przekleństwa, wymyślania krzyżowały się w powietrzu. Wreszcie wszyscy rozmieścili się i rozpoczęto rozmowy i żarty. 
W pobliżu Borysowa do wagonu weszła kontrola kolejowa Czeki. Sprawdzano dokumenty pasażerów. Gdy czekiści zbliżyli się do naszego przedziału, komendant eskorty, podoficer, podał im dokumenty podróży i rzekł: 
—  Dziewięciu eskorty, wraz ze mną, i sześciu aresztowanych... 
Czekiści zbadali dokumenty, obejrzeli nas i poszli dalej. 
W Orszy znów przeszła kontrola Czeki. 
Gdy wyjechaliśmy z Orszy do Smoleńska, zapadł zmierzch. Patrząc przez okno wagonu, na ukos, w górę, dostrzegłem na niebie Wielką Niedźwiedzicę. Byłem wzruszony... Tak dawno jej nie widziałem!... Przypomniała mi tyle wesołych i smutnych rzeczy; nasunęła wiele myśli. Patrzyłem na nią długo, dopóki jeden z żołnierzy nie kazał mi odsunąć się od okna. 
—  Patrz, patrz, nic ci to nie pomoże!... Nie wyskoczysz!... 
—  Ja nic... ja na gwiazdy patrzyłem... 
—  Gwiazdy?... Tu są gwiazdy! — krasnoarmiejec trzasnął się dłonią po budionówce, na której  była przypięta z przodu, wycięta z czerwonego sukna, duża pięcioramienna gwiazda. 
Inni krasnoarmiejcy roześmiali się. Ja odsunąłem się od okna. Żołnierze palili machorkę i niechętnie prowadzili rozmowę. Moi koledzy, siedzący na przeciwległej ławce, usnęli. Żołnierze drzemali. Umówili się, że będą pilnowali kolejno, po dwóch. Do przedziału wszedł podoficer i powiedział: 
—  No, „rebiata", nie zasnąć!... Uważać!... 
—  Bądź spokojny. Nie uśniemy! — odezwał się jeden z krasnoarmiejców. 
—  No, no!... 
Podoficer poszedł do następnego przedziału. 
Zbliżała się północ. Do Smoleńska zostało kilka stacji. Ja, udając śpiącego, obserwowałem naszą eskortę. Trzech żołnierzy usnęło i tylko jeden, który siedział przy drzwiach, umieścił nogi tak, aby nikt nie mógł wyjść z wagonu na pomost, nie obudziwszy go. On również drzemał, lecz od czasu do czasu otwierał oczy, oglądał przedział i znów je przymykał. Co pewien czas z wagonu ktoś wychodził na korytarz, gdzie był ustęp. Wówczas żołnierz otwierał oczy, obrzucał spojrzeniem wychodzącego z wagonu i usuwał z drogi kolana, dając mu możność odemknąć drzwi. 
Przedział nasz był do połowy pogrążony w ciemności. Wpadało do niego tylko ukośne światło, z umieszczonej na korytarzu u góry, przy ścianie, latarni. Paliła się w niej świeca. 
W pewnym momencie wychyliłem się daleko w prawo z przedziału i spojrzałem na korytarz. Był zawalony po brzegi masą śpiących na podłodze ludzi. Gdzieniegdzie w przedziałach było słychać gwar rozmów. Zrozumiałem, że tędy będzie mi trudno dotrzeć do wyjścia z wagonu. Poza tym było to niebezpieczne i z tego względu, że eskortujący nas żołnierze i podoficer, którzy w następnym przedziale pilnowali trzech aresztowanych, mogli czuwać i mnie dostrzec. Nie mogłem zobaczyć następnego przedziału, lecz słyszałem tam szmery i szurganie nogami. 
„Może opuścić okno?" — pomyślałem. 
Lecz po namyśle odrzuciłem ten projekt. Otwierając okno mogłem obudzić kogokolwiek z eskorty. Znów wyjrzałem na korytarz. Zobaczyłem idącą powoli z dala szarą postać. Był to żołnierz, który zarzucił płaszcz na barki i szedł powoli ku wyjściu, stąpając między leżącymi na podłodze ludźmi. Zbliża się coraz więcej. Jest tuż przy mnie. Otwiera drzwi, odsuwając na bok kolana eskortującego nas żołnierza, który otwiera oczy i patrzy na niego. 
—  Co-o?... 
—  Nic, towarzyszu... Odsuńcie nogi! Krasnoarmiejec  daje mu  przejść,  poprawia  się na ławce, pluje gdzieś na ścianę, wsadza ręce w rękawy płaszcza i głośno ziewa. Potem pochyla się naprzód i uważnie ogląda przedział. Udaję, że śpię. Żołnierz znów opiera się plecami o ścianę przedziału i przymyka oczy. Pas od karabina ma przerzucony przez kolano, a lufę wsadził między uda. Zapomniał zagrodzić nogami drzwi... A może chciał zaczekać na powrót krasnoarmiejca, który przed chwilą wyszedł z wagonu. 
Przyglądałem się uważnie żołnierzowi. Postanowiłem uciekać nawet w najgorszej sytuacji, lecz chciałem uzyskać lepszą. Po chwili dostrzegłem, że głowa jego zaczyna opadać na piersi. 
Wstaję z miejsca. Robię dwa kroki z przedziału na korytarz, potem krok naprzód. Powoli naciskam klamkę u drzwi i otwieram je... Szerzej... szerzej... Patrzę w twarz żołnierzowi. Nagle śpiący jakby wyczuł mój wzrok, otwiera oczy. Utkwił we mnie mętne spojrzenie. Zrobiłem prędko krok naprzód. 
—  A ty gdzie!... A?... Stó-ój!... 
Wówczas zatrzasnąłem za sobą drzwi i skoczyłem naprzód. Odemknąłem drzwi prowadzące na pomost wagonu. Pośpiesznie zamykam je. W tym momencie drzwi z wagonu, które przed chwilą zatrzasnąłem za sobą, otwierają się i słyszę nieludzki wrzask: 
—  Towariszczi!... „Biegit"!... Wstawajcie!... To-wari... 
Rzuciłem się do drzwi prowadzących z pomostu na stopnie wagonu. Naciskam silnie rygiel i pcham je naprzód... Nie ustępują. Po chwili opamiętałem się: drzwi otwierają się do środka, a ja pcham je na zewnątrz. Szarpię rygiel ku sobie. Drzwi są otwarte. Z tyłu ciemność przecina szeroka smuga światła. Na pomost wpadają uzbrojeni ludzie. Słyszę ich głosy: 
—  Stój, draniu!... Stój!... 
Przede mną czarna noc, usiana złotymi punktami gwiazd. Zrobiłem silny skok naprzód, w gęsty, tajemniczy mrok... 
Wpadam w powietrzny wir. Miota mną i pędzi gdzieś w bok. Serce zamiera w piersi. Na chwilę błysnęła w oczach długa smuga świateł, a potem wszystko utonęło w mroku i w ciszy... głębokiej ciszy... 

IV 

Nie mogłem zrozumieć, co ze mną się stało. Czułem, że duszę się, że do ust mi sączy się lepka, gęsta ciecz. Szarpnąłem się rozpaczliwie w prawo, w lewo, w górę... Wreszcie uklękłem... Odetchnąłem... Poczułem, że do płuc mi wchodzi powietrze. 
Długo trwałem nieruchomo. Tułów miałem zanu- rzony w błocie, a głowę na wierzchu. Wydostałem z błota ręce. Otarłem dłońmi twarz i oczy z lepkiej, gęstej mazi. Zobaczyłem o kilkaset kroków od siebie, u góry, długi rząd lśniących żółtawo ogni. Był to pociąg, który zatrzymano wkrótce po moim skoku z wagonu. Spostrzegłem, że wzdłuż toru kolejowego poruszają się inne światła, mniejsze, lecz jaskrawsze. Były to latarnie w rękach szukających mnie w pobliżu toru ludzi. 
Zacząłem wydostawać się z błota. Stanąłem. Omal nie upadłem. Zrobiłem dwa kroki: namacałem dłońmi brzeg rowu. Wylazłem z błota i powoli odszedłem 0  kilkanaście kroków od rowu, do którego wpadłem, tocząc się po pochyłości wysokiego nasypu toru kolejowego. Może to złagodziło mój upadek, lecz omal nie udusiłem się w błocie. 
Usiadłem na jakimś pagórku i długo patrzyłem w kierunku toru kolejowego. Światła latarni długo pełzały wzdłuż nasypu, a potem zaczęły się cofać. Słyszałem podniecone głosy ludzkie, lecz słów nie mogłem odróżnić. 
Rozległ się gwizdek lokomotywy... silny, długi, natarczywy. Światła na torze zaczęły poruszać się prędzej. Zbliżyły się do rzędu świateł w oknach pociągu. Lokomotywa znów gwizdnęła 1  długi rząd świateł popłynął w mrok; po chwili zlał się w ruchome ogniste pasmo i wkrótce utonął w ciemności. 
Wstałem. Czułem się jeszcze oszołomiony. Chwiałem się na nogach. Poszedłem w kierunku niewidocznego w ciemności toru kolejowego. Drogę zagrodził mi rów. Przeszedłem go na drugą stronę. Był szeroki na 2 metry, a dno jego — od dawna nie czyszczone — zalegała gruba na 70—90 centymetrów warstwa rzadkiego błota. Znalazłem się w pobliżu stromej pochyłości nasypu. Przez chwilę namyślałem się: czy pójść górą, po torze kolejowym, czy dołem? 
„Tam mogę kogo napotkać! Lepiej tędy!" — pomyślałem. 
Spojrzałem na niebo: Wielka Niedźwiedzica była dobrze widoczna na północnej jego stronie. Pochylony w dół „dyszel wozu" wskazywał mi kierunek na zachód. 
Powoli poszedłem naprzód. Od czasu do czasu zatrzymywałem się i nasłuchiwałem. Kilka razy wyminąłem domki dróżników. Obszedłem z dala jakiś przystanek kolejowy. 
Po dwóch godzinach drogi zobaczyłem z dala światła stacji kolejowej. Poszedłem wolniej. Dostrzegłem w pobliżu dworca sporo budynków. Było to osiedle. Obszedłem z dala budynki i znów znalazłem się w pobliżu toru kolejowego. Tam usiadłem na stosie starych podkładów i wypoczywałem. Zamierzałem zaczekać na jakikolwiek pociąg i jechać nim dalej. Było to jedyną moją nadzieją. Bo pieszo mogłem przejść przez noc 30—40 kilometrów, a pociągiem, w tymże czasie, można było przejechać 250—350 kilometrów. 
Postanowiłem nie iść dalej, lecz czekać chociażby i do rana. Wcześniej, niż się spodziewałem, posłyszałem z dala gwizdek lokomotywy. Na stację wjechał pociąg towarowy. Zbliżyłem się do niego i poszedłem wzdłuż toru. Pozostawiając dworzec z drugiej strony pociągu, przekradałem się, ukryty w cieniu wagonów. Zobaczyłem kilka długich lor, naładowanych budulcem. Wlazłem na jedną z nich i ukryłem się między końcami bierwion a niską ścianą lory. Stąd mogłem obserwować wygodnie wszystko, co się działo wokoło mnie. A w razie niebezpieczeństwa można było łatwo uciec w każdym kierunku. 
Pociąg stał na stacji dłuższy czas. Z niecierpliwością oczekiwałem jego odejścia. Wreszcie ruszył naprzód. 
Nad ranem przyjechałem do Orszy. Wylazłem ze swej kryjówki i poszedłem w kierunku parowozu. Z rozmowy kolejarzy dowiedziałem się, że pociąg nie idzie dalej. Wówczas skierowałem się torami naprzód, oddalając się coraz bardziej od stacji. 
Nie chciałem, aby dzień zastał mnie w Orszy. Wiedziałem, że tu są duże posterunki Czeki i milicji. W czasie jazdy pociągiem musiałem siedzieć w swej kryjówce bez ruchu i zimno dokuczało mi bardzo. Teraz starałem się rozgrzać prędkim marszem. 
Do świtu przeszedłem dziesięć kilometrów. Poczułem się bezpieczny. Byłem oddalony o blisko dwieście kilometrów od miejsca mej ucieczki. 
Chciałem dotrzeć do następnej stacji za Orszą, więc posuwałem się dalej. Szedłem to po ścieżkach obok toru kolejowego, to po wyjeżdżonych kołami wozów drogach. Gdy dostrzegałem z dala jakiekolwiek budynki, obchodziłem je daleko wokoło. 
Po kilku godzinach dotarłem do stacji. Nie zbliżyłem się zbytnio do dworca, lecz poszedłem w las. Tam schowałem się w gęstwinie krzaków i położyłem się spać. 
Z nadejściem zmierzchu ominąłem z dala stację i wszedłem na tor kolejowy. Wieczór był ciepły. Położyłem się na łączce w pobliżu toru i czekałem na przyjście jakiegokolwiek pociągu idącego w kierunku Mińska. 
Odczuwałem dotkliwy głód, lecz nie miałem nic do jedzenia. Pieniędzy też nie miałem. 
Dopiero po północy nadszedł pociąg osobowy. Zatrzymał się na stacji. Po wąskiej, żelaznej drabince, umocowanej na tylnej ścianie wagonu, wszedłem do góry i położyłem się na dachu. Wkrótce pociąg ruszył ze stacji. Wiatr gwizdał mi w uszach. Wagon chybotał się w prawo i w lewo. Od czasu do czasu osypywały mnie roje iskier z komina lokomotywy. 
Gdy pociąg zatrzymywał się na stacjach, zsuwałem się na przeciwległy brzeg wagonu, aby nie można było dostrzec mnie z peronu. Ręce mi zdrętwiały. Było bardzo zimno. Dygotałem na całym ciele, lecz nie przerywałem jazdy. Gdy wyjechaliśmy z Borysowa, rozpoczynał się poranek, a w Smolewiczach musiałem porzucić pociąg, bo dostrzeżono mnie z peronu... Wolałem nie ryzykować. Nie chciałem wpaść po tylu trudach. 
Pociąg ruszył dalej, a ja poszedłem wzdłuż toru. Do Mińska było stamtąd przeszło czterdzieści kilometrów. Głód dręczył mnie coraz więcej. Odczuwałem silne osłabienie. Gdy pochylałem się, robiło mi się ciemno w oczach. 
W pewnym miejscu zobaczyłem budkę dróżnika. Drzwi jej były uchylone. Dostrzegłem przez nie wewnątrz kobietę, piorącą bieliznę w balii. U progu budki bawiło się dwoje dzieci. Przez chwilę się wahałem, a potem... skierowałem się ku domowi. 
—  Dzień dobry! — pozdrowiłem kobietę. 
—  Dzień dobry! Co powiecie? 
—  Może, gosposiu, dacie mi cokolwiek zjeść? 
—  A skąd wy? 
—  Ja z Mińska. Byłem w Smoleńsku na robocie, a teraz muszę wracać do domu... Kupiłem bilet tylko do Borysowa, bo zabrakło mi pieniędzy. Dwa dni nie jadłem. 
Budka dróżnika była przedzielona przepierzeniem na dwie części. W przepierzeniu były małe drzwiczki. W czasie mej rozmowy z kobietą drzwi te odemknęły się i wyszedł z nich mężczyzna lat pięćdziesięciu. Twarz miał szczupłą, oczy chytrze przymrużone. Dróżnik uważnie obejrzał mnie i zwrócił się do żony: 
—  Daj mu, Dasza, coś zjeść. Nakarm go porządnie!... Ja zaraz wrócę... Wy siadajcie... odpocznijcie! — rzekł do mnie. 
Usiadłem na taborecie w pobliżu stołu, lecz byłem niespokojny. Nie podobało mi się spojrzenie dróżnika. A jego słowa, powiedziane do żony, były mi podejrzane. Pochyliłem się ku okienku i spojrzałem w nie. Zobaczyłem, że dróżnik szedł pośpiesznie po drodze w kierunku zabudowań, których dachy wyzierały z dala z gęstwiny drzew. Kilka razy obejrzał się i jeszcze prędzej poszedł dalej. 
Kobieta odcięła nożem, z połowy bochenka, sporą pajdę chleba i położyła ją na stole. Wziąłem chleb i zacząłem łapczywie go jeść. 
—  Zaraz dam wam mleka. 
Zdjęła z półki duży garnek i nalała mi kubek mleka. Chciwie je wypiłem. Kobieta nalała mi jeszcze jeden kubek. Ja wciąż patrzyłem w okno. Jadłem chleb, piłem mleko i śledziłem oczami dróżnika, który zbliżał się do kępy drzew, za którymi był budynek. Wówczas włożyłem nie dojedzony chleb do kieszeni i powiedziałem: 
—  Dziękuję wam bardzo, gosposiu, za chleb i za mleko. Jeśli chcecie, to zostawię wam tę kurtkę, którą mam na sobie, bo pieniędzy nie mam... 
—  Nic nie trzeba... A gdzie wy... Zaraz ugotuję obiad! 
—  Nie mam czasu czekać! 
—  To usmażę jajecznicę. 
—  Dziękuję. Jajecznicy nie lubię... Do widzenia! Pośpiesznie wyszedłem z budki dróżnika i udałem się z powrotem w kierunku Smolewicz. Później obejrzałem się. Kobieta stała na torze i patrzała za mną. Dalej tor kolejowy miał zakręt. Gdy znalazłem się za zakrętem, wówczas, nie zostawiając za sobą śladów, zszedłem z toru i skierowałem się ku krzakom, rosnącym na skraju lasu. Prędko poszedłem z powrotem, nie wychylając się na otwarte miejsca. Jednocześnie obserwowałem tor kolejowy. 
Zrównałem się, idąc lasem, z budką dróżnika. Zobaczyłem idących pośpiesznie ścieżką, od budynków w głębi lasu ku budce, trzech ludzi. Był to dróżnik, w towarzystwie dwóch mężczyzn w wojskowych ubraniach. W pobliżu budki weszli na tor. Zbliżyła się ku nim żona dróżnika. Coś mówiła do nich, wskazując ręką w tamtym kierunku, w którym poprzednio oddaliłem się. Oni szybkimi krokami podążyli w tamtą stronę. A ja udałem się w dalszą drogę, starając się trzymać w pobliżu lasu, lecz nie odchodzić zbyt daleko od toru kolejowego. 
Przeprawiłem się przez jakąś rzekę, a w południe znalazłem się w pobliżu stacji Kołodziszcze. Tam wszedłem do lasu i zdecydowałem się pozostać do wieczora. 
Gdy zapadła noc, dotarłem do Mińska. Nie wchodząc do miasta, skierowałem się na przełaj przez pola, idąc początkowo na zachód, a potem na połu-dnio-zachód. Po czterech godzinach drogi wyszedłem na trakt prowadzący z Mińska do Rakowa. Znajdowałem się w pobliżu wsi Jarkowo, o dziewięć kilometrów od Mińska. Tam zszedłem z wysokiej góry w dół. Wiedziałem, że tam jest studnia, i chciałem zaspokoić pragnienie. Wyciągnąłem żurawiem ze studni okute żelazem wiadro wody i długo piłem. Potem ruszyłem w dalszą drogę. Szedłem dość prędko bocznymi ścieżkami, starając się nie zgubić z oczu traktu. 
Na czternastej wiorście wstąpiłem do lasu i znów wypocząłem, bo byłem bardzo zmęczony. Wypaliłem ostatniego papierosa. 
Zostawiając z lewa Stare Sioło, wszedłem do staro-sielskiego lasu i brzegiem jego podążyłem dalej. Teraz znajdowałem się na dobrze mi znanej drodze i szedłem na pewniaka. Zresztą mogłem iść i według gwiazd, bo niebo było bez chmur. 
Rozwidniało się coraz bardziej. Nie przypuszczałem, że już rozpoczyna się poranek, i byłem tym niemile zaskoczony. 
Las Starosielski był mi dobrze znany. Wiele razy przechodziłem tędy z partiami towaru. Postanowiłem nie spać cały dzień. Straszną klęską byłoby dla mnie wpaść znów, po przebyciu tak trudnej drogi i dokonaniu ucieczki z wagonu. A tu mogliby dostrzec mnie, śpiącego, pastuchy i przyprowadzić podpolników lub milicjonerów. 
Znalazłem sobie dobrą kryjówkę na dzień. Miałem w pogotowiu drąg, którego, w potrzebie, mogłem użyć do obrony. Chciało mi się bardzo spać, lecz gdy spostrzegłem, że trudno mi opanować senność, wstawałem z miejsca i powoli chodziłem wokoło drzew i krzaków, w pobliżu mej kryjówki. 
Wiele razy słyszałem głosy i nawoływania brodzących po lesie pastuszków. Kilka razy odróżniłem kroki przechodzących w pobliżu mnie ludzi. Wkrótce po południu dostrzegłem, z gęstwiny krzaków, dwóch szwendających się po lesie chłopców. Jeden miał w ręce wiklinowy koszyk, a drugi niósł długi kij. Patrzyli w górę na drzewa i czegoś tam szukali. Zbliżyli się do mej kryjówki. Zamierzałem już ją porzucić, lecz wkrótce oddalili się. Gdy słońce pochyliło się ku zachodowi, ruszyłem lasem w dalszą drogę. Szedłem powoli, uważnie obserwując teren przed sobą. 
Zapadł zmierzch, gdy wydostałem się ze starosiels-kiego lasu. Dalej podążyłem polami. Po pewnym czasie poczułem dreszcze i zrobiło mi się zimno. Musiałem mocno zaciskać szczęki, aby nie dzwonić zębami. 
Szedłem dalej. Robiło mi się coraz zimniej, a ciało miałem mokre od potu... Położyłem się na szerokiej miedzy i dygotałem na całym ciele. Czułem się coraz gorzej... A do granicy było daleko. 
Zrywałem się na nogi i ruszałem w dalszą drogę. Zęby szczękały mi nieustannie. Ledwie mogłem zorientować się w otaczającym mnie terenie. Często zatrzymywałem się i patrzyłem na Wielką Niedźwiedzicę. Gwiazdy to wirowały w miejscu, to pełzły w górę, to zapadały gdzieś w dół... Znów odnajdywałem je i prawie instynktownie dążyłem naprzód — ku zachodowi. 
Nie wiem, kiedy przekroczyłem „drugą linię", a kiedy znalazłem się za granicą. Pamiętam, że w pewnym momencie rozległy się strzały karabinowe. Było to na prawo od kierunku mej drogi. Te strzały zaostrzyły na pewien czas moje zmysły i byłem prawie przytomny. Poszedłem prędzej w lewo. Gdy strzały huknęły ponownie — bardzo blisko ode mnie — zacząłem pełznąć po trawie, która zdawała mi się bardzo zimna. 
Następnie pamiętam, że z wysiłkiem wspinałem się na wzgórze. Upadłem na jego szczycie zupełnie wyczerpany z sił. Trochę później zrozumiałem, że to — Kapitańska Mogiła... Tam straciłem przytomność. W pewnym momencie wróciła do mnie chwila świado- mości i nagle... dostrzegłem w okrywającym pola mroku ruchliwą, białą plamę... Posuwa się w tył i w przód... Opada w dół, unosi się w górę, czasem znika z pola mego widzenia albo bardziej ku mnie. Pewien wysiłek pamięci przywraca mi wspomnienie o opowiadaniu Józefa Trofidy i innych przemytników 0 widmie... Potem przypomniałem sobie, że w pobliżu tego wzgórza spotkałem się po raz pierwszy z Saszką Weblinem. „Gdyby on wiedział, że ja tu jestem!" A widmo coraz bardziej  zbliża się ku mnie.  Jest blisko... coraz bliżej. 
Potem... po pewnym czasie widzę pochyloną nade mną twarz. Odróżniam spokojne, surowe spojrzenie oczu i ciemne brwi. Słyszę głos... Pytano mnie o coś 1  coś odpowiadałem, lecz nie wiem, co. 
Wreszcie ostatni błysk świadomości: pytano mnie, czy znam Pietrka?... Spostrzegłem, że zaczynam śmiać się, szczękając w przerwach zębami. 
— A jakże... znam... znam... Jego nie znać... Cha!... Cha!... Cha!... 
Potem wszystko pędzi z zawrotną szybkością w dal... Grają kolory... Szaleje burza... Mknie naprzód gorący potok, który unosi mnie w górę, a potem rzuca w dół... w czarną, zimną otchłań... 

V

Ocknąłem się w małym pokoiku. Zobaczyłem z prawa drzwi, a z przodu otwarte okno, zawieszone firanką, którą poruszał lekki wiatr. 
Nasłuchiwałem. Gdzieś z dala dolatywały mych uszu głosy rozmawiających na podwórzu kobiet. Nie mogłem zrozumieć, gdzie jestem. Nigdy nie byłem w tym pokoju. Chciałem wstać z łóżka, lecz zabrakło mi sił. Wtedy powiedziałem głośno: 
—  Kto jest w domu? 
Drzwi do pokoju otwarto i zobaczyłem w nich małego, komicznego człowieczka. Patrzył na mnie przez duże szkła okularów i uśmiechał się. 
—  Obudziłeś się? — rzekł po chwili. 
—  Tak. 
Przypomniałem sobie, że jest to zegarmistrz Mu-żański. U niego mieszkali Julek Wariat i Pietrek Filozof. Nie mogłem zrozumieć, w jaki sposób znalazłem się tutaj. 
—  No, napij się tego! — Mużański nalał do szklanki lekarstwa i dał mi je wypić. — Chłopaki przyjdą później. 
Wyszedł z pokoju, a ja znów usnąłem. 
Wieczorem obudziłem się po raz drugi. W moim pokoiku było ciemno. Przez uchylone drzwi usłyszałem głosy kolegów. Zawołałem na nich. Julek i Pietrek weszli do pokoju, wnosząc zapaloną lampę. 
—  Jak się czujesz? — zapytał mnie Julek. 
—  Wyspałeś się? — rzekł Pietrek. 
—  Owszem... Wyspałem się... 
—  Długo spałeś!... Oj, długo! —powiedział Julek. 
—  Jak ja tu się dostałem? 
Koledzy spojrzeli po sobie i Julek spytał: 
—  To ty nic nie pamiętasz? 
—  Nie.. Chociaż pamiętam Kapitańską Mogiłę i... widmo... Rozmawiało ze mną. 
Pietrek uśmiechnął się i powiedział: 
—  Właśnie widmo cię uratowało, bo albo tam byś zginął, albo zabraliby cię zielonki!... Jak się czujesz? 
—  Dobrze. 
—  Nie trudno ci mówić? 
—  Nie. 
—  To opowiedz, jak tam się dostałeś. Tylko powoli i szczegółowo. Mamy czas — rzekł Pietrek. 
Zacząłem opowiadać im wszystko, co przeżyłem od tamtego poranku, kiedy aresztowano mnie na punkcie u Bombiny. Koledzy często przerywali moje opowiadanie i zadawali pytania. 
W tym czasie posłyszeliśmy, że drzwi do ogólnej izby otwarto. Poznałem głos Lorda. Po chwili kolega radośnie mnie przywitał. 
—  A ja tak martwiłem się o ciebie! — rzekł Lord. — Nie mogłem się dowiedzieć, co z tobą jest. 
Znów zaczęto wypytywać mnie. Opowiadałem szczegółowo o aresztowaniu mnie, pobycie w Czrez-wyczajce i Doprze, skazaniu na zesłanie, ucieczce z pociągu i o drodze powrotnej z zagranicy. 
Koledzy szczerze cieszyli się szczęśliwym zakończeniem moich przygód. Potem zapytałem Lorda, co się stało po moim aresztowaniu. 
—  Wiesz — rzekł Lord — czekaliśmy na ciebie pięć minut, czekali dziesięć, czekali kwadrans. Nic, a nic... Radzimy się: co robić? Jedni mówią: wracać! Drudzy: posłać kogoś na melinę.  No,  Szczur i poszedł na zwiady. Polami dotarł z tyłu do chutoru i tam zakradł się na dziedziniec.  Zobaczył żołnierzy:  chodzą po dziedzińcu, zaglądają do stodoły. Sprawa jasna: wsypa. No, on zaraz do nas i opowiada to. My za noski i jazda z powrotem! Ale chłopaki padali ze zmęczenia. Ledwie zdołaliśmy dorwać się przed świtem do starosielskiego lasu. Wichura trochę się zmniejszyła. Zabrnęliśmy w sam środek lasu. Było tam narąbane i złożone w sagi drzewo. Rozpaliliśmy ogień i trochę wysuszyli ubrania. Potem ognisko trzeba było zgasić, bo baliśmy się, aby nie dostrzeżono z dala dymu. Mieliśmy z sobą cztery flaszki spirytusu i to nas ratowało. Doczekaliśmy się jakoś wieczora i hajda ku granicy. Ledwie żywi przyszliśmy z powrotem. Lowa i Aligant zachorowali... 
—  Zapłacił  wam  Żyd za  drogę? — zapytałem Lorda. 
—  A jakże?... Podwójnie zapłacił: po trzydzieści rubli każdemu. A punkt u Bombiny zakrył się na zawsze. 
—  Dokąd potem chodziliście? 
—  Różnie. Ja chodzę teraz w partii Jurlina. Szczur też. Ale chodzimy rzadko kiedy. Na pieprz do wódki zarabiamy,  a na  wódkę nie wystarcza...   Czekamy jesieni. 
—  Nikt z chłopaków nie wpadł? 
—  Z naszych nikt. Teraz mało kto chodzi... 
—  Co słychać jeszcze? 
Chłopaki zaczęli opowiadać mi wiele nowości. Potem powiedzieli, że puścili pogłoskę w miasteczku, jakobym wyjechał do Wilna. O mojej wsypie za granicą wiedzą tylko zupełnie pewni chłopcy. Lord dał mi trzydzieści rubli w złocie. 
—  Za co to? — zapytałem go. 
—  Za ostatnią twoją drogę... w dwie strony... Gdy wyzdrowiejesz, pójdziemy do Bergiera. Należy się nagroda za uratowanie partii. Towar był drogi. Ocaliłeś Żydowi najmniej trzy tysiące dolarów, a może i o wiele więcej... Mówiłem z nim o tym... 
Słuchałem go niezbyt uważnie, a potem zapytałem: 
—  Jak ty myślisz: dlaczego u Bombiny była zasadzka? 
—  Ktoś nas lignął! — rzekł Lord. — Inaczej nigdy tak na pewniaka nie czekano by na nas... Umyślnie nie zapalili ognia. Pochowali się w sieniach, w stodole i za zasłoną... Bombinę i nas ktoś sypnął! 
—  Nikt inny, tylko on! — powiedziałem, myśląc 0 Alfredzie. 
—  I ja to myślę — rzekł Lord. — Tylko skąd on się dowiedział, gdzie mamy melinę? 
—  Może który z chłopaków wygadał się po pijanemu, a potem, z gęby do gęby, doszło do Alfreda? 
— powiedział Julek. 
—  Chyba że tak — rzekł Lord. — Ale nic... Oberwie  on  kiedyś  za  swoje!...   Za  wszystko  razem!... 
Nazajutrz czułem się tak dobrze, że ubrałem się 1  wraz z Julkiem wyszedłem na miasto. Było ciepło. Słońce zalewało potokiem promieni miasteczko. Po drodze wstąpiliśmy do Lorda i razem z nim poszli na Bokrówkę do Bergiera. 
—  Trzeba trochę wytrząść pudla! — rzekł Julek. 
— Jest z czego i jest za co. Uratowałeś mu całą partię towaru. 
Bergier był w mieszkaniu. Zastaliśmy go w stołowym pokoju, który był przeładowany drogimi, nieodpowiednimi dla wnętrza małego, drewnianego budynku, meblami. Wszystko rzeźbione. Duże krzesła, obite skórą, wspaniały kredens, olbrzymi stół. 
Zobaczyłem typowo żydowską postać. Zacierając dłonie, Bergier zaprosił nas do bocznego pokoiku. 
—  Tam będzie nam wygodniej i nikt nie zobaczy z ulicy. 
W pokoju tym stało wzdłuż ścian kilka dużych pozamykanych na kłódki kufrów. Pośrodku był długi stół, zajmujący prawie całą wolną przestrzeń. Zza uchylonych drzwi sąsiedniego pokoju dolatywał soczysty dziewczęcy głos, nacechowany wschodnią melancholią: 
O, bajadero, ja kocham cię! O, bajadero, ta-rim ta-ra-ram! 
Lord roześmiał się. 
—  No, Szloma, ile za tamtą bajaderę dajesz posagu? 
—  Uj, jaki tam posag! Po co jej posag?... Ona sama złoto! 
—  No, no, nie gadaj! Najmniej pół limona zaważy! 
Żyd lekko się uśmiechnął, pogłaskał pieszczotliwie brodę i rzekł: 
—  Co pan Bolesław mi powie? Jest jaki interes? 
—  Tu swój chłopak wrócił — Lord wskazał mnie ruchem głowy. — Szloma wie... Ten, co w marcu nam partię ocalił, a sam wpadł... Siedział w Doprze i w Cze-ce. Zabrano mu tam wszystkie pieniądze i skazano na zesłanie... Uciekł im z drogi... Należy mu się premia od Szlomy... za rozfartowanie się... 
—  To ten... Władek?... 
—  Tak. 
—  Ja zaraz — powiedział Szloma i wyszedł z pokoju. 
Niebawem  powrócił  w  towarzystwie  młodego, z przesadną elegancją ubranego Żyda. Poznałem Lowę i przywitałem się z nim. Parę minut rozmawialiśmy, a potem Lord rzekł: 
—  No, Szloma, trząśnij workiem, bo chcemy iść opić powrót kolegi. Za twój towar dobrze po bokach oberwał i przeszło trzy miesiące wszy karmił. Zapomniał, jak wódka smakuje... 
Żyd wyjął z kieszeni długą, paciorkową sakiewkę, zapewne własnoręcznie zrobiony prezent imieninowy od kogoś z rodziny. Wyjął z niej i ułożył na stole, pieszczotliwie dotykając palcami złota, dziesięć dziesięciorublówek. Przysunął je do mnie. 
—  Proszę. Na szansę panu Władziowi... Wziąłem pieniądze i pożegnaliśmy Szlomę. 
—  Skąpy tartar! — rzekł Lord, idąc ulicą. Tyś mu tyle tysięcy ocalił, a on ci stówkę odwalił! — Chwilę milczał, a potem dodał: — Dlatego gudłajom i agrandy robimy!... Taki woli wszystko stracić aniżeli dobrze za robotę wynagrodzić! 
Następnie skierowaliśmy się do Ginty. Gdy wszedłem do naszego salonu, zobaczyłem wesołe twarze chłopaków. Na mój widok zaczęli wykrzykiwać: 
—  Hurra! 
—  Niech żyje! 
—  Dawać go tu! 
Zobaczyłem za środkowym stołem stałych bywalców knajpy: Bolka Kometę, Felka Marudę, Mamuta i Szczura. Był tu i Kruczek, bardzo młodo wyglądający przemytnik, który na wieczorynce u Saszki grał do spółki ze mną w karty i uderzył butelką w łeb Alfreda za to, że grał cynkowanymi styrkami. Obok Komety siedział Jurlin, słynny przemytnik-maszynista, który od dawna prowadził partię, nawet w lecie. Był to mężczyzna pięćdziesięcioletni, wysoki, barczysty, rudy. Jurlin był pijany. Głośno śmiał się i stale powtarzał: „Aby tylko cicho!" W kącie pokoju drzemał harmonista Antoni. 
Gdy zbliżyłem się do stołu i przywitałem obecnych, Bolek Kometa uniósł w górę ręce i powiedział: 
—  Mówię i powiadam wam, chłopaki, że z tego powodu — miał na myśli moją ucieczkę, o której wiedziało już wielu chłopców — trzy dni i trzy noce szklankami... nie, nie szklankami, ale wiadrami wódkę trąbić trzeba! 
—  Mądrze! — rzekł Lord. 
—  Aby tylko cicho! — dodał Jur lin. Rozpoczęto hulankę. Piłem tylko piwo, w małych ilościach. Nie czułem się jeszcze zdrowy. Antoni grał na harmonii. Ja płaciłem dzisiaj za wszystko. 
Potem, zmęczony hałasem, udałem się wraz z Julkiem do domu. Położyłem się do łóżka. 
Dowiedziałem się, że Józef Trofida odbył swą karę i wrócił do miasteczka. Poprosiłem Julka, aby obudził mnie wieczorem o ósmej. Lecz obudziłem się sam kwadrans przed ósmą. Ubrałem się i wraz z Julkiem poszedłem na Słobódkę. Tam zatrzymałem się. 
—  Ty, Julku, idź do domu, a ja wrócę sam. 
—  Uważaj, żebyś znów nie zachorował. 
—  Jestem zdrów. Zresztą idę tylko do Józka. Julek wrócił, a ja wszedłem na podwórko domu Trofidów. Tam wszystko było tak jak dawniej. W oknach mieszkania dostrzegłem światło palącej się w stołowym pokoju lampy. Wszedłem do środka. Zobaczyłem na stole lampę pod niebieskim kloszem, a w jej świetle opartą na dłoniach głowę Janinki. Dziewczynka długo patrzyła mi w twarz, przez całą szerokość pokoju, a potem, porzucając na stole czytaną przed chwilą książkę, rzekła: 
—  Czekałam na was! 
—  Taak?... Skąd wiedziałaś, że przyjdę? Uśmiechnęła się. 
—  Ja   wiedziałam.   Mnie   kotka   powiedziała. Ona dziś u młyna ryby łapała, a potem się myła i myła. 
Janinka pokazywała mi gestami rąk, jak myła się kotka. 
Wtem usłyszałem kroki w sieni i do pokoju wszedł Józef Trofida. 
—  A, to ty!... Czekałem na ciebie. Wiedziałem, że wróciłeś... No, klawo jest!... Wypijemy wódzi czy herbatki? 
—  Lepiej herbaty. 
—  No i morowo! Zaraz urządzimy to płukanko. Józef wyszedł do kuchni. Dziwiło mnie, że nie dostrzegłem w mieszkaniu obecności Heli. Myślałem, że poszła do miasteczka. 
Gdy zasiedliśmy trochę później do herbaty, zacząłem wypytywać Józefa o to, jak spędził czas do mego powrotu. Następnie opowiedziałem mu szczegółowo o swoich przygodach. Janinka uważnie słuchała nas i nie wtrącała się ani słówkiem do rozmowy. W pewnym momencie zapytałem Józefa: 
—  Jak zdrowie Heli? 
Po twarzy Józefa przebiegł skurcz. Oczy szeroko się otwarły. Długo patrzył na mnie, nie odpowiadając na pytanie. Usłyszałem lekkie chlipnięcie i zobaczyłem, że Janinka wstała z miejsca i poszła do sypialni. Nie mogłem zrozumieć: co się stało? Dlaczego pytanie 0 zdrowie Heli tak silnie ich wzruszyło? Wreszcie Józef wykrztusił z siebie: 
—  To ty... Naprawdę nie wiesz? 
—  Nie wiem... A co się stało? 
—  Nie ma Heli — rzekł Józef, pochylając głowę. — Nie ma... Nie ma Heli... 
—  Umarła? 
—  Nie... — Józef zakręcił głową, jakby się dławił, potem wstał i powiedział bardzo cicho: 
—  Powiesiła się... 
—  Powiesiła się? 
—  Tak... Na gruszce... 
Byłem przerażony tą wiadomością. Poczułem, że nogi mi słabną. Nagle — nie wiem dlaczego — przypomniał mi się taki obrazek: Hela stoi na drabince w sadzie i zrywa jabłka, a Alfred, wyfrantowany, z laseczką w ręce, jej się przygląda. Coś mówi do Heli. Dziewczyna rumieni się.. Potem Alfred wyciąga rękę 1 przesuwa dłoń po łydce Heli... 
—  Dlaczego to zrobiła? — zapytałem kolegi. Józef długo patrzy mi w oczy.  Widzę,  że nie rozumie pytania. Powtarzam je. 
—  Dlaczego?... — mówi Józef cicho. A potem prędko ciska: 
—  Bo była w ciąży!... Dlatego!... 
—  Aha! 
—  Tak! Była w ciąży i bała się, że wezmą ją na języki!... Och, jaka głupia!... Nikt by jej nie skrzywdził, dopóki ja jestem... a ona!... 
Późno wieczorem wracałem do domu. Józef proponował, żebym zamieszkał nadal u niego, lecz powiedziałem, że pomówię o tym z Pietrkiem i Julkiem. Było mi strasznie przykro. Czułem, że w duszy mej urasta coraz większa nienawiść do Alfreda. Szedłem zamyślony i nie wiem, kiedy skręciłem z obranej poprzednio drogi. Zatrzymałem się w pobliżu jakiegoś domu. „Gdzie ja idę? — pomyślałem. — Aha, tu mieszka Josek Gęsiarz!" Poszedłem ku drzwiom jego mieszkania i zachro-botałem klamką. Po chwili usłyszałem w sieni głos Joska: 
—  No, kto tam? 
—  Ja... Władek... 
—  A!... Zaraz!... 
Odemknął pośpiesznie drzwi i wpuścił mnie do środka. Pokój był pusty. Zobaczyłem na stole hebrajską książkę; na niej leżały okulary w rogowej oprawie. 
—  Może wypijesz? — zapytał Josek. — Mam dobry wiśniak. Robota żony... Ma złote ręce!... Aj, jakie ta kobieta ma ręce!... Bry-lan-to-we!... 
Gęsiarz przyniósł karafkę wiśniaku i wypiliśmy po kilka kieliszków. Żydzi nie lubią pić szklankami. Potem zaczęliśmy rozmawiać. Gęsiarz wiedział o mojej wsypie. 
—  Ktoś nas lignął u Bombiny — powiedziałem do niego.  —  Inaczej  nigdy  nie  trafiliby  sami  na melinę!... Była zasadzka... Zrobili ją na „pe"L. Rozumiesz? 
—  To jego robota! — rzekł Josek z przekonaniem. 
Ani imienia, ani nazwiska Alfreda Josek nie wymienił, lecz wiedziałem dobrze o kim on myśli. 
—  Jego, mówisz, robota? 
—  Jego. Żeby ja tak szczęście miał! Żeby ja tak żonę i dzieci oglądał!... Jego!... 
Josek zamilkł. Ja również milczałem. Trwało to długo. Potem, niespodzianie dla siebie, powiedziałem: 
—  Potrzebna mi maszyna. Josek spojrzał na mnie. 
—  Maszyna?... 
—  Tak. Chcę kupić dobre kopyto. Takie na sto dwa! Żeby było pewne... 
Oczy Joskowi błysnęły. 
—  Ja ciebie rozumiem... 
Zaczął rozprawiać obszernie, ze znawstwem, o wadach i zaletach poszczególnych systemów broni palnej. Przerwałem mu ten wykład. 
—  Znam się i ja na tej biżuterii — rzekłem. — Chcę mieć dobry nagan. Automat mi niepotrzebny: wojować nie będę. A nagan — to najpewniejszy komin. 
—  Tak, tak... najpewniejszy... Wiesz co? Ty zaczekaj trochę. Napij się jeszcze wiśniaku... Żona zrobiła... Brylantowe, mówię ja tobie... 
—  Wiem, wiem: ręce. 
—  Tak. A ja zaraz... Josek wyszedł z mieszkania. 
Nie wiem dlaczego właśnie wtedy postanowiłem nabyć rewolwer, gdy dowiedziałem się o samobójstwie Heli. Owszem, miałem zawsze niechęć do Alfreda, lecz nie zamierzałem go zabić. Byłem daleki od tej myśli. Jeszcze będąc w Czece i Do-prze, postanowiłem, że jeśli urwę się i będę znów chodzić za granicę, to tak jak Alińczuki... z bronią. Wiedziałem, że Alfred nigdy nie pominie żadnej sposobności, aby mi zaszkodzić, i już parę razy to zrobił; lecz zabić go?... Nigdy o tym nie myślałem. Po prostu wstrętna była mi myśl: zabić człowieka!... 
Co innego pobić, urządzić jakiś kawał, lecz nie zabić. 
Gęsiarz powrócił. Zamknął drzwi. Sprawdził, czy są dobrze zaciągnięte firanki na oknach, a wówczas wyjął z bocznej kieszeni palta owinięty papierem i wielokrotnie przewiązany sznurkiem pakunek. Poprzecinał scyzorykiem sznurek i papier. Ukazał się matowo lśniący, oksydowany nagan. Był to oficerski „samowzwód". Gęsiarz pociągnął kilka razy za cyn-giel; kurek unosił się w górę i z suchym trzaskiem opadał w dół. 
Obejrzałem rewolwer. Był nowy i czysty. Działał bez zarzutu. Przyjemnie było trzymać go w ręce. Gęsiarz, widząc, że broń mi się podobała, uśmiechnął się, ucałował końce palców u ręki i powiedział: 
—  Rura jak zegarek!... Siedem łbów pewnych!... 
—  A naboje? 
Gęsiarz wyjął z kieszeni dwa tekturowe pudełka z nabojami. 
—  Mam tu pięćdziesiąt.  Jeśli trzeba ci będzie więcej, to przyjdź do mnie. Można kupić i tysiąc. 
—  Ile ci płacę? 
—  Tyle, ile mnie kosztuje. Ja nie handlarz. 
—  Więc ile? 
—  Dziesięć rubli. 
—  Masz piętnaście. 
Dałem mu piętnaście rubli, lecz Gęsiarz zwrócił mi pięciorublówkę. 
—  Mówię, że nie chcę od ciebie zarobić! Gdybyś nie miał pieniędzy, dałbym ci maszynę darmo. 
Pożegnałem Joska. Gdy znalazłem się wraz z nim w sieni, powiedziałem: 
—  Ty nie myśl, że ja to na Alfreda przygotowałem. 
—  Ja tego nie mówię wcale. 
—  To dlatego, żeby w Sowietach nie wpaść w ręce gadom. Chamy lubią robić na nas zasadzki i czasem mogą zakatrupić... 
—  Tak, tak... Wiem o tym — odparł Gęsiarz, otwierając mi drzwi na podwórze. 
—  Dobranoc! — powiedziałem. — A wiśniak masz dobry! 
—  Szczęśliwie! — odparł Josek. — To żona... Bry-lan-to-we ręce... 
Poszedłem ciemnym zaułkiem. W głowie mi szumiało od wiśniaku. W pewnym miejscu zatrzymałem się. Obejrzałem niebo. Znalazłem Wielką Niedźwiedzicę. Wyjąłem z kieszeni nagan i naładowałem go. Było przyjemnie trzymać w dłoni wygiętą, chropowatą rączkę rewolweru. Mrużąc lewe oko celowałem do poszczególnych gwiazd. Potem roześmiałem się. Przyszło mi na myśl, że teraz mam dwoje najlepszych przyjaciół: Wielką Niedźwiedzicę, w skład której wchodzi siedem gwiazd, które nieraz pomagały mi w drodze, wskazując prawdziwy kierunek, i nagan, naładowany siedmioma nabojami, który, w razie potrzeby, może skutecznie mnie obronić. 
Będąc w Doprze słyszałem od przestępców, że cyfra siedem jest złodziejską szczęśliwą liczbą. Może mniemanie to powstało dlatego, że cyfra siedem kształtem swym przypomina wytrych. 

VI 

Trzeci tydzień mieszkam u Mużańskiego. Nie chciałem wracać do Trofidów. U nich teraz stale panuje przygnębiający, ponury nastrój. Józef wcale nie chodzi za granicę. Boi się o matkę, która, po śmierci Heli, zapadła w odrętwienie i przestała rozmawiać. Zresztą jest zawsze potrzebny w domu. Nie chciałem przysparzać im kłopotu. Powiedziałem to Józefowi. Kolega musiał przyznać mi rację. 
Nigdy nie czułem się tak dobrze jak teraz, od czasu zamieszkania u Mużańskiego. Stary zegarmistrz ob- jechał połowę świata. Zna wiele krajów i wieczorami, przy samowarze, opowiada nam mnóstwo ciekawych historii. Codziennie rano idę wraz z Pietrkiem i Julkiem kąpać się do Isłoczy, a potem, po śniadaniu, udajemy się do okolicznych lasów. Zbieramy tam jagody i grzyby, a później kładziemy się na miękkim mchu i długo leżymy nieruchomo, patrząc w głębokie, dalekie tło nieba, po którym uganiają się lekkie, wesołe chmurki. 
Pietrek zawsze bierze ze sobą jakąkolwiek książkę i czyta nam godzinami. Słuchamy go. Zdarza się, że zasypiam w czasie lektury, a potem pytam Pietrka, co było dalej od tego miejsca, na którym przestałem słuchać. 
—  Trzeba było nie spać! — mówi Pietrek, lecz daje się przeprosić i opowiada mi przespaną część książki, nawiązując przerwany wątek.  Potem czyta dalej. 
W południe się rozbieramy i opalamy się w słońcu. Wracamy do domu na obiad, przynosząc z sobą zapach lasu i wesoły nastrój. Basia, dziobata służąca Mużari-skiego, podaje obiad. Siadamy do stołu i jemy, każdy za dwóch. Pijemy piwo. Od dłuższego czasu wódki nie używam wcale. 
Taki tryb życia wzmocnił moje zdrowie, lecz zacząłem się nudzić. Pietrek i Julek mają zajęcie. Pietrek daje kilka lekcji w miasteczku, a Julek pomaga w pracy Mużańskiemu, który obiecał wyuczyć go na zegarmistrza. A ja nie mam nic do roboty. Kilka razy przychodził do mnie Lord i wołał w drogę (on chodzi od czasu do czasu za granicę), lecz powiedziałem mu, że chcę jeszcze wypocząć. 
Kilka razy zapytywałem kolegów, w jaki sposób dostałem się z granicy do ich mieszkania. Dziwi mnie bardzo, że nie chcą mi tego wyjaśnić. Julek rzekł: 
—  Widmo nam powiedziało. A Pietrek: 
—  Dowiesz się kiedyś. 
Ukrywają coś przede mną. Ale co? Nie chciałem zbyt natarczywie wypytywać. Może sami powiedzą mi o tym w przyszłości. 
Pewnego dnia, gdy Julek pracował wspólnie z Mużańskim przy warsztacie, a Pietrek poszedł do miasta, wyszedłem z mieszkania, zamierzając udać się do Saszki Weblina. Wiedziałem od chłopaków, że Saszki w domu nie ma, bo wyjechał wraz z Żywicą do Radoszkowicz, lecz chciałem zobaczyć Felę. Zawsze o niej myślałem, a w ostatnim tygodniu codziennie zbierałem się tam pójść. Onieśmieliło mnie nasze zimne pożegnanie się ostatnim razem, w styczniu, gdy nie chciała ze mną zatańczyć. 
Felę zastałem w domu. Wyglądała ślicznie. Miała na sobie ładną, kremową sukienkę. Dziwiło mnie, że Fela zawsze wygląda inaczej. Każda nowa suknia nadawała jej innego uroku. Lecz zawsze była piękna. 
Gdy wszedłem do mieszkania, zobaczyłem ją w towarzystwie Lutki Zubik, która była ubrana w jaskrawą żółtą sukienkę, oblegającą ściśle jej krępe, mięsiste, trzęsące się przy każdym ruchu ciało. Lutka była mocno opasana szerokim, lakierowanym paskiem, z dużą niklową klamrą. To komicznie uwydatniało jej brzuch i sterczące w boki piersi. 
Dziewczyny piły herbatę. Lutka co chwila wybuchała śmiechem, ukazując przy tym duże, dość ładne zęby i różowe dziąsła. 
—  Chcesz herbaty? — zapytała mnie Fela. 
—  Ja po śniadaniu. 
—  Nie szkodzi. Siadaj. Na szklankę herbaty miejsca starczy...  Mam poziomkowe konfitury...   Sama smażyłam... 
Wypiłem szklankę herbaty. 
—  Bolek  długo nie przychodzi — powiedziała Lutka. 
—  Jeszcze wcześnie — rzekła Fela. Wiedziałem od chłopaków, że Lutka od pewnego czasu jest kochanką Lorda. Bolek nie zamierzał jej poślubić, lecz dziewczynie nie zależało na tym wcale, bo była zupełnie wolna i nie bała się plotek. Lutka nie tylko nie kryła się ze swoim romansem z Lordem, lecz umyślnie go podkreślała, ukazując się wszędzie razem. 
Gdy Fela po śniadaniu uporządkowała stół, przyszedł Lord. Był ubrany jak hrabia: elegancki kapelusz, białe spodnie, lakierki, laseczka, japoński krawat, mieniąca się wszystkimi kolorami tęczy kamizelka. 
— Nasze uszanowanie! — rzekł Lord od progu. 
Lutka pisnęła, porwała się z miejsca i trzęsąc obfitym ciałem podbiegła do Lorda. Zarzuciła mu różowe, tłuste ramiona na szyję i unosząc z tyłu lewą, zgiętą w kolanie nogę, w górę, pocałowała go w usta. Lord porwał ją w objęcia i okrążył w powietrzu po pokoju. 
Fela lekko uśmiechnęła się i zerknęła ku mnie. Odpowiedziałem jej uśmiechem. 
Poszliśmy do miasta. Mijało nas sporo przechodniów. Wszyscy zwracali uwagę na Felę. Mężczyźni oglądali się za nią. To mi schlebiało. Fela miała w uszach kolczyki z dużymi brylantami. Na piersi drogi kulon. Na rękach kilka bransolet. A na palcach wiele pierścieni. Dziewczyna lubiła bardzo biżuterię, a Saszka nie skąpił siostrze prezentów. 
Spotykaliśmy coraz liczniejsze grupy przechodniów. Witaliśmy znajomych. W pobliżu kościoła dostrzegłem idącego w naszym kierunku Alfreda. Prowadził pod ramię Belkę i coś do niej mówił. Dziewczyna śmiała się głośno. Spojrzałem na Felę. Miała ściągnięte brwi. 
Alfred i Belka zbliżali się ku nam. Nagle Belka dostrzegła mnie. Śmiech jej się urwał. Lord powiedział do niej: 
— Pannie Belci uszanowanie! 
Alfred ukłonił się Feli kapeluszem. Ona skinęła mu głową. 
Po powrocie z Sowietów u Belki nie byłem. Zobaczyłem ją teraz po raz pierwszy. Chciałem pójść do niej zaraz po powrocie z zagranicy, lecz dowiedziałem się od Szczura, że Belcia „chodzi" obecnie z Alfredem, i zaniechałem tego. Teraz zobaczyłem ich sam. Ta okoliczność zwiększyła moje zainteresowanie się Fela. Wiedziałem, że Alfred przez dwa lata zalecał się do niej i nic nie wskórał. Nie chciała nawet wyjść za niego za mąż, chociaż proponował jej to wielokrotnie. 
„Dziewczyna jest mądra i cwana! — myślałem. 
— Taką niełatwo wziąć na gładką buzię i na czarnego wąsika!" Fela i Lutka udały się do kościoła, a ja i Lord zaczęliśmy spacerować wśród odświętnie wystrojonych chłopaków, którzy, napuszeni jak indyki, przechadzali się grupkami, zerkając po kryjomu ku stopniom kościoła, które wyglądały jak ozdobiony kwiatami klomb. Zajęły je dziewczęta wystrojone w jaskrawe, kolorowe sukienki. Stoją, szepczą, chichoczą i szacujące oglądają chłopców. A ich te spojrzenia wprawiają w ekstazę. Chodzą jak konie wyścigowe, wstrzymywane ręką dżokeja, i z ukosa spoglądają ku pannom. 
Do nas zbliżył się Jurlin. Przywitał nas i splunął na bok, trafiając (umyślnie) na lakierek starszego brata Alfreda, Albina Alińczuka, który w tym czasie znalazł się w pobliżu nas. Tamten zaczerwienił się i nie wiedział, co począć. 
—  Przepraszam Albina — powiedział spokojnie Jurlin. 
—  Ładne przepraszam! — mruknął Albin, wycierając kawałkiem papieru opluty lakierek. 
—  No, jak się nie podoba przepraszam, to nie przepraszam. 
Z boku wyłonił się Szczur. 
—  Jemu nie podoba się, że na nos lakierka trafiłeś! 
—  rzekł przemytnik. — Aliriczuki lubią, żeby im w mordy pluli! 
Do Albina zbliżyli się bracia, a Szczur dalej mu przygadywał: 
—  Po co wycierasz papierem? Zliż językiem! Bę- dzie błyszczał jak słońce. Ludzie pomyślą: książę jaki, a nie syn kramarza! 
—  Książę, co psy wiąże! — dodał Lord. 
—  Hrabia,   co   skóry   obrabia!   —   powiedział Szczur. 
Aliriczuki poszli dalej. Jurlin zwrócił się do Lorda: 
—  Trzeba mi jeszcze dwóch chłopaków. Towaru do cholery, a nie ma komu chodzić! 
—  Czy mało chłopców w miasteczku? 
—  Nie chcę byle kogo brać. 
—  A może ty pójdziesz? — zapytał mnie Lord. 
Chwilę namyślałem się. Pieniędzy mi już brakowało. Trzeba było wziąć się do roboty. Dłuższa bezczynność też uprzykrzyła mi się bardzo. 
—  Kiedy idziesz? — zapytałem Jurlina. 
—  We wtorek. 
—  Dobrze. I ja z wami. 
—  Mądrze! — rzekł Lord. — Zapytam jeszcze Aliganta. On mortusowy. Może też pójdzie. 
—  Dobra nasza! — rzekł Jurlin. — To przygotujemy dziesięć nosek. Ale żeby na „pe"! 
—  Ten na pewniaka — powiedział Lord. — A Ali-gant też powinien pójść! 
Jurlin poszedł do Ginty, a myśmy oczekiwali na wyjście dziewcząt z kościoła. Wreszcie zobaczyliśmy Felę i Lutkę, które szły między ustępującymi im z drogi dziewczętami. Podeszliśmy do nich i opuścili dziedziniec kościelny. Kierowało się ku nam mnóstwo spojrzeń. Lutka fascynowała chłopców swą zmysłową postacią, Fela pięknością. Lord był słynnym przemytnikiem i pijakiem, ja dotychczas byłem ciekawym przybyszem, a moja obecność u boku Feli wzbudzała jeszcze większe zainteresowanie się mną. 
Przedefilowaliśmy powoli ulicami miasta. Lord w pewnym miejscu wszedł do owocarni i kupił cukierków, czekolady i orzechów. 
Wróciliśmy do domu. Fela podała obiad, który ugotowała poprzednio z Lutką. Znalazła się na stole karafka wódki i flaszka wiśniaku. Lord zaczął pić zdrowie naszych dam, potem ich krewnych po mieczu i kądzieli, potem granicy i przemytników. Pił za szczęście, za powodzenie i diabli wiedzą, za co jeszcze! Grunt, aby był pretekst golnąć. Lutka prawie dorównywała nam w piciu. Fela była wstrzemięźliwsza, lecz również łyknęła sporo wiśniaczku. Twarz jej zbladła, oczy lśniły, wargi miała purpurowe. Prawie nie odrywałem od niej spojrzenia i co chwila dolewałem jej do kieliszka. 
Później odstawiliśmy stół na bok i Lord puścił w ruch płytę gramofonu. Był to jakiś stary walczyk. Lord ujął Lutkę wpół i ciasno spleceni krążyli po izbie. Dziewczyna śmiała się, odrzucając głowę w tył. 
—  Oj, udusisz! 
A sama lgnęła ku niemu całym ciałem. Poprosiłem Felę do tańca. Wstała z miejsca. Zaczęliśmy krążyć po pokoju. Coraz silniej przyciągałem dziewczynę ku sobie. Nie opierała się... W pewnym momencie usłyszałem jej głos, dochodzący mych uszu, jakby z wielkiej odległości: 
—  Może dość?... Bo spalisz się!... 
Wieczorem odprowadzałem, wraz z Lordem, Lutkę do domu. Gdy przedtem pożegnałem Felę, dziewczyna szczególnie mocno uścisnęła mi dłoń i powiedziała: 
—  Przyjdź kiedyś. 
—  Kiedy? 
—  Kiedy chcesz. 
—  Dobrze. Przyjdę. 
Było mi wesoło. Nie szkoda mi było ani Belki, ani Loni. Znajdowałem się całkowicie pod urokiem Feli. Jednakowoż gdy po odprowadzeniu Lutki do domu Lord powiedział do mnie: — A może tego... pójdziemy do Kaliszanek? — był trochę zawstydzony. Odpowiedziałem mu, ukrywając istotny cel: 
—  Dobrze... Warto by wypić. 
— Właśnie, właśnie... Bardzo mądrze! — powiedział Lord. 
Tej nocy, po raz pierwszy od czasu powrotu mego z zagranicy, nie nocowałem w domu. 

VII 

Jest nas jedenastu. Zwykła duża partia przemytników. Idziemy lasem w zielonym półmroku, po miękkich mchach, jak po dnie morza. Przekradamy się między drzewami bez szmeru — jak widma. A górą także cicho chmury się przekradają... Puściły naprzód, „na wabia", małą, lekką chmurkę i płyną za nią całą masą. 
Jurlin idzie pierwszy. Kroczy powoli, z lekka chwiejąc się w prawo i w lewo. Rysimi oczami ogląda teren przed sobą. Za nim podąża Lord. Idzie lekko, jak po parkiecie. Rzuca spojrzenia w prawo i w lewo. Za nimi — dwoma słynnymi maszynistami — idę ja. Za mną kroczy, chybocząc biodrami, Szczur. Ciągle się uśmiecha. Coś mu się przypomniało: jakaś granda, albo grandę obmyśla. Dalej wali Kometa. Rozpuścił czarne wąsiska po wietrze i zamaszyście sadzi naprzód. Za nim drepcze Sonia, żona Jurlina. Umyślnie puszczamy ją w środku partii, bo tam najbezpieczniej. Kobieta idzie drobnym, lecz pewnym krokiem. Jest przyzwyczajona do tych podróży, bo chodzi z mężem drugi rok. Za Sonią człapie Wańka Bolszewik. Idzie wpatrzony w jej łydki; obserwuje, jak falują zaczepnie biodra kobiety. Roją mu się w głowie erotyczne obrazy i często, przez nieuwagę, łamie butami suchy chrust. Wtedy Szczur obraca głowę w tył, robi groźną minę i pokazuje mu pięść. Wówczas Wańka mruczy: 
—  Ogląda się jak kobyła na wilka! 
Za Wańka podąża Smoczek, wesoły, komiczny, łatwowierny chłopiec. Nie lubi, gdy go wołają: Smoczek. Przezwisko to otrzymał w następujący sposób. Pewnego razu poszedł „na własną rękę" za granicę. Towar miał niezwykły: kilka tysięcy smoczków dziecięcych. Zrobił sobie bandaż: ponawlekał smoczki na sznurki i włożył je pod kurtkę. 
Było to w lecie. Chłopiec nie zdążył w ciągu nocy dojść do swej meliny. Na dzień schował się w życie. Sprzykrzyło mu się tam i zaczął przekradać się polami dalej. W pewnym miejscu dostrzegł go patrol kawaleryjski. Żołnierze chcieli go zatrzymać, lecz on, jak szczupak do wody, dał nura w żyto. Złapano go po długich wysiłkach i po stratowaniu sporej przestrzeni pól. Żołnierze skopali go i zaczęli rewidować. Zdjął kurtkę i stoi przed nimi cały w smoczkach, jak w orderach. Bolszewicy wybuchnęli śmiechem. Potem jeden z nich powiedział: 
—  Wiecie co, towarzysze, takiego spekulanta nie warto zatrzymywać! 
Drugi dołączył się do niego: 
—  Niech niesie. Dla małych komunarów będzie rozrywka! 
I puścili go. Nie zabrano mu towaru. Po powrocie do miasteczka chłopak opowiedział o tym zajściu kolegom, nie przypuszczając, że stanie się celem drwin. Od tego czasu wszyscy w miasteczku wołali na niego: Smoczek. 
Za Smoczkiem idzie Leon Jubina. Chłopaki nazywają go Kawalerczak, za to, że lubi flirtować z dziewczynkami i stale przesiaduje w ich towarzystwie na różnych wieczorkach. Jubina chodzi za granicę rzadko — gdy bieda go wypchnie. Boi się chłopak tych podróży. Za Jubina podąża eleganckim krokiem, w eleganckich butach i spodniach, Aligant. Tylko czapkę i kurtkę, aby nie wyróżniać się zbytnio swoim wyglądem, ma stare. Na końcu partii toczy się odprowadzający, Girsz Knot, młody, pucołowaty Żydek. Ma krótki wzrok i jest bojaźli-wy, więc stale ogląda się na strony i mruży oczy. Trudno mu nadążyć za partią, a boi się pozostać daleko: żeby tam coś z krzaków nie wyskoczyło — no, bo to las! Więc gdy spostrzega, że został o kilka kroków za daleko, zaczyna biec za partią, komicznie przebierając krótkimi nogami i wycierając chustką spoconą twarz. Pewnego razu Lord obejrzał się i dostrzegł, że Girsz wyciera czoło chustką. Zbliżył się ku niemu. 
—  Chcesz w mordę dostać? 
—  Nu, co?... Co ty chcesz? 
—  Schowaj zaraz chustkę!... Białą chustkę w lesie na kilometr widać. Jeśli potrzebna ci, to bierz żółtą albo zieloną! 
Noski mamy po czterdzieści pięć funtów. Tylko Sonia ma trzydziestofuntową. Towar niesiemy tani, lecz dobrze „idący" w Sowietach: lusterka, nożyczki, paciorki, igły, grzebienie, naparstki, brzytwy, pędzle do golenia. Zarabiamy tak samo jak i na drogim towarze — od noski piętnaście rubli. Towar należy do Rawy Glanc i Fejgi Jedwabnej, które mają wspólnie sklep na rynku. 
Żona Jurlina, Sonia, ma trzydzieści lat, a wygląda o wiele młodziej. Ma okrągłą, wesołą buzię, niebieskie oczy, wiśniowe wargi, blond włosy i dołek na podbródku. Jest dość ładna, a Jurlin uważa ją, dlaczegoś, za szczyt piękności i zabiera w drogę nie w tym celu, aby więcej zarobić, lecz jest bardzo zazdrosny i boi się pozostawiać ją w domu. Wie, że Sonia ma ognisty temperament i łatwe do zdrady serduszko, natomiast nie ma poszanowania dla zasad wierności małżeńskiej, więc woli mieć ją zawsze na oku. 
Ja, w drodze, od czasu do czasu, zanurzam rękę w bocznej kieszeni kurtki i z przyjemnością ściskam chropowatą rękojeść nagana. Nie powiedziałem nikomu z chłopaków o tym, że mam z sobą rewolwer. Wiem, że boją się chodzić z bronią, bo w Sowietach przyłapanych z bronią przemytników sądzą bardzo surowo. Zdarzało się parę razy, że „dawano" im bandytyzm i „puszczano w rozchód". Jest to moja tajemnica, której postanowiłem nie ujawnić nikomu. Wolę, w razie wsypy w Sowietach, walczyć i odbić się lub zginąć niż ponownie cierpieć głód i karmić wszy w Czrezwyczajce i Doprze. A co czekało mnie dalej — w ciągu trzech lat pobytu na zesłaniu, których zdołałem uniknąć? 
Noce teraz są krótkie, więc nie nadążamy, za jednym razem, dotrzeć do meliny i zwykle robimy po drodze dniówkę. Punkt, do którego zdążamy, leży o dwadzieścia pięć kilometrów od granicy, na północo-wschód od Starego Sioła. W drodze staramy się iść lasami i tylko w koniecznym wypadku wychodzimy na pola. Jurlin prowadzi partię doskonale: nie trzyma się żadnych dróg ani ścieżek i idzie, zdaje mi się, na przełaj. 
Przeczekawszy dzień w lesie, następnej nocy dochodzimy wreszcie do meliny. Jurlin usuwa na bok jedną deskę w płocie i włazimy przez otwór do sadu, pośrodku którego znajduje się duża szopa. Wchodzimy do jej wnętrza. 
Jurlin i Lord idą na chutor. Wracają po kwadransie i zabierają noski, dźwigając po kilka naraz. Odbywają swą podróż trzy razy. Układamy się do snu. Sonia śpi w rogu szopy, obok męża. Girsz Knot również śpi w szopie. 

VIII 

Nadszedł sierpień. Zbliżał się złoty sezon. Na granicy zapanowało ożywienie. Przemytnicy wyruszali w drogę coraz częściej i liczniej. Ja nadal fartowałem w partii Jurlina. Chodziliśmy na ogół szczęśliwie. Parę razy zielonki dali nam popędź, lecz nikt nie wpadł. Szczur zamierzał zrobić Żydówkom agrandę, lecz Lord nie zgadzał się na to, bo towar był lichy i agranda się nie opłacała. 
Pracować teraz było trudniej niż poprzednio. Granicę objęła policja. Baony celne zlikwidowano. Kiedy tylko policjanci zaczęli pełnić straż graniczną, rozpoczęły się ich zatargi z bolszewickimi żołnierzami, którzy z baoniarzami żyli zgodnie, chodzili po jednej ścieżce granicznej i często spotykali się i rozmawiali. Teraz na granicy coraz częściej rozlegały się strzały. Bolszewicy strzelali do naszych strażników i urządzali im różne psoty. Policjantów, pilnujących granicy, krasnoarmiejcy nazywali: „czor-nyje worony" i „czornaja sotnia". Wówczas straż graniczną cofnięto z właściwej granicy o kilkadziesiąt metrów do tyłu i tam porobiono ścieżki. Uczynili to jednocześnie Polacy i bolszewicy. Natomiast granicę w wielu miejscach ubezpieczono zasiekami z drutu kolczastego, ciągnącymi się nieraz na bardzo długich odcinkach. 
Chodzić za granicę było coraz trudniej. Straż pracowała nerwowo i intensywnie. Wszędzie były zasadzki. W wygodnych do przejścia punktach przeszkadzały nam druty kolczaste i żeby przez nie się przedostać, musieliśmy chodzić z matami lub drągami. Zdarzało się, że cięliśmy druty nożycami, lecz robiliśmy to jedynie w wyjątkowych okolicznościach, żeby nie dokuczać zielonkom ani wskazywać im naszych ulubionych miejsc do przeprawy. 
Pod koniec sierpnia poszedłem po raz siódmy z partią Jurlina. Wyruszyliśmy w drogę wcześnie. Noce były dłuższe, więc chcieliśmy do rana przyjść na melinę. Partia była w komplecie: Jurlin, Lord, ja, Kometa, Szczur, Sonia, Wańka Bolszewik, Aligant, Smoczek, Jubina i Girsz Knot. Noski mieliśmy po czterdzieści funtów. 
Niedaleko od granicy Lord i Kometa wyciągnęli z gęstych zarośli długą na kilka metrów matę. Była upleciona ze słomy i wikliny i mocno przeszyta po brzegach sznurkami. Lord niósł dwie długie tyczki, a Kometa dźwigał zwiniętą jak chodnik matę. 
Idąc bardzo powoli lasem dotarliśmy do granicy. Noc była ciemna. Niebo zamglone. Dłuższy czas nasłuchiwaliśmy, stojąc na brzegu lasu, a potem weszliśmy na dukt i zbliżyli się do zasieku. Do jednego końca maty uwiązano tyczki, a potem podnieśliśmy je w górę i wraz z matą położyli ten „pomost" na drutach. Koniec maty, z naszej strony, też przywiązano do tyczek. 
Wówczas rozpoczęto przeprawę. Przemytnicy 'włazili kolejno na górę i, trzymając się rękami za tyczki, na kolanach przełazili na drugą stronę zasieku. Odbywało się to prędko i bez hałasu. Gdy wszyscy znaleźli się po drugiej stronie zasieku, zaczęto podnosić w górę matę. Potem odwiązano od niej tyczki. Matę zwinięto i ruszyliśmy w głąb lasu. Tyczki i matę schowaliśmy w gęstych zaroślach maliny, w sporej odległości od granicy. W drodze powrotnej zamierzaliśmy zabrać je stamtąd. 
Przebyliśmy szczęśliwie las w pobliżu granicy i rzekę na drugiej linii. W pewnym miejscu, dla skrócenia drogi, Jurlin poszedł wąską ścieżką przez las. Noc była ciepła i cicha. Szliśmy prędko, a ponieważ w lesie było zupełnie ciemno, więc często wpadaliśmy z tyłu na plecy poprzedzającemu. 
Las był coraz rzadszy. Wkrótce weszliśmy na wąską łączkę, która klinem wbijała się między dwa skrzydła lasu. Środkiem tej łąki biegł strumień. Jurlin prowadził nas dalej wzdłuż jego brzegu. Las zniknął w ciemności. Teraz było widniej i mogłem odróżnić teren na kilka kroków przed sobą. Łączka była coraz szersza. 
W pewnym miejscu usłyszałem na przodzie dźwięk żelaza. Jurlin stanął. Cała partia zamarła w miejscu. Dźwięk powtórzył się kilkakrotnie. Zrozumiałem, że to brzęczą żelazne pęta na nogach znajdujących się na pastwisku koni. 
Jurlin przeskoczył, w węższym miejscu, na drugą stronę strumienia i oddalając się od niego wszedł na bagno. Lecz wkrótce grunt zaczął zapadać się nam pod nogami i musieliśmy wrócić na poprzednie miejsce. 
Gdy znów stanęliśmy, nasłuchując, na brzegu strumienia, usłyszałem wyraźnie kroki pośpiesznie zbliżających się ku nam ludzi. Jurlin prawie biegiem ruszył w prawo. Wtem z przodu błysnęła latarka. W jej świetle zobaczyłem sylwetki poprzedzających mnie kolegów. Jurlin skierował się na bagna. Wówczas rozległ się z boku głos: 
—  Stój! Stój! Stój!... „Rebiata", zachodzić do lasu! Żywo! 
Rozbłysło jeszcze kilka latarek. Rozległy się tupanie nóg i przekleństwa. 
—  Stój! Stój!... 
—  Mówię: stać, cholera, bo strzelamy! „Pewnie nie mają karabinów przy sobie — pomyślałem — bo dawno by strzelali!" Uchodziliśmy coraz dalej na bagna. Nogi zapadały się głęboko w błoto, a prześladowcy podążali coraz bliżej za nami. 
Szczur biegł przy mnie i klął: 
—  To żłoby! To chamy! To dranie! Wiedziałem, że nie zdołamy uciec. W pewnej chwili skoczyłem w bok z naszej drogi. Szczur krzyknął: 
—  Ty gdzie? 
Nie odpowiedziałem mu. Chwilę stałem samotny, a potem dostrzegłem, że zbliżają się ku mnie ciemne sylwetki. Oświetliłem je latarką, a jednocześnie, strzał za strzałem, zacząłem walić do nich z nagana. Dostrzegłem, że ścigający nas ludzie zaczęli uciekać. Pośpiesznie wyrzuciłem stemplem z rewolweru wystrzelone łuski i naładowałem go. Posłyszałem z boku, tuż przy mnie, lekkie kroki. Omal nie wystrzeliłem tam, lecz krótki błysk latarki wyrwał z ciemności postać Szczura. 
—  To morowo! — powiedział przemytnik. 
—  Kto to był? — zapytałem go. 
—  Albo masałki paśli konie i nie mieli karabinów, albo gady na noclegu... To najprędzej! — dodał po chwili. — Ale ty klawo ich uraczyłeś. Oni by nas dognali! Znają tu każdy krok i nie mają nosek. Ale dobrze im!... dobrze! 
—  Pójdziemy za naszymi? — zapytałem kolegi. Szczur lekko świsnął. 
—  Za naszymi?... Gdzie ty ich teraz znajdziesz?... Wracajmy do miasteczka!... A towar jest nasz i bez agrandy! — dodał po chwili i cicho się zaśmiał. 
Poszliśmy powoli bagnem w kierunku strumienia, a potem brzegiem jego dotarliśmy do lasu. 
Jeszcze przed północą wróciliśmy do miasteczka. 
—  Gdzie sprzedasz towar? — zapytałem Szczura. 
Przemytnik lekko gwizdnął. 
—  Ja ci sto fur towaru sprzedam. Tylko dawaj! 
—  Może i mój sprzedasz? 
—  Dobra jest! Pomóż zanieść do domu, a jutro będziesz miał forsę. 
W pobliżu mieszkania Szczura pożegnałem go. Kolega zatrzymał na chwilę moją dłoń. 
—  Ty tego... nie mów chłopakom, że kropiłeś z kopyta do tamtych gadów... Będą bać się z tobą chodzić! 
—  Dobrze! 
—  A o towarze mów, że porzuciłeś na bagnie, bo ledwie sam wylazłeś. Rozumiesz?... Żeby nie pomyśleli, że to agranda! 
—  Dobrze! 
—  Wieczorem przyjdę do ciebie — rzekł Szczur i z  dwiema noskami  na plecach  zniknął  w  głębi podwórza, a ja poszedłem do domu. 
W ten sposób po raz pierwszy wypróbowałem swój rewolwer. 
Nazajutrz Szczur przyszedł do mnie w południe. 
—  Opyliłeś noski? — zapytałem go. 
—  Nie... Za cały towar: twój i mój razem, dają sto osiemdziesiąt rubli. Za gardło biorą, dranie, bo wiedzą, że mi pilno! Ja bym oddał, ale nie wiem, jak ty. Żebyś nie pomyślał czego! 
—  A co ja pomyślę? 
—  Że z twej doli sobie część zagarnąłem. 
—  Wiem, że tego nie zrobisz!... Nie ma o czym mówić! Idź i bierz forsę! 
Szczur wyszedł z mieszkania, a wieczorem powrócił, przynosząc mi dziewięćdziesiąt rubli w złocie... Wesoło śmiał się. 
—  Wiesz: partia Jurlina też wróciła. 
—  Wszyscy przyszli? 
—  Jurlin wrócił z Lordem, Żydem i Kometą. Aligant i Smoczek przyszli razem. A Sońkę Wańka Bolszewik nad ranem przyprowadził. Pewnie wszystką trawę na pograniczu wygnietli. Użyli sobie ruchu! 
—  A Kawalerczak? — miałem na myśli Jubinę. 
—  On nie wrócił. Może gdzieś błądzi. 
—  A jak z towarem? 
—  Jurlin, Lord i Kometa oddali, bo szli razem z Żydem. A reszta: fiut! — Szczur przeciągle gwizdnął. — Nie ma durniów! 
Potem poszliśmy do Ginty. W salonie było pełno przemytników. Nasza „giełda" pracowała na całego. Tu dobijano różnych interesów. Tu kompletowano partie. Tu bawili się ci, co zarobili... Tutaj grała harmonia, lała się wódka, a nieraz i krew: tutaj grano w karty. 
Gdy weszliśmy do wypełnionej chmurą dymu tytoniowego izby, zobaczyłem, że przy środkowym stole siedzą wszyscy nasi i Jurlin, który rzadko kiedy tu przychodził. Zrobiono dla nas miejsce przy stole. 
—  No, wypijcie, a potem pogadamy! — rzekł Lord znacząco. 
Wypiliśmy po dwie szklanki wódki. Potem Lord zwrócił się do Szczura: 
—  Ty wczoraj waliłeś z maszyny do chamów? 
—  Nie, nie ja... A co? 
—  Nic. 
Lord zwrócił się do mnie: 
—  Ty rąbałeś do gadów? 
—  Nie. 
Jurlin podniósł głos: 
—  Oni  strzelali...  Albo jeden,  albo  drugi...  Ja wiem. Ja byłem blisko! 
—  A może to oni do nas walili? — rzekł Szczur. 
—  A  latarką kto  ich  oświetlał?  Co?  — spytał Jurlin. 
—  O co wam idzie? — zapytałem Lorda, trochę zagniewany tym badaniem. 
—  Rozchodzi  się  o  to:  nasza partia  spokojna. Chodzimy na czystą robotę i nie chcemy maszyn brać... Bo jak iść z maszynami, to wszystkim, bo inaczej — jednego złapią z maszyną, a wszyscy pójdziemy pod ściankę! Ot, Kawalerczak nie wrócił. Może go tam cupnęli? 
Szczur roześmiał się. 
—  Ech, wy, zające! Ażeby nas wszystkich cupnęli, to co?... 
—  To nic! — odparł Jurlin. 
—  Tak... tobie nic. Ciebie Żydy wykupią, a my w Czrezwyczajce powyzdychamy! 
—  Może i ciebie wykupią. 
—  Ja nie ich pachołek! 
—  Ty tak nie gadaj! — wtrącił się Kometa. — Jurlin nasz chłop i wie, co mówi! 
Szczur porwał się z miejsca. 
—  On wie, ale dla siebie!... A wy pamiętacie tamtych pięciu kuczkunowskich chłopaków, których gady w zeszłym roku na błocie w pobliżu Gorani ukatrupili? Co? Pamiętacie? A?... A nas zatrzymano też koło Gorani! 
Wszyscy milczeli. Wówczas ja wstałem i rzekłem: 
—  To ja rąbałem do gadów z maszyny! 
Nikt się nie odezwał. Tylko Szczur powiedział uroczyście: 
—  I dobrze zrobiłeś! 
Po chwili zabrał głos Lord: 
—  To co innego!... Ty nie wiedziałeś, że nikt z nas maszyn w drogę nie bierze! 
—  Wiedziałem. 
—  Żebyś tego drugi raz nie robił. 
—  To moja sprawa! — odparłem mu. — Ty nie będziesz mi rozkazywał! Chodziłem z maszyną i nadal będę z maszyną chodził! 
—  Klawo! — rzekł Szczur. 
—  No, to z moją partią nie pójdziesz! — powiedział Jurlin. 
—  I nie trzeba! — odparł za mnie Szczur. — Widzisz, jaki honorowy!  Może chłopak nam wolność uratował, a on nosem kręci! 
Nagle ode drzwi rozległ się donośny głos: 
—  Z kwasu piwa nie będzie! 
Obejrzeliśmy się. W drzwiach, w kłębach dymu tytoniowego, stał Saszka. Nie wiedzieliśmy, kiedy tu wszedł, bo drzwi salonu, dla wentylacji, były stale otwarte. Saszka, stojąc u progu, słyszał naszą rozmowę. Teraz powoli zbliżył się do stołu. Za nim kroczył Żywica. Obaj mieli ręce w kieszeniach. 
Rozległy się powitania. Zrobiono dla nich miejsce u stołu. Jurlin, wkrótce po ich wejściu, wyszedł z izby. 
—  Ma mojra! — rzekł Saszka, nalewając dwie szklanki wódki. 
Szczur parsknął wzgardliwie: 
—  Ma cienkie bebechy. Saszka zwrócił się do mnie: 
—  Waliłeś wczoraj do gadów? 
—  Tak. 
—  No, to masz! 
Przysunął do mnie jedną szklankę, a sam wziął drugą. 
—  Wypijmy na szczęście! 
Trąciliśmy się szklankami i duszkiem wypili wódkę. Potem Saszka zapalił papierosa i rzekł: 
—  Jak będę miał robotę dla trzech, to pójdziesz ze mną w drogę. 
Zrobiło mi się wesoło. Ze szczerą wdzięcznością spojrzałem Saszce w oczy i skinąłem mu głową. 
—  Dobrze! 
Saszka wyszedł z salonu do restauracji. Wkrótce powrócił do nas, a za kilka minut Ginta i Tekla zaczęły wnosić i ustawiać na stole butelki wódki, piwa i likieru. Potem przyniosły sporo rozmaitych naczyń z rybą i mięsiwem. 
—  Saszka bufet zakupił! — rzekł Kometa. 
A Saszka powiedział: 
—  No, pić, bratwa! Pić i jeść! Dzisiaj nikt nie płaci! Potem zawołał do stołu Antoniego i nalał dla niego szklankę likieru. 
—  Ssij! 
Harmonista wypił i przekąsił. Saszka wetknął mu w dłoń kilka dziesięciorublówek i powiedział: 
—  Idź rypnij  „Szabasówkę"! Ale po naszemu: z ogniem! Żeby stół nogami ruszał! 
Wkrótce izbę wypełniły skoczne, podrywające chłopaków z miejsc, dźwięki „Szabasówki". Przemytnicy pili na umór. Wódkę przegryzali gruszkami i cukierkami, likiery — śledziem, kiełbasą i ogórkami. 
—  Pić, bratwa, pić! Żeby nic nie zostało! — zachęcał nas Saszka. 
I chłopaki nie próżnowali: wódka nie marnowała się. A Lord śpiewał na melodię „Kto się z naszej wiary śmieje": 
Spojrzyj, Helu, na mą bidę, Jak z zabawy klawej idę: Goły, bosy, oberwany! Spity, zbity, podrapany! 
Późno w nocy wyszedłem wraz ze Szczurem z salonu. W głowie mi huczało. Szczur też był zupełnie pijany. 
Pośrodku rynku stanęliśmy. Powiedziałem do kolegi: 
—  To z Jurlinem koniec? 
—  A koniec... 
—  Cholera! Z kim teraz pójdziemy? Złoty sezon na nosie! 
—  A chociażby z „dzikimi"! 
—  Znasz ich? — zapytałem Szczura. 
—  Kogo ja nie znam!... Jak granda, to granda! Chociaż ubawimy się!... Taj-da! Ta-ra di-ra... 
I Szczur, nucąc i gwiżdżąc „Szabasówkę", zaczął tańczyć w zalegającym rynek błocie. 
Potem długo odprowadzaliśmy się kolejno do domu. On mi coś opowiadał, a ja jemu, lecz nic z tego potem nie pamiętałem. 

IX

Była na pograniczu niezwykła partia. Nazywano ją „dziką", a chłopaków, którzy do niej należeli, „dzikimi" albo też wariatami. Dzicy nie zachowywali prawie żadnych środków ostrożności i chodzili przez granicę „na hura!" Często wpadali. Maszyniści zmieniali się w niej co kilka miesięcy. Lecz dziwna rzecz: ta wariacka partia pracowała trzeci rok! Wiele razy rozbita, znów się dobierała i dalej trzęsła po nocach granicą i pograniczem. Powstawało i znikło mnóstwo partii, „kładli się" najlepsi maszyniści, a ci diabli pracowali bez przerwy. Robili grandy i agrandy i przetrwali lata, chociaż w coraz innym komplecie. 
U dzikich znajdowali miejsce ci, których nie można było zmusić chodzić z partią regularnie, i ci, którzy powodowani przekorą nie chcieli zastosować się do obowiązujących wszystkich w partii praw i reguł, i ci, którzy potrzebowali dorywczo zarobić trochę pieniędzy, a również ci, którzy lubili awantury, którzy nie dbali o własne bezpieczeństwo i o stale zarobki. 
Szczur, nazajutrz po naszej kłótni z Jurlinem, zapoznał mnie z maszynistą dzikich, Wojciechem Aniołem. Nie chcieliśmy stracić ani jednego tygodnia ze złotego sezonu, a wiedzieliśmy, że dzicy nie będą nas pytać, czy chodzimy z bronią, czy bez broni. Anioła zastaliśmy w domu. Siedział w sporej dziecięcej kołysce na biegunach, ustawionej pośrodku izby, i zawzięcie się huśtał, wyrzucając nogi w tył j w przód. Do dolnej wargi miał przylepionego papierosa, ukręconego z machorki w kartce wydartej ze ściennego kalendarza. Na stole leżał na kołderce wyjęty z kołyski zupełnie nagi chłopak. Dziwna rzecz, że nie płakał: może dlatego, że był zajęty wsuwaniem stopy lewej nogi do buzi. 
—  Zdrów Anioł! — krzyknął Szczur, wchodząc ze mną do izby. 
Anioł zmrużył lewe oko i splunął w kąt pokoju. 
—  No i cóż z tego? — rzekł. 
—  Co u ciebie słychać? — powiedział Szczur. 
—  Interes w ruchu, a ruch w interesie! — odparł Anioł, nie przestając bujać się w kołysce i zapewne mając to na myśli. 
—  Chcemy chodzić z wami za granicę — rzekł Szczur. 
—  Możecie... Nie daję wam, czy co?... Anielski interes! 
—  To kiedy idziecie? 
—  Dziś. 
—  Skąd? 
—  Cholera wie skąd! 
—  To jakże was znaleźć! 
—  Cholera wie jak! 
Szczur wyjął z kieszeni flaszkę wódki. 
—  To zakropimy interes. 
Anioł przyzwalająco kaszlnął i puścił pod sufit gęsty kłąb dymu. Szczur podał mu flaszkę. Anioł lekkim ruchem dłoni wybił korek z butelki i huśtając się, spojrzał na mnie. 
—  Ten też do moci? 
—  Tak... z pyskiem... 
—  Nie, ja nie chcę — odrzekłem. 
—  To i dobrze — powiedział Anioł. 
Potem odznaczył paznokciem na flaszce połowę jej zawartości, zarzucił głowę i, bujając się nadal, zaczął pić. Wódka bulgotała mu w gardle: grdyka skakała w górę. Anioł, nie patrząc na flaszkę, przerwał picie. Znów spojrzał na szkło butelki: wypił, jak odmierzył — po brzeg paznokcia. Podał flaszkę Szczurowi, który wychłeptał swoją część, a potem zapytał Anioła: 
—  To gdzie się spotykamy? 
—  Nad wieczór... koło Centaura... jak anioły... 
—  Klawo! Zostań z Bogiem! 
—  Idźcie z diabłem! 
Gdy wyszliśmy od Anioła, powiedziałem do Szczura: 
—  Toż wariat! 
—  Mądry wariat! — odparł kolega. Wieczorem   poszliśmy   w   kierunku   mieszkania kupca Centaura, którego również uważano w miasteczku za wariata. Złożyło się na to wiele okoliczności, a przede wszystkim to, że dawał towar dzikim. Nastręczały mu się lepsze, „stateczne" partie, lecz on żywił sentyment do dzikich i dawał im towar trzeci rok... Dzicy robili mu agrandę; on mrugał do nich okiem: znam się na tym!... Znów agranda. On znów mrugał okiem i zapraszał kilku wariatów do siebie na pejsachówkę. Potem mówił do nich: 
—  No, chłopcy, jak teraz będzie klapa, to następnym razem słomę poniesiecie za granicę... I ja z wami! 
Dzikich brało to za serce i przerzucali na czysto pięć—osiem partii. Centaur odkuwał się. Zakładał fabrykę mydła w Wilnie, fabrykę atramentu w Lidzie, fabrykę czekolady w Grodnie. Fabryki były jego manią. Prócz przezwiska Centaur, znak firmowy jego licznych fabryk, miał jeszcze jedno: Fabrykant... Fabryki zwykle brały w łeb; dzicy, widząc, że kupiec się odkuł, bo zakłada fabryki, zaczynali robić mu agrandy i Centaur upadał. Znów zapraszał swoich wariatów na pejsachówkę, znów proponował im nosić słomę za granicę i znów się odkuwał. I tak w kółko — trzeci rok. 
Pod wieczór w pobliżu mieszkania Centaura przesuwały się grupy chłopaków. Chodzili po dwóch, po trzech, po kilku. Szczur witał się z niektórymi przemytnikami. 
—  Gdzie Anioł? — zapytał jednego z nich. 
—  Wraz z Sumem u Centaura siedzi. 
—  Pejsachówkę piją — dodał ktoś z boku. 
Spacerowaliśmy nadal wzdłuż rzędu sklepów i mieszkań. Wkrótce z bramy domu kupca wyjechał duży wóz. Siedzieli w nim Anioł, Sum i Żyd, odprowadzający, Berek Stypa. Powoził Kostek Kulawy, parobek Centaura. Anioł zawołał jednego z chłopaków i powiedział do niego kilka słów. Tamten skinął mu głową. Wóz potoczył się naprzód i wkrótce zniknął na zakręcie. 
Chłopaki, grupkami, po kilku ludzi, skierowali się na Słobódkę, a stamtąd poszli drogą w kierunku Duszkowa. 
Niedaleko za Wygoniczami, z lasu, naprzeciw pierwszej grupki przemytników wyszedł Anioł. Zaczekali razem na resztę chłopaków, a potem skierowali się w głąb lasu. 
W pewnym miejscu Anioł zatrzymał się w pobliżu olbrzymiego stosu chrustu, obok którego stali Sum i Berek Stypa. Anioł zaczai wyjmować spod gałęzi noski. Rzucał je niedbale na ziemię, licząc głośno: raz, dwa, trzy... Odliczył osiemnaście i urwał. Zwrócił się do nas: 
—  Brać noski! Po anielsku... 
Iść w drogę było za wcześnie. Chłopaki rozeszli się po lesie i wycinali sobie nożami grube kije. Dzicy stale tak robili — szli w drogę z kijami, którymi nieraz gnali i bili zastępujących im drogę „padkich" na łatwą zdobycz chłopów. Ja i Szczur również wycięliśmy sobie grube kije. Potem chłopaki zebrali się w pobliżu chróstu i leżąc na mchu palili papierosy. 
Było nas dziewiętnastu. Zbliżał się wieczór. W lesie robiło się coraz ciemniej. Anioł zbliżył się do stosu chrustu i ostrożnie dostał spod niego spory worek. Zaczął wyjmować ze środka i rzucać na mech, w różnych kierunkach, flaszki spirytusu. Odliczył dziewięć i powiedział: 
—  Po jednej na dwóch! Jak aniołki... 
Chłopaki zaraz zabrali się do picia, a Anioł starannie zawiązał worek i dał go Sumowi jako dodatkową noskę. 
—  Ty poniesiesz!... Tylko nie stłucz i nie uchlaj się! 
Sum coś mruknął i wziął worek. 
Chłopaki pili. Niektórzy zachłystywali się spirytusem i kaszlali. Rozlegały się wesołe głosy i wybuchy śmiechu. 
Zapadł zmierzch. 
—  No, wariaci, brać noski! — krzyknął Anioł. Wszyscy powstali z miejsc i zaczęli zakładać na barki paski. Noski były ciężkie: na podeszwy. Towar tani, lecz dawał od stu pięćdziesięciu do trzystu procent zysku. 
—  No, ciach!...  I ani mru-mru!... — rzekł do chłopaków Anioł, ruszając w drogę. 
Ktoś, w odpowiedzi mu, wybuchnął głośnym śmiechem. Inny gwizdnął. Partia poszła naprzód. Chłopaki nie zachowywali ciszy ani dystansu. Łamali krzaki, trzaskali gałęźmi, kaszlali, klęli, śmiali się i rozciągnęli na ćwierć kilometra. Anioł kilka razy zatrzymywał się i groził pięścią, lecz to nie skutkowało. Wówczas Anioł ruszył tak szybko naprzód, jakby chciał od nas uciec. Musieliśmy prawie biegiem podążać za nim. 
Ja i Szczur szliśmy w środku partii. Z początku dziwiło mnie takie zachowanie się przemytników w pobliżu granicy, a potem zrobiło mi się też wesoło. Spirytus mnie rozgrzał, a niesforny marsz chłopaków wyłączał myśl o niebezpieczeństwie. 
Ktoś, idąc o kilkanaście kroków przede mną, zaciągnął na motyw „Jabłoczka". 
Co ja widzę, co ja słyszę? Tracki wlazł na „kryszu"* I tak wrzeszczy do narodu: „Figę macie — nie swobodę!" * Krysza — dach. 
—  Zdrowo! 
—  Rąbaj dalej! 
Rozlegały się głosy przemytników i Waluś Szympans (to on śpiewał) przepitym tenorem ciągnął dalsze strofy „Jabłoczka". 
Nagle partia zatrzymała się. Do Szympansa podbiegł Anioł. 
—  Zamknij mordę, żłobie! 
—  No, bo co? 
—  Bo to!... Bo do bolszewików w łapy was zaprowadzę!... Jak aniołków!... Z pontem ryczysz, cholera! Zaraz granica!... Masałki drogę zastąpią!... 
Anioł ruszył naprzód. Idziemy prędko. Teraz nikt nie śpiewa, lecz i bez tego sprawiamy wiele hałasu. 
Po pewnym czasie wpadamy na dukt graniczny. Tak samo prędko, nie nasłuchując i nie zatrzymując się wcale, ruszamy dalej. Jest dość widno. Można odróżnić teren na przestrzeni kilkudziesięciu kroków. Widzę przed nami wysoki i szeroki zasiek z drutu kolczastego. Anioł skręca w lewo i idzie wzdłuż duktu. Mijamy słupy graniczne. Chłopaki w przejściu trzaskają w nie dłońmi lub uderzają końcami kijów w kopce. 
Anioł skręca w prawo i przystaje u zasieku. Zbliżamy się do niego. 
—  Migdał, nożyce! — mówi Anioł. 
Kostek Migdał wyjmuje zza pasa nożyce i Anioł zaczyna prędko ciąć druty, które dzwonią pod ostrzami i opadają na strony. Robota idzie prędko. Chłopaki odgarniają kijami zwisające druty. 
Przejście wolne. Wychodzimy na drugą stronę duktu i podążamy naprzód. Spostrzegam, że nie wszyscy idą wilczym tropem — niektórzy kroczą obok siebie. 
Słyszę z przodu głośne pluśnięcia wody. To chłopaki przechodzą rzeczułkę... bez żadnych ostrożności... w galop. Wpadłem po piersi w wodę i dążę pośpiesznie za poprzedzającym mnie Szczurem. Wyłażę na brzeg i prawie biegnę za kolegą. 
Dotarliśmy do zagajnika. Wtem słyszę z boku jękliwy krzyk: 
—  Kto idiot? 
—  Swój! 
—  Kto: swój?! — pytają z dala. 
—  Wuj! — ryczy Sum. 
W kilku miejscach słyszę wybuchy śmiechu, a o kilkanaście kroków od nas z ciemnej grupy krzaków buchnął strzał karabinowy. Z naszej strony błysnęło naraz kilka latarek i oświetliły tamtą grupę krzaków. Zobaczyłem niewyraźne postacie żołnierzy w długich, szarych płaszczach. Kilka kijów poleciało w ich stronę. Ktoś z chłopaków krzyknął: 
—  Hurra! Na nich! 
Żołnierze pośpiesznie ukryli się w krzakach. Wszystko to odbyło się w marszu, którego nie przerwano ani przez chwilę. 
Gdy odeszliśmy na kilkaset kroków od tamtego miejsca, z tyłu rozbrzmiały strzały i krzyki. Nie zwracając wcale uwagi na to, dążyliśmy coraz prędzej naprzód. 
O dwa kilometry od granicy Anioł poszedł po dobrze wyjeżdżonej drodze. Później skręcił na prawo i poszliśmy wąską ścieżką przez las. 
Chłopaki rozmawiali. Od czasu do czasu błyskały latarki. Anioł nie reagował na to wcale i szedł bardzo prędko naprzód, trzymając w lewej ręce latarkę, którą był gotów oślepić napotkanego człowieka, a w prawej kij — do oparcia się i do obrony. 
Od czasu istnienia partii „dzikich" Anioł był dziewiątym jej maszynistą. Pierwszym maszynistą i założycielem partii był Antoni Mur (stale używał wyrazu „mur": jak mur! murowane! murem!). Był to wariat w lepszym stylu. Pracował nie tylko dla zarobku, lecz przede wszystkim dla kawałów wariackich. Potrafił przejść z partią wzdłuż duktu parę kilometrów i powyrywać słupy graniczne, które potem odniósł, wraz z chłopakami, na drugą linię i wrzucił tam do rzeki. Jego kawały pamiętają chłopaki dotychczas i nieraz wspominają Antka Wariata. Zabito go na strażnicy bolszewickiej, dokąd, pijany „w drebiezgi", poszedł zapytać o drogę i rozpoczął „drakę" z żołnierzami. 
Po nim nastąpiło sześciu mniejszych lub większych wariatów. Żaden nie skończył szczęśliwie. Jednych zabito, innych rozstrzelano lub zesłano. Poprzednik Anioła — ósmy wariat — to Wańka Huk (przezwisko od: z hukiem, chłopaki! aż huk pójdzie!). Poszarpał go granat, który miał zawieszony na pasie: przypadkowo odbezpieczył się i eksplodował. Anioł był dziewiątym wariatem (przezwisko od jego ulubionego: no, aniołki! po anielsku! jak anioły!). 
Życie i dzieje maszynistów dzikich, a również i chłopaków, stale pracujących w partii, były niezwykłe. Poznałem potem wielu z nich i nie znalazłem ani jednego pospolitego typu. Były to przeważnie natury burzliwe, nie układające się w ramach normalnego życia w społeczeństwie, których właściwym żywiołem była partyzantka, wojna, ryzykowne podróże... Była to zbieranina z różnych dzielnic Rosji i Polski. Większość stanowili uciekinierzy, którzy z rozmaitych względów nie mogli powrócić do Sowietów i osiedlili się na pograniczu. Niektórzy z nich należeli kiedyś do formacji Ba-łachowieża i służyli w oddziałach „zielonych". Granica przyciągała ich ku sobie — jak magnes żelazo. Tutaj żyli z dnia na dzień, tu pracowali, tu ginęli. Życie wielu z nich mogłoby być tematem dla barwnej powieści. Literat znalazłby tu niewyczerpane źródło tematów i typów. Myśmy nie rozumieli tego wcale i nie myśleli o tym. Rzadko który z nas umiał pisać, nikt nic nie czytał. Polityka nie zajmowała nas wcale. Nieraz, obserwując swych kolegów i widząc ich niezwykłe charaktery, niepospolitą energię, myślałem o tym: ile ci ludzie mogliby przynieść pożytku, gdyby skierowano ich energię, zdolności, fantazję ku pożytecznej dla ludzi pracy! A tutaj — marnowali wielkie nieraz siły bezużytecznie. 
O godzinie drugiej w nocy przyszliśmy na melinę. Był to odosobniony chutor, otoczony lasem. Była tu niegdyś smolarnia. 
Gdy zbliżaliśmy się do chutoru, przywitało nas wściekłe ujadanie psów. Stanęliśmy. Anioł przeciągle gwizdnął trzy razy. Po paru minutach z ciemności rozległ się chrapliwy głos, uspokajający psy, a potem błysnęło siedem razy z rzędu światło latarki. Ruszyliśmy naprzód. Przy bramie chutoru czekała na nas niewyraźna postać. Rozległy się wesołe głosy chłopaków: 
—  Zdrów Bryła! 
—  Żyjesz jeszcze? 
—  Diabły ciebie nie udusiły? Rozległ się niski, chrapliwy bas: 
—  Nie trzeba gorszych diabłów jak wy! Wbrew  zwyczajom  przemytników  i  meliniarzy nie poszliśmy do stodoły, lecz do mieszkania. Tam, w olbrzymiej izbie o czarnych, osmolonych ścianach, zaczęliśmy zrzucać z pleców noski. Zobaczyłem dużego, barczystego mężczyznę, mającego gęstą czuprynę na głowie i obfity zarost na twarzy. Nazwisko: Bryła w zupełności pasowało do jego postaci. 
Anioł i Bryła ułożyli na ławce, przy ścianie, noski. Potem Bryła dorzucił do palącego się na przypiecku ognia smolnych szczap i zrobiło się widniej. W sąsiedniej izbie rozległ się płacz dziecka i uspokajający je głos kobiety. 
Przemytnicy poustawiali ławy wokoło stołu i zaczęli pić spirytus. Bryła położył na stole olbrzymie, może dwudziestokilowe „koło" razowego chleba i przyniósł wędzonego boczku. Chłopaki pili własny spirytus, bo prócz tego zapasu, który niósł Sum, prawie każdy zabrał w drogę jeszcze po dwie flaszki. Niektórzy dolewali do alkoholu wody. 
Berek Stypa, Anioł i Bryła wyjmowali z nosek towar i układali go na ławie. 
Nad ranem Bryła wyprowadził nas z izby i poszliśmy w głąb lasu. Przedzieraliśmy się po manowcach blisko godzinę. Gdy się rozwidniło, dotarliśmy do małej polany. Pośrodku jej zobaczyliśmy duży szałas. Większą część jego zajmowały zwalone na kupę smolne karcze. Rozlokowaliśmy się, kto gdzie mógł, i zaczęli układać do snu. 
Gdy zapada zmierzch, porzucamy polanę i idziemy do lasu. Kilka razy oglądam się i widzę pnące się w górę płomienie ogniska... Jest to ofiara dzikich dla licznych i kapryśnych bożków lasów, pól, nocy i... granicy. 
Z początku zdaje mi się, że w lesie jest już ciemno, lecz wkrótce oczy przystosowują się do mroku i widzę, że wieczór jeszcze nie nadszedł. 
Wychodzimy z lasu. Z dala majaczą ciemne kontury zabudowań. Migocą światła w oknach chutoru. 
— Tu zaczekaj ta, aniołki! — mówi Anioł i idzie w stronę chutoru. 
Wraca po kwadransie, wraz z Berkiem Stypą. Przynosi dziesięć flaszek samogonu. Bierze sobie jedną butelkę, drugą daje Sumowi (arystokracja partii), a reszta nam: po flaszce na dwa pyski. 
Pijemy cuchnący rybą samogon. Jest dość mocny i znacznie podnosi nasz nastrój. 
Wyruszamy w drogę. Idziemy, z papierosami w zębach, grupkami po dwóch, po trzech. Niektórzy opierają się na kijach, inni niosą je jak karabiny na ramieniu. Słychać gwar rozmów. 
Las się kończy. Przed nami otwarte pola. Patrzę na niebo i widzę Wielką Niedźwiedzicę. Robi mi się wesoło. Powtarzam w myśli kolejno imiona poszczególnych gwiazd: Ewa, Irena, Zofia, Maria, Helena, Lidia, Leonia... Przypominam sobie Łonie. 
Rozpoczyna się marsz, prawie bieg przez pola. Chłopaki idą bez nosek, a alkohol coraz więcej nas podnieca. Mijamy z prawa i z lewa wsie, słyszymy głosy ludzkie, widzimy ognie w oknach. 
Wychodzimy na dobrze wyjeżdżoną drogę. Słyszę z dala turkot kół. Oczekuję, że zejdziemy z drogi, lecz się omyliłem. Podążamy dalej. Turkot rozlega się coraz bliżej. Z ciemności wyłania się siwy koń, a za nim długi, drabiniasty wóz. Widzę w nim trzech chłopów i kobietę, która ma na głowie białą chustkę. Zatrzymują konia i zdziwionymi oczami patrzą na nasz pochód. Słyszę głosy chłopaków: 
—  Patrzcie: trzech na jedną! 
—  Co sprzedajecie: krówkę czy jałówkę? 
—  Chodź, mała, na trawkę, pogrzejemy się! 
Mijamy wóz i zanurzamy się w mroku. Powietrze jest ciepłe, aromatyczne. Wsadzam rękę do kieszeni kurtki i ściskam dłonią, ciepłą od mego ciała, rączkę nagana. Raptem ogarnia mnie dziecięca radość. Chce mi się śmiać, skakać, koziołki fikać. Czuję zbytek sił i zdrowia. A niebezpieczeństwa?... Nie dbam o to!... Mam maszynę, ta nie zdradzi mnie nigdy. Siedem nabojów pewnych... „Siedem nabojów w maszynie. Siedem gwiazd na niebie!" Robię oko do Wielkiej Niedźwiedzicy, a potem pokazuję jej język. Potem pluję: cholera, chyba i ja wariat! 
Brniemy lasem na zachód. Idę z rewolwerem w ręce. Nikt tego nie dostrzeże, a druga linia już blisko. Mijamy strumienie, wąwozy, rowy... 
Nagle stanęliśmy — pierwszy Anioł, a za jego przykładem wszyscy. Jesteśmy o dwieście kroków od dużego lasu. Drzewa rosną tu rzadko, lecz wzrok sięga zaledwie na dwadzieścia kroków. Stoimy długo w milczeniu. Potem Anioł rusza stanowczym krokiem naprzód. Obok niego idą Sum i Szympans. Wtem z przodu posłyszałem szmer. Ktoś z naszych krzyknął: „Stój!" Błysnęło kilka latarek. Anioł, Sum i Szympans z kijami w pogotowiu skoczyli naprzód. My za nimi. Rozległ się trzask chrustu... Łomot szedł po lesie i oddalał się coraz więcej od nas. Zbliżyliśmy się do brzegu lasu. Zobaczyłem Anioła, Suma i Szczura. Mieli w rękach i oglądali jakieś worki. Spojrzałem na nie uważniej. Były to noski przemytników. 
—  To plitowali jak anioły! — rzekł nasz maszynista. 
—  Drapnęli jak koty! — dodał Szympans. 
—  Kto to był? — zapytał Plusz. 
—  Pewnie nasi... z Rakowa — rzekł Sum. — Zaraz zobaczymy. 
Anioł zaczął rozpakowywać noski. Były w nich pończochy, trykocina, chrom. 
—  To partia Adama Druniły. On bierze towar od Arona z Wileńskiej — powiedział Sum. 
—  No, chłopaki, będzie gaz dla wszystkich i po parę guzików też. 
Wzięliśmy noski i poszli przez szeroką łąkę ku rzece. 
Druga linia. Woda tutaj dość głęboka, lecz na brody nie idziemy, bo tam w ostatnim miesiącu wpadło kilku chłopaków z różnych partii. 
Wszyscy rozbierają się i niosąc ubranie w rękach idą ku przeciwległemu brzegowi. Zanurzają się po piersi w wodzie. Pośpiesznie docieram do brzegu i porzucam tam ubranie. Idę z powrotem do wody i kilka razy zanurzam się z głową. Potem wybiegam na brzeg i prędko się ubieram. 
Znów idziemy naprzód, ku granicy. Idziemy pośpiesznie, lecz każdy się stara nie sprawiać niepotrzebnie hałasu, aby nas nie usłyszano z dala. Prawie wszyscy mają w rękach latarki. Ja trzymam w ręce wciągnięty do rękawa kurtki nagan. 
Granica tuż, tuż... Prawie biegiem wypadamy na dukt i posuwamy się wzdłuż zasieku. Znów zgrzytają ostrza nożyc i przecięte druty opadają na strony... Droga wolna. Jazda naprzód! 
O godzinie drugiej w nocy przyszliśmy na cmentarz, leżący na skraju miasteczka. Stąd chłopaki rozchodzą się na wszystkie strony. Ja idę spać do Szczura. Nie pukamy do mieszkania, ale idziemy do stodoły i układamy się tam na miękkim, wonnym sianie... Śnią mi się dzicy, granica, pościgi, ucieczki i Lonia... Często ją widzę we śnie. Może myśli o mnie? Chciałbym bardzo ją zobaczyć. Do- tychczas nie miałem od niej żadnej wiadomości. Zamierzam koniecznie odwiedzić ją przy najbliższej sposobności. Chciałem napisać do niej list i oddać chłopakom, którzy bywają w Mińsku, lecz obawiałem się, aby nie pochwycono ich w drodze. Wówczas Lonia mogłaby znów mieć przykrości. 
Nazajutrz rano poszedłem do Pietrka i Julka, lecz nie zastałem ich w domu. W czasie mej nieobecności wyruszyli w drogę z partią Jurlina. Po naszym wystąpieniu z partii Jurlina, oni zaczęli z nim chodzić. To mi się bardzo podoba. Bądź co bądź, partia ta najpewniejsza i ma dobrą melinę. A chłopaki potrzebują zarobić na zimę. Julka Wariata nie poznaję teraz: pod wpływem Pietrka zrobił się stateczniejszy; wiele uczy się i czyta. 
Wieczorem poszedłem do Ginty i bawiłem się do późna w naszym salonie. Szczur również był tam. Dał mi czterdzieści pięć rubli: piętnaście za drogę, a trzydzieści — dola z tamtych nosek, które zabraliśmy w lesie uciekającym przemytnikom. Później po cichu wymknąłem się z salonu. Poszedłem do Saszki. Nie... nie do Saszki! To był tylko pretekst... Chciało mi się bardzo zobaczyć Felę. 
W mieszkaniu Weblinów było ciemno. Obszedłem je wokoło. Zobaczyłem, że jedno okno jest oświetlone. Okno to wychodziło z pokoju Feli na ogród. 
Po cichu skradałem się bliżej. Okno było zasłonięte firanką, która u dołu nie sięgała do parapetu. Pochyliłem się i zajrzałem przez tę szparę do środka. Omal nie cofnąłem się... Przy oknie znajdował się mały stolik. Na nim paliła się lampa i w jej świetle zobaczyłem wyraźnie twarz Feli... Oparła głowę na dłoniach i czytała książkę. Twarz jej przy świetle lampy wyglądała uroczo; nie mogłem oderwać od niej oczu... Przewróciła kartkę... znów czyta... Po chwili twarz jej rozbłysła w wesołym uśmiechu. Oczy mieniły się i lśniły jak drogie kamienie. Były w nich dziwne głębie; tryskały z nich ciepłe promienie, które i mnie przepoiły radością... Chwyciła zębami dolną wargę i chwilę tak trzymała... Potem uśmiech zniknął. Twarz jej stała się zimna, prawie surowa. Lecz ten chłód palił mnie jak ogień i pociągał ku sobie nieodparcie. Gotów byłem stać tak długo i upajać się jej widokiem, lecz bałem się, aby nie dostrzeżono mnie z ulicy. 
Po cichu oddaliłem się od okna i stanąłem na środku dziedzińca. Długo wahałem się, potem stanowczym krokiem zbliżyłem się do drzwi mieszkania. Ująłem klamkę. Chwilę tak trwałem. Potem poszedłem powoli ku bramie. Na ulicy długo stałem nieruchomo. Wąski sierp księżyca płynął po niebie. Gwiazdy świeciły jasno. Noc pachniała, Wielka Niedźwiedzica była szczególnie piękna. 
Czułem, że nie mogę stąd odejść, że muszę zobaczyć Felę, usłyszeć jej głos, powiedzieć jej coś... Coś bardzo ważnego! 
Poszedłem znów ku domowi. Poruszyłem klamkę u drzwi. Zamknięte. Nagle pokusa: mogę jeszcze cofnąć się!... Bo co ja jej powiem?... Lecz wbrew temu życzeniu zbliżam się do okna. Do tego okna, w które pukałem kiedyś, na jesieni zeszłego roku, gdy tu przyniosłem Saszkę Weblina... Pukam w szybę. Wiem, że robię to zbyt silnie. Lecz, nie wiem dlaczego, zaczynani pukać jeszcze mocniej, natarczywiej . 
Wkrótce słyszę w mieszkaniu prędkie stąpnięcia, a potem zza okna rozlega się głos Feli: 
—  Kto to?... Co jest?... -Ja. 
—  Kto „ja"? 
—  Władek. 
—  Wła-dek?!... Zaraz... 
Znów słyszę jej kroki. Idzie do swego pokoju. Później wchodzi do ogólnej sali z zapaloną lampą w ręce. Stawia ją na stole i prędko idzie do sieni. 
Zgrzyta zasuwka. Otwieram drzwi. Wchodzę do sieni, a potem do mieszkania. Zapomniałem przywitać Felę. Stoję w pobliżu drzwi i patrzę jej w oczy. 
—  Co panu jest? 
Przez pewien czas milczę. Fela zawsze mówiła do mnie na osobności na „ty", a teraz: „pan"! Później mówię do niej: 
—  Co?... Nic mi nie jest! Czytam w jej oczach zdumienie. 
—  Myślałam,  że  stało  się  coś!...   Pan wygląda jakoś... — nie skończyła. 
—  Chciałem zapytać:  gdzie  Saszka? Myślałem: może w domu? 
Przez chwilę patrzy mi w oczy, a potem mówi: 
—  Ta-ak?... Myślał pan?... 
Czuję, że coraz więcej się rumienię. Chcę to o-panować i nie mogę. A jej oczy zaczynają śmiać się. 
—  To pan Władzio — wymówiła moje imię miękko, prawie pieszczotliwie — przyszedł zapytać o Sasz-kę. Tak? 
—  Tak. 
—  Ale mną pan wcale nie interesuje się? 
—  Owszem, i panią też. 
—  I mną też? 
Oczy jej lśnią coraz weselej. A mnie robi się tak strasznie gorąco. „Po co ja tu wlazłem? Przecież ona kpi ze mnie!" Lecz mówię dalej, nie wiem, co i po co: 
—  Tak...  Panią też...  Bo pani mi powiedziała wtedy... w niedzielę... 
—  Słucham, słucham? 
—  .. .Powiedziała pani... — I ja wciąż z tym „pani"! — Żeby przyjść kiedyś... 
—  Aha! Tak, tak... pamiętam! Pamiętam!... No i pan Władzio znalazł wolny czas... 
—  Właśnie. 
—  ...I przyszedł sobie odwiedzić mnie... 
—  Właśnie. 
—  ...Po nocy... 
—  Tak. 
—  A dla humoru pan Władzio trochę podpił sobie. Co? 
„Wyraźnie drwi ze mnie!" Zaczyna ogarniać mnie złość. Czuję się przyciśniętym tymi pytaniami do muru. Mówię zimno: 
—  Ja zawsze podpijam sobie! Stać mnie na to! 
—  A jakże! Pan Władzio chłopiec fartowy... Chcę coś powiedzieć, lecz Fela zatrzymuje mnie ruchem dłoni i mówi dalej: 
—  ...A czy pan Władzio zawsze tak: gdy sobie podpije, idzie do znajomych dziewczynek? 
Czuję, że tracę panowanie nad sobą. Zaczynam mówić. Chcę zatrzymać się i nie mogę. Mówię coraz zapalczywiej: 
—  A czy to  pannę  Felicję tak bardzo obchodzi: gdzie ja chodzę po nocach? Ja nie pilnuję, gdzie panna Felicja idzie po pijanemu. I jej chłopaczków nie liczę! 
—  No? — Fela wspiera jedną rękę w bok. — A to bardzo ładnie! Bardzo! 
—  Dziękuję za uznanie! A co się tyczy tego, że zaniepokoiłem  pannę   Felicję,   to   ślicznie   przepraszam... 
—  Proszę bardzo. 
—  Pani mi przerywa! 
—  Przepraszani... 
—  Proszę... Więc przepraszam i w ogóle mogę nigdy więcej panny Felicji nie niepokoić swym towarzystwem. 
—  A to: jak pan uważa... 
Patrzę w jej twarz, zimną, spokojną, prawie martwą, a tak cudną. Nagle spostrzegam na jej czole długą pionową zmarszczkę. Zmarszczki tej nie było przed chwilą. „Co ona mi przypomina?... Aha! Ma ją Saszka!" —  Dobranoc pani! 
—  Dobrej nocy panu! 
Zawracam w miejscu i stanowczym, szybkim krokiem opuszczam mieszkanie. Na podwórzu zatrzymuję się i czuję, jak fala goryczy zalewa mi duszę. Po co ja to wszystko mówiłem? Po co? Ona była z początku w tak dobrym humorze! Nigdy nie widziałem u niej tak wesołych, promiennych oczu! Wyraźnie: żartowała! A ja obraziłem się. Po co? O co?... Co teraz robić?... Iść i przeprosić ją... Nie, nie mogę... Za nic nie zrobiłbym tego!... Za nic!" Patrzę w oświetlone okna mieszkania. Widzę poruszającą się w izbie postać. Na okna pada ruchomy cień. Potem słyszę otwieranie drzwi do sieni. Potem... drapie mnie po sercu zgrzyt zasuwki. Wkrótce w izbie zrobiło się ciemno. 
Powoli obchodzę dom wokoło i z łomoczącym w piersi sercem skradam się pod tamto okno. Znów patrzę przez szparę między dolnym brzegiem firanki a parapetem. 
Fela siedzi przy stoliku. Dłonią lewej ręki przyciska otwartą książkę, a prawą zaciśniętą w pięść uderza po stole. Twarz ma zimną. Oczy ponure. Trwa to dłuższy czas. Potem dziewczyna pochyla się nad książką i zaczyna czytać... Raptem zatrzaskuje książkę i odrzuca się na oparcie krzesła. Dłonie położyła na krawędzi stolika. 
Patrzę nieustannie w jej twarz, w jej oczy i ogarnia mnie żal... Zaczynam gryźć wargi... Wtem spojrzenia nasze spotykają się... „Przecież nie może dostrzec mnie z oświetlonego pokoju! A może odczuwa mój wzrok?" Widzę, że na czole jej zjawia się znów długa, pionowa zmarszczka, a oczy przybierają drapieżny wyraz... Chcę cofnąć się... W tej chwili Fela szybkim ruchem odsuwa na bok firankę. Jednocześnie pochylam się i w cieniu domu przekradam się w bok. Robię kilka susów w głąb ogrodu, a potem zbliżam się do płotu i siadam przy nim w jakimś zielsku. 
Okno otwiera się. Widzę w oświetlonym prostokącie, jak w ramie, sylwetkę dziewczyny. Pochyla się naprzód i stara się przejrzeć ciemność. Nasłuchuje. Długo nie rusza się z miejsca... 
Potem okno zamknięto, a jeszcze po chwili zgaszono lampę. 
Powstałem. Długo trwałem bez ruchu. Księżyc piął się w górę. Pośpiesznie nurkował między chmurami. Gwiazdy spozierały wymownie i spokojnie. Wielki Wóz nieustannie pędził ku zachodowi. 
Przelazłem przez parkan i poszedłem wąskim zaułkiem. Było dość widno. Przechodniów nie spotykałem wcale. Gdy zbliżałem się do ulicy Mińskiej, dostrzegłem idącą mi naprzeciw grupę ludzi. Głośno rozmawiali i śmiali się. Byli pijani. Gdy zbliżyłem się ku nim więcej, odróżniłem głos Alfreda. Chciałem cofnąć się, lecz wiedziałem, że dostrzegli mnie, więc poszedłem naprzód. 
Gdy zbliżyłem się ku nim, poznałem braci: Alfreda, Alfonsa i Albina Alińczuków. Do kompletu brakowało Adolfa i Ambrożego. 
Byłem o kilkanaście kroków od nich; zacząłem zbaczać z drogi, chcąc ich wyminąć. Oni również poszli w bok, starając się zastąpić mi drogę. Wówczas poszedłem w prawo. Oni również ruszyli w prawo. Alfred zataczał się na nogach i śmiał się, wrzeszcząc: 
—  A!... Mamy frajera!... Felin... — powiedział kilka brzydkich wyrazów. 
Poczułem, że krew rzuciła mi się do twarzy, lecz nie odpowiedziałem nic i chciałem ich wyminąć. Wtem Alfons podstawił mi nogę, a Alfred zaskoczył z przodu. 
—  Co chcesz? — zwróciłem się do niego. 
—  Mordę ci okuć, żłobie! — odparł Alfred. 
—  Co ty z nim gadasz? Wal go! — krzyknął Alfons i zamierzył się na mnie pięścią. 
Wówczas kopnąłem go silnie nogą w brzuch. Alfons jęknął i usiadł skurczony na ziemi. W tym momencie Alfred i Albin rzucili się na mnie. Zwalili mnie z nóg. Wówczas wyrwałem z kieszeni rewolwer, którego rączkę od dawna miałem w dłoni. Alfred dusił mnie za gardło. Oparłem lufę rewolweru o jego udo i pociągnąłem silnie za cyngiel. Padł strzał. Alfred skoczył w górę, lecz zaraz opadł na ziemię. Porwałem się z miejsca i zacząłem kopać Alfreda. Wtem Albin odbiegł na bok i wrzasnął: 
—  Policja!... Policja!... Mordują!... Policja!... Porzuciłem Alfreda i Alfonsa na ziemi i pośpiesznie ruszyłem z powrotem. Albin szedł z dala za mną. Zrobiłem kilka kroków ku niemu i wywaliłem z nagana w górę... Potem bez przeszkód oddaliłem się ulicą w kierunku żydowskiego cmentarza. Z tyłu słyszałem krzyki: 
—  Policja!... Mordują... Policja!... 
—  Trzy-mać go! 
Z dala zaturkotał gwizdek. 
Nie poszedłem do domu, lecz skierowałem się w pole. Potem, obchodząc wokoło miasteczko, dostałem się do mieszkania Szczura. Znalazłem go w stodole. Spał. Obudziłem go i opowiedziałem o zajściu z Alińczukami. 
—  Co teraz robić? — zapytałem go. 
—  Dałeś im pieprzu powąchać! Wyuczyłeś chamów! Ale teraz źle z tobą!... Zameldują na policję! 
—  A jeśli ja sam pójdę do komisariatu i opowiem, jak mnie napadli? 
—  Coś ty zwariował?... Ty nie masz świadków!... Dostaniesz i za broń, i za postrzał... W śledztwie posiedzisz z rok czasu! Ja na tym się znam! 
—  Cóż robić? 
—  Musisz na razie chować się, a potem zobaczymy. Nie wiadomo jeszcze, jak postrzeliłeś Alfreda? 
—  Waliłem w nogę! 
—  Waliłeś w nogę, a mogłeś trafić w brzuch! Ja jutro pójdę na zwiady, a ciebie zamelinuję w stodole... Znam takie miejsce... tu blisko. Tam możesz i przez rok się melinować. Nikt cię nie znajdzie. 
Natychmiast poszliśmy w drogę. W pewnym miejscu, na brzegu miasteczka, zbliżyliśmy się do dużej stodoły. Była zamknięta na ciężką kłódkę. Wleźliśmy, usuwając deskę przez otwór pod wrotami stodoły. Potem założyliśmy deskę z powrotem. 
W stodole było ciepło i cicho. Była obszerna. Panował tam mrok. Zobaczyłem w niej wiele różnych zakamarków. Kolega powiedział: 
— Tutaj można batalion żołnierzy zamelinować. A ciebie tu i sam diabeł nie znajdzie. Tylko nigdzie nie wychodź stąd. 
Szczur zostawił mnie w stodole i poszedł do miasta. Po godzinie wrócił. Przyniósł dla mnie setkę papierosów, butelkę spirytusu, kilka flaszek wody i sporo jedzenia. Wleźliśmy na sąsiek i tam z pomocą Szczura zrobiłem głęboką norę. Potem Szczur przyobiecał, że odwiedzi mnie wieczorem i odszedł. 

X

Minęły dwa tygodnie. Jest połowa września. Złoty sezon rozpoczął się. Granica ożyła. Przemytnicy pracują zacięcie. Są partie, które chodzą po trzy razy tygodniowo. Ja ukrywam się nadal w stodole. Dni spędzam samotnie. A wieczorami i nocami robię wyprawy do miasteczka, starając się być niepo-znanym. 
Nazajutrz po zajściu z Aliriczukami dowiedziałem się od Szczura, że oni zameldowali na policję o tym, jak ich napadłem na ulicy i postrzeliłem Alfreda. Rana jego jest lekka — ma przestrzelone lewe udo. Kość cała. Prócz tego wybiłem mu uderzeniem nogi kilka przednich zębów. 
— Wstawi sobie złote. Dobra sposobność! — rzekł Szczur. 
Dowiedziałem się, że policja mnie poszukuje. U zegarmistrza Mużańskiego i u Józefa Trofidy zrobiono rewizje. 
Szczur opowiada wszystkim w miasteczku o tym, jaki był prawdziwy przebieg zajścia pomiędzy mną a Alińczukami i że to oni zaczepili mnie na ulicy. Prawie wszyscy chłopcy są po mej stronie. Bracia Alińczuki nie mogą teraz pokazać się na ulicy, bo chłopaki wyszydzają ich i ubliżają im. Szczur i Lord dwa razy wysmarowali bramę ich domu i okiennice dziegciem, co zwykle robią dziewczynom, na które mają złość. Wysmarowanie bramy lub okiennic dziegciem oznacza, że w domu tym mieszka nie-porządna dziewczyna. A ponieważ u Aliriczuków sióstr nie ma, wszystkie domysły idą w ich kierunku. 
Spotykałem się kilka razy z Lordem, Kometą, Julkiem i Pietrkiem. Chłopaki są dla mnie bardzo życzliwi. Proponują pieniądze i dobre kryjówki. To mnie wzrusza. Nie przypuszczałem, że mam tylu przyjaciół. Pewnego razu Szczur powiedział do mnie: 
— Ty uważaj: gdyby kiedyś zdarzyło się, żeby policja cię aresztowała, to nie broń się. Rozumiesz? Jeśli ciebie zaaresztują, to ja tobą się zajmę. Znajdą się pieniądze, nawet grubsze, i na kaucję, i na adwokata. Chłopaki dadzą po kilka guzików i uzbiera się parę kawałków. 
Mimo to, że byłem wystawny, chodziłem trzy razy za granicę. Fartowałem z dzikimi. Ci nie boją się pracować ze mną. A gdyby ktokolwiek chciał mnie zasypać, nie potrafi tego zrobić. O mojej kryjówce nie wie nikt prócz Szczura. On często, aby mi było weselej, nocuje w stodole. Byłem dwa razy u Kaliszanek, lecz nie nocowałem u nich. Zabawiłem się trochę i jazda na melinę. 
Zaczyna mnie dręczyć ciągłe ukrywanie się w stodole. Gdy spędzani tam samotne długie dnie, przychodzą mi do głowy głupie myśli. Często napada mnie chęć powystrzelać Alińczuków i samemu zgłosić się na policję. A najwięcej myślę o Feli. Szczególnie, gdy zapada zmierzch. Śmieję się, rozmawiam z nią głośno... Może ja wariat?... Piję coraz więcej. Spirytus łykam jak wódkę, wódkę — jak piwo, piwo — jak wodę. Jednakowoż nie upijam się do utraty przytomności. Wiem, że to dla mnie jest bardzo niebezpieczne. Jedynie obecność Szczura mnie krzepi. Nie wiem, jak mu się odwdzięczyć za wszystko; a on, taki zgryźliwy dla wielu, ze mną jest bardzo grzeczny i łagodny. Nigdy nie używa brutalnych wyrazów i nie klnie bez „koniecznej potrzeby". Często urywa w połowie cisnące się mu na usta przekleństwa. 
Pewnego dnia Szczur powiedział, że Józef Trofida chce mnie widzieć. Poprosiłem, żeby czekał na mnie o dziesiątej wieczór na Słobódce, na moście w pobliżu młyna. 
Wieczór był ciemny. Przekradłem się wraz ze Szczurem ulicami i zaułkami w kierunku Słobódki. Józef czekał już na nas. Potem Szczur udał się z powrotem do miasteczka, a ja, wraz z Józefem, poszedłem obok młyna. W pewnym miejscu usiedliśmy nad brzegiem Isłoczy. Długo milczeliśmy, a potem Józef zapytał mnie: 
—  Jak żyjesz? 
—  Jakoś tam trzymam się! 
—  Może chcesz wyjechać stąd? 
—  Gdzie ja pojadę? 
—  Mam w pobliżu Iwieńca krewnych na wsi. Jeśli chcesz, to urządzę ciebie u nich. 
—  Nie. Nie chcę. Tam umarłbym z nudów. Znów milczymy. Później Józef mówi: 
—  Daj grabę! 
Mocno ściska mi dłoń i mówi, hamując wzruszenie: 
—  Dziękuję ci! 
—  Za co? 
—  No za... Alfredczuka. Teraz go wszyscy za psa uważają. 
—  Szkoda, że nie zabiłem gada! — mówię z nienawiścią. 
—  Nie żałuj! Tak lepiej! 
Znów zapada milczenie. Potem zwracam się do niego: 
—  A ty co zamierzasz? Nie zbierasz partii? 
—  Ja? — pyta zdumiony. — Nie. Ze mną, bracie, klapa. Ja z granicą pożegnałem się na zawsze! 
—  Ta-ak? 
—  Tak, brachu!... Jedną siostrę zgubiłem, łażąc jak wilk po nocach. Drugiej nie dam skrzywdzić!... Nie, cholera!... 
Posłyszałem, że zgrzytnął zębami. Było ciemno. Nie widziałem go wcale, lecz wyczułem, że kolega cierpi. Bardzo lubił siostrę. Mnie też serce bolało. Wtem powiedziałem: 
—  Uspokój  się,  Józiek.  Alfred będzie miał  za swoje... z nim jeszcze nie skończono.  Mówię ci... —   chwilę   zawahałem   się,   a   potem   powiedziałem: — Nikomu tego nie powtarzaj: Alińczuki trzymają sztamę z podpolnikami w Sowietach. 
—  Ta-ak? 
—  Tak... Dowiem się wszystkiego. Wtedy załatwimy się z nim raz na zawsze. 
Znów zapada milczenie. Potem Józef zwraca się do mnie: 
—  Może ci coś potrzebne? 
—  Nie, mam wszystko. 
—  A jak będzie trzeba coś, to powiedz! 
—  Dobrze. Potem Józef mówi: 
—  Po co ja ciebie tu ciągnąłem? Byłbyś szczęśliwszy, gdybyś nie znał granicy! 
Żywo mu zaprzeczyłem: 
—  Nie mów tak. Dziękuję ci bardzo i za dobre  serce,  i  za  pomoc  koleżeńską.  Jestem  szczęśliwy, bracie! Czasem jest mi smutno, ale na to nie ma rady. Nigdy nie myśl o tym i nie mów mi tego!... 
Długo rozmawiamy, siedząc w ciemności nad brzegiem rzeki. Potem żegnamy się i, wzruszony, długo brnę zaułkami. Noc ciemna. Nie można dostrzec twarzy rzadko napotykanych przechodniów. 
Późno w nocy wracam do swej kryjówki. Wypijam pół flaszki wódki i zagrzebuję się w sianie. Lecz usnąłem nieprędko. 
Nazajutrz spotkałem się z Lordem. Szczur powiedział, że Lord ma do mnie jakąś pilną sprawę. Oczekiwał nas na cmentarzu. Miał ze sobą trzy flaszki wódki i trochę przekąsek. Siedząc na trawie, w pobliżu niskiego, kamiennego ogrodzenia, piliśmy wódkę. Potem zapytałem go: 
—  Co chciałeś mi powiedzieć? 
—  Fela pytała o ciebie. 
Na chwilę zaniemówiłem. Dobrze, że nie widzieli mej twarzy. Potem zapytałem, niby obojętnie: 
—  O co jej idzie? 
—  Ona słyszała, że ty miałeś kiedyś zatarg o nią z Alfredem w pobliżu kościoła, a drugi raz wtedy, gdy go postrzeliłeś. Że on powiedział o niej coś ubliżającego. 
Przez chwilę nie odpowiadałem, a potem rzekłem: 
—  O pierwszym zajściu i ty dobrze wiesz. A gdy Alińczuki zaczepili mnie w nocy, to Alfred powiedział ubliżająco o mnie i o Feli razem. Ale ja nikomu o tym nie mówiłem. Nie wiem, skąd ona dowiedziała się o tym. 
—  Właśnie Fela prosiła mnie dowiedzieć się od ciebie: co powiedział o niej Alfred? 
Wahałem się jeszcze. Wówczas Lord rzekł: 
—  Ty mów.  Fela to taka baba, której  można wszystko powiedzieć! Jej to potrzebne. Może powie Saszce... 
—  Alfred powiedział... —powtórzyłem dokładnie Lordowi słowa Alfreda. 
—  Dobrze — rzekł kolega. — Powiem jej to. 
—  Lepiej nie mów. Może pogniewać się, że z mego powodu ją obgadują. 
—  Ty o to nie martw się. Ona niczyjego gadania się nie  boi.   Ona  sobie  poradzi.  A  chce  wiedzieć prawdę. 
Wkrótce Lord pożegnał nas. 
—  Idziesz do niej? — zapytałem go. 
—  Tak.   Może   chcesz   cokolwiek   jej   powiedzieć? 
—  Nie... Nic... 
—  Do widzenia! 
—  Szczęśliwie! 
Ja i Szczur długo jeszcze leżeliśmy na cmentarzu. On mi opowiadał o ostatnich zajściach na granicy, o miasteczkowych nowinach, o tym, co słychać u chłopaków. Potem odprowadził mnie do stodoły i poszedł do miasteczka. 
Tej nocy długo nie spałem. Myślałem wciąż o Fe-li... 
Nazajutrz Szczur przyszedł do mnie, gdy tylko zapadł zmierzch. Był bardzo wesoły, tajemniczo mrugał do mnie okiem i wciąż uśmiechał się. 
—  Zaraz pójdziemy w jedno miejsce. Zbieraj się prędzej! 
—  Gdzie? O co idzie? 
—  Zobaczysz... 
—  Kogo? Co?... 
—  Jaki ty?... Pocierp trochę. Będziesz zadowolony. 
Pośpiesznie szedłem obok kolegi i starałem się domyślić, co to może być? W pewnym miejscu przeleźliśmy przez parkan do ogrodu i weszli na podwórko jakiegoś domu. Stanęliśmy wkrótce na progu dużej izby, o pobielanych wapnem ścianach. 
Zobaczyłem, siedzących za stołem, Saszkę i Żywicę. 
—  A, jest! — rzekł Saszka. 
—  Jest — odezwał się Szczur. 
Zbliżyłem się do stołu i powitałem uściskiem dłoni Saszkę i Żywicę. 
—  Siadaj! — rzekł Saszka. — Pogadamy trochę. Usiadłem do stołu. 
—  Ty  dobrze  go  wysztyftowałeś!  Na  perłowo — rzekł Saszka. 
—  Trzeba było... Zaczepili mnie... 
—  Dobra jest! Jak trzeba, to trzeba! 
Saszka nalał do połowy wódką cztery szklanki i kiwnął nam głową: 
—  No: siach! Wypiliśmy duszkiem wódkę. 
—  To teraz ciasno ci tu?... Chowasz się? — rzekł Saszka. 
—  Tak, chowam się. Ale jakoś żyję i na robotę też  chodzę.   On mi pomaga!  — wskazałem  głową na Szczura. — Żeby nie on, nie wiedziałbym, co począć! 
Saszka klepnął Szczura dłonią po ramieniu i zapytał mnie: 
—  Z kim fartujesz? Z Jurlinem? 
—  Nie... Z dzikimi... Żywica krótko zaśmiał się. 
—  Z dzikimi?! — rzekł Saszka. 
—  Tak... Co zrobić?... Inni boją się. Chyba „na swoją rękę" chodzić... 
Saszka zamyślił się. Długo patrzył nieruchomo w kąt pokoju. Na czole jego wyryła się długa pionowa zmarszczka... Jak u Feli. Patrzę na niego wzruszony i milczę... Milczymy wszyscy. Szczur skubie zębami dolną wargę i patrzy, to na mnie, to na Saszkę, to na Żywicę, który gniecie w palcach kulkę z chleba. 
Potem Saszka patrzy mi w oczy i mówi: 
—  Jutro pojedziesz ze mną na robotę! Nie namyślając się mówię radośnie: 
—  Chętnie! 
Widzę uśmiech na twarzy Szczura. Saszka zwraca się do Żywicy: 
—  Przyda się nam?... Co?... 
—  Przyda się — mówi Żywica, robiąc potwierdzający znak głową. 
—  No to daj grabę! 
Saszka silnie ściska mi dłoń. Żywica idzie za jego przykładem, tylko ściska lekko. Silny uścisk jego dłoni mógłby zgnieść mi palce. Saszka znów nalewa szklanki wódką i mówi: 
—  No, to za powodzenie!... Siach!... Wypiliśmy. 
Patrzę na czoło   Saszki...  Jest gładkie...  Zmar- szczka znikła. Zaglądam radośnie w oczy kolegów... Jest mi tak lekko i wesoło... Znów słyszę głos Saszki: 
— No, siach, chłopaki! 

XI 

Jedziemy na zachód. Konie mkną na wyścigi z wiatrem. Wiezie nas Jankiel Parch. W miasteczku nazywają go Żydzi miszygine*. Jankiel Parch lubi szybką jazdę, lubi ryzykowne eskapady, a nade wszystko lubi Saszkę, którego ubóstwia za śmiałość, za szczerość, za szeroki gest. Pracuje z Saszką często. 
Jankiel Parch jest nałogowym pijakiem. Nieraz, po pijanemu, zaganiał i kaleczył konie. Parę razy kupił dla niego konie kahał. Lecz gdy Jankiel przestał furmanić, a zaczął jeździć z przemytnikami na „fart", kahał pozostawił go własnej przemyślności... Obecnie Jankiel miał parę wronych koni, młodych, silnych, wytrwałych. 
Wóz jest naładowany towarem, na który narzucono z wierzchu grubą warstwę siana. Siedzę obok Żywicy. Saszką leży pośrodku wozu, otulony w duży kożuch. Drzemie. Żywica milczy. Mnie zachwyca prędka jazda i perspektywa ciekawej pracy. Jestem też zadowolony ze zmiany miejsca. 
Wieczór ciepły. Powietrze aromatyczne. 
Noc wychodzi zza lasu na wschodzie. Stanęła nad ziemią ponura, olbrzymia... Obu ramionami z wysiłkiem ściągnęła z góry w dół czarną kurtynę... ciężką, zimną... 
— No, dziatki, no! — zachęca konie do biegu Jankiel Parch i mkniemy dalej w mrok. 
* Wariat. 
Teraz jedziemy na południe. Oczy przyzwyczajają się do ciemności i coraz lepiej odróżniają teren. Myślę o różnych rzeczach: o granicy, o kolegach, o Lordzie, o Szczurze, o Komecie. Myślę o Czrez-wyczajce i o Doprze. Myślę o Loni, o Belce, o Feli. Obliczam, w ilu partiach już fartowałem: Józiek Trofi-da, pierwsza, potem Lord, później Mamut, następnie Jurlin, wreszcie „dzicy", a teraz będę pracował z Saszką. 
Patrzę ku północo-zachodowi. Wielka Niedźwiedzica, olbrzymia, promienna, szeroko rozrzuciła się po niebie. Wsadzam rękę do kieszeni i pieszczę dłonią rozgrzaną od ciała stal rewolweru. 
Skręcamy na wschód. Jedziemy po wąskich polnych drogach. W pewnym miejscu Jankiel Parch skręca na łąkę i mkniemy po niej na przełaj. Konie rwą się naprzód, a furman zachęca je do jeszcze prędszego biegu. Wjeżdżamy do rzeczułki. Woda pryska daleko, na strony. Wóz zanurza się po osie. Potem, łamiąc krzaki, wyjeżdżamy na otwartą przestrzeń pól. 
Wóz chybocze się w prawo i w lewo. Skacze w górę. Czasem zdaje mi się, że zaraz wywrócimy się, lecz Jankiel Parch jest mistrzem w powożeniu i mkniemy dalej, nie zmniejszając szybkości. 
— No, dziatki, no! 
A dziatki pędzą jak burza, tratując krzaki i wyrzucając kopytami w górę skiby ziemi. 
Później skręcamy na południe. Gdzieniegdzie migocą ognie w oknach domostw. Parę razy przejeżdżamy przez wsie. Wita nas ujadanie wybiegających naprzeciw psów, lecz zaraz odskakują na strony i milkną. 
Chcę zaśpiewać piosenkę, lecz hamuję w sobie to pragnienie. Piersi mi rozpiera zachwyt i chęć czynu. Jestem jakby pijany. 
Późnym wieczorem przyjeżdżamy na odludny chutor daleko za Wołmą. Jest ukryty z trzech stron skrzydłami lasu. Z czwartej strony osłania go olbrzymi ogród. 
Wóz wjeżdża na obszerny dziedziniec i zatrzymuje się w pobliżu domu. Jesteśmy na miejscu. Złazimy z wozu. Dziedzińcem idzie ku nam mężczyzna z dużą latarnią w ręce. Wita uściskiem dłoni Saszkę i mówi: 
—  Znakiem tego, panie Olku, będzie robota! 
—  Jeszcze jaka! — wesoło odpowiada Saszka. Jest ciemny wieczór. Ja, Saszka i Żywica idziemy powoli przez duży sad. Niewidzialne w ciemności gałęzie drzew biją po twarzy. Osłaniam głowę rękami i nisko się schylam. 
Przedzieramy się przez gęste zarośle malin. W pewnym miejscu Saszka zatrzymuje się. Otwiera doskonale ukryte drzwiczki i nie świecąc latarką schodzi, po stromo ustawionej drabinie, w dół. Idę za jego przykładem. Ostatni schodzi Żywica. Przymyka za sobą drzwiczki. 
Jesteśmy w malej piwnicy. Boki jej są oszalowane grubymi deskami i dylami. Saszka powiesił na gwoździu, w kącie, latarkę z dużym reflektorem i wyraźnie oświetla nią piwnicę. 
Z jednej strony, na masywnej drewnianej ławie, widzę kilka pełnych worków. Na drugiej ławce leżą trzy noski. Saszka ma zawieszoną przez ramię sporą skórzaną torbę. Siada na lawie w pobliżu latarki i wyjmuje z torby trzy pistolety. Jeden z długą lufą i dwa zwykłe. 
Kładzie je na ławie i wyjmuje z torby kilkanaście zapasowych magazynków. Uważnie ogląda broń, potem ładuje rewolwery i zabezpiecza. Daje mi jeden parabellum i pyta: 
—  Znasz to kopyto? 
—  A jakże, znam! 
—  No, to masz! 
Potem daje mi sześć zapasowych magazynków. Wyjmuję z kieszeni nagan i pokazuję mu. 
—  Mam jeszcze jedną maszynę! 
—  I ta nie zawadzi — odpowiada Saszka dając następne parabellum Żywicy. 
Potem zwraca się do mnie: 
—  Uważaj, żeby kieszeń, w której są magazynki, była czysta. Najlepiej w lewej... 
Rozmieszczamy wygodnie broń i magazynki i sprawdzamy, jak działają latarki. Potem Saszka wskazuje mi na niniejszą noskę i mówi: 
—  Ta   twoja...    Włożysz,   gdy   wyjdziemy   na wierzch. 
Powoli wyłazimy po drabinie na górę. Zakładam na plecy noskę. Waży pewnie ze czterdzieści funtów. Noska Saszki jest o wiele większa. A noska Żywicy waży około stu funtów. 
Jesteśmy w sadzie. Idziemy powoli w ciemność. Na brzegu sadu zatrzymujemy się. Saszka lekko gwizdnął. Po chwili z ciemności wyłania się jakaś niewyraźna postać. Słyszę głos gospodarza: 
—  Wszystko, znakiem tego, w porządku... Idźcie borem, potem łąką... Pewnie do rana nie wrócicie? 
—  Nie zdążymy — mówi Saszka, a po chwili dodaje: — No, to zostańcie zdrowi! 
—  Daj Boże szczęścia! — odpowiada gospodarz. 
Saszka rusza naprzód; za nim idzie Żywica; ja zamykam pochód. Idziemy po miedzach, aby nie zostawić śladów w otwartym polu. Po kwadransie wchodzimy do starego boru. Górą leci głuchy poszum drzew. Pachnie pleśnią i wilgocią. Nogi stąpają bez szmeru po gęstych mchach. Robi się coraz ciemniej. 
Po pół godzinie wyszliśmy na skraj boru. Przed nami rozciąga się duża łąka. Widzę tylko jej początek, bo dalszy teren mrok kryje. 
Znów marsz. Idziemy równo, powoli, blisko jeden od drugiego. 
Rozpoczyna się bagno. Idziemy jeszcze wolniej. Gdzieniegdzie widzę lśniące kałuże. Przeglądają się w nich gwiazdy i lśnią mgławo z dołu, jak z głębokiej przepaści. 
Wkraczamy na pola. Idziemy coraz wolniej. Z tego wnioskuję, że granica jest blisko. Gdzieś, daleko od nas, szczeka pies. Ujada długo, ze złością. 
Brniemy naprzód krok za krokiem. Ściskam rączkę rewolweru i rozglądam się, lecz nic nie widzę w ciemności. 
Spostrzegam, że Żywica stanął w miejscu. Ja również zatrzymuję się. Trwamy tak bez ruchu bardzo długo. 
Słyszę z boku lekkie szmery. Potem odróżniam kroki idących ludzi. Uważnie patrzę w tamtym kierunku, lecz absolutnie nic nie mogę dostrzec. Czarna postać Żywicy, na ciemnym tle nieba, wygląda jak pień drzewa. Saszki wcale nie widzę. A kroki zbliżają się ku nam. Słyszę lekkie kaszlnięcie. Ktoś pluje. Trzymam broń w pogotowiu i dziwię się, że nie cofamy się lub nie idziemy dalej, aby uniknąć spotkania z niewidzialnymi w ciemności zielonkami. 
Kroki zbliżają się coraz bardziej. Suną niechętnie, człapią długo. Zdaje mi się, że są tuż przy nas. 
Wtem szmer kroków ustaje i słyszę wyraźnie głos, mówiący po rosyjsku, z wielkoruskim akcentem: 
—  Nikak cztoto plesnuło?* Po kilku sekundach odzywa się chrapliwie niski bas: 
—  Eto u tiebia w gołowie...** Znów rozlegają się kroki. Szurgają długo, ciężko. Zdaje mi się, że zaraz spotkamy się z idącymi naprzeciw nas ludźmi. Jest to złudzenie. Kroki zaczynają oddalać się. A po kilku minutach ogarnia nas zupełna cisza. Wówczas ciemna postać Żywicy rusza naprzód, a w ślad za nim idę ja. 
Wkrótce przechodzimy ścieżkę graniczną. 
Mijamy spore bagno; obchodzimy wokoło małe jeziorka. Zbliżamy się do długiego pasma krzaków, jak cypel wrzynającego się w bagno. Potem wychodzimy na twardy grunt. 
Pniemy się długo po stoku wzgórza. Jesteśmy na * Niby coś plusnęło? ** To u ciebie w głowie. 
jego wierzchołku. Widzę z prawa długi rząd świateł. Tam jest wieś. I stamtąd rozlega się szczekanie psa. 
Słyszymy z ciemności przed nami turkot kół. Brzmią podniecone głosy. Potem następuje głośny wybuch śmiechu. 
— No-o-o!... — rozlega się przeciągły okrzyk. 
Z dala, od wsi, leci piosenka: 
Noczka ciomna Ja bojusia, Prowiedzi mienia, Marusia*. 
Ruszamy w dół stokiem wzgórza. Idziemy nie śpiesząc. Wymijamy doły. Przechodzimy obok dużego głazu i podążamy dalej piaszczystym terenem, miedzy rosnącymi krzakami jałowca. Piosnka nadal unosi się w powietrzu: 
Proważała, Do wogzała, Żałko stało, Płakała**. 
Teraz idziemy dość prędko. Mijamy pola, łąki, wąwozy. Podług gwiazd śledzę kierunek naszej drogi. Dążymy, prawie po prostej linii, na wschód. Wychodzimy na jakąś drogę i długo idziemy po niej. Wprowadza nas do dużego lasu. Czuję w powietrzu zapach smoły. 
Jesteśmy w drodze już pięć godzin, a nikt z nas nie powiedział ani słowa. Idziemy równym, szerokim * Nocka ciemna, Ja się boję, Odprowadź mnie, Marusia! 
** Odprowadzałam, Do dworca, Żałowałam, Płakałam! 
krokiem. Stąpamy lekko i cicho. Jestem pewien, że nikt nas nie zaskoczy niespodzianie na drodze. A jeśli tak się stanie, tym gorzej dla niego!... Rozumiem bez słów i bez poprzedniego umawiania się, że nigdy nie poddamy się żywi. Rozumiem jeszcze jedną rzecz: że żaden z nas nie porzuci kolegi w razie niebezpieczeństwa i nie pozostawi rannego... Przez całą drogę śpiewa mi coś w duszy. Wypełnia mnie wielka radość — że idę z tymi ludźmi: silnymi, sprytnymi, słynnymi po całej granicy fartowcami, którym zawsze, we wszystkim można zaufać... Z nimi nie istnieją dla mnie żadne przeszkody, żadne niebezpieczeństwa. Gdybym wiedział, że jeśli nie cofnę się i nie porzucę ich, to za godzinę czeka mnie śmierć — nie cofnąłbym się nigdy! 
Jeszcze po dwóch godzinach drogi zbliżamy się do jakiegoś osiedla. Czuję w powietrzu woń dymu. 
Zatrzymujemy się. Długo trwamy na miejscu bez ruchu. Nagle z ciemności przede mną rozlega się przeciągłe wycie wilka. Przygotowałem broń, lecz po chwili zrozumiałem, że to wyje Żywica. Głos ten to unosił się w górę, to opadał w dół i brzmiał dziko, ponuro. 
—  Psiakrew! — cicho zakląłem, wyrażając tym najwyższe uznanie dla sztuki kolegi. 
Gdybym nie był obecny przy tym, nigdy bym nie uwierzył, że to głos człowieka. 
Wycie urwało się. Wszystko wokoło ogarnęła cisza. Tak upłynęło kilka minut, a potem usłyszałem dwa gwizdki: lekki, krótki, a po nim nastąpił silny, długi. Powtórzyło się to trzy razy. Wówczas ruszyliśmy naprzód. 
Po chwili słyszę ciche kroki. Naprzeciw nas ktoś idzie. Rozległ się głos Saszki: 
—  Jak tam? 
—  W porządku! 
Idziemy dalej. Po kilku minutach wstąpiliśmy do małej izby. Okna są osłonięte ciemnymi, gęstymi firankami. Pod sufitem pali się zawieszona na drucie lampa. 
Widzę niskiego, krępego mężczyznę. Twarz ma jak w kamieniu wykutą: szarą, masywną, bezbarwną. Olbrzymią głowę zarasta czupryna gęstych włosów. Oczy patrzą ostro, nieufnie. Mówi bardzo mało i niechętnie. 
Zrzucamy z siebie noski. Borsuk (przezwisko meli-niarza), Saszka i Żywica wyjmują z nosek towar i układają go na stole. Sacharyna. 
—  Ile? — pyta Borsuk. 
—  Dwieście funtów — mówi Saszka. 
Borsuk wyjmuje ze skrzyni, stojącej w kącie pokoju, duży, mocny worek i wkłada do niego towar. Żywica lekko zarzuca sobie na plecy ten ciężar i wraz z Borsukiem wychodzą z izby. Zostaję z Saszka. On wyjmuje z kieszeni pudełko papierosów. Częstuje mnie i zapala sam. Milczymy obaj. Po kwadransie wracają Żywica i Borsuk. 
—  Będziesz dniować? — pyta Borsuk. 
—  W lesie — mówi Saszka. 
—  Może co zjecie? 
—  Weźmiemy ze sobą. Przynieś tu. 
Borsuk wychodzi z izby i za kilka minut powraca, przynosząc bochenek lichego razowca i duży kawał słoniny. Żywica wkłada ten prowiant do próżnej noski. Saszka wyjął z kieszeni flaszkę spirytusu. Skinął głową meliniarzowi i powiedział: 
—  Dla ciebie. 
Odpił trochę z butelki. Wytarł gardziołek flaszki dłonią i podał ją meliniarzowi, który powtórzył tę ceremonię, pijąc do Żywicy, a Żywica pił do mnie. Potem dolano do spirytusu wody i wypiliśmy drugą kolejkę: „Za powodzenie!". 
Później wyszliśmy z domu i skierowali się do lasu. 
Gdy zaczęło rozwidniać się, znaleźliśmy się w dużym, gęstym lesie. Leżeliśmy pod olbrzymim dębem. Górą szedł poszum liści. 
Saszka krajał nożem słoninę i chleb. Zaczęliśmy jeść. Spałaszowaliśmy większą część zabra- nego ze sobą chleba i słoniny. Później zapaliliśmy papierosy. 
—  On sam tu mieszka? — zapytałem Saszki, myśląc o Borsuku. 
—  Żona mu zbiegła...  Zdziczał... — odparł mi kolega. 
Gdy skończyliśmy palić, Saszka powiedział do mnie: 
—  Za trzy godziny obudź mnie! Jeśli będzie ci trudno, obudź wcześniej. 
Koledzy położyli się do snu, a ja siedziałem oparty plecami o pień drzewa i z rewolwerem w pogotowiu pilnowałem ich bezpieczeństwa. Rozglądałem się po lesie, patrzyłem na śpiących przemytników, na zegarek, na wspaniały pistolet. 
Było mi przyjemnie, że pilnowałem snu tych słynnych fartowców, którzy wierzyli mi bez zastrzeżeń. Zrozumiałem, że Saszka dał mi pierwszą wartę dlatego, że jest najlżejsza, bo druga przerywa sen... 
Patrzę na powoli posuwające się wskazówki zegarka i myślę o wielu rzeczach... Potem wpatruję się w otwartą twarz Saszki. Na czole jego ukazuje się głęboka, pionowa zmarszczka. Śni mu się coś złego! 
— Nic, nic... Śpij spokojnie!... — mówię cicho i rzewnie. 
A las szumi wokoło. Szumi wesoło. Szumi głośno, radośnie... Wita wschód słońca... 

XII 

Była polowa października. Noce stanęły długie, ciemne. Jesień otuliła granicę i pogranicze. Usłała je złotymi kobiercami liści. 
Przerzuciliśmy za granicę już dziewięć partii towaru. Kilka razy zdążyliśmy w jedną noc przenieść towar za granicę i do rana powrócić. Przerzucamy nadal sacharynę, którą przywieźliśmy ze sobą. Towaru zostało już niedużo. Przypuszczam, że po skończeniu „słodkiego interesu", zaczniemy nosić inny towar. A może Saszka zrobi przerwę. Nie pytam go o to. W ogóle rozmawiamy mało i tylko o rzeczach ważnych, koniecznych. Zżyliśmy się z sobą bardzo. Często porozumiewamy się bez słów — jednym gestem, jednym spojrzeniem. 
Trzy dni z rzędu nie szliśmy w drogę. Trwała nieustannie ulewa. Deszcz zamoczył teren. Stworzył mnóstwo nowych jezior. Małe strumyki obróciły się w szybko rwące potoki. Wczoraj w nocy deszcz ustał i wypogodziło się. Całą noc i cały dzień wiatr był z zachodu. 
Po obiedzie Saszka wyszedł z mieszkania. Widziałem przez okno, że poszedł ku czerniejącemu w pobliżu chutoru lasowi. Nie było go prawie dwie godziny, a gdy powrócił, to powiedział do nas: 
—  Dziś idziemy... Trzeba skończyć z tym... Żywica skinął mu głową i grał dalej ze mną w karty — w 66. Graliśmy bezinteresownie. 
Po trzech podróżach za granicę Saszka dał mi siedemdziesiąt pięć dolarów. 
—  Twoja dola — rzekł krótko. 
Po następnych trzech drogach dał mi sto dolarów. Pewnie dlatego, że brałem już nie czterdziestofuntowe, lecz pięćdziesięciofuntowe noski. Gdy wróciliśmy z ostatniej podróży, dał mi znów sto dolarów. Mam teraz dwieście siedemdziesiąt pięć dolarów. Zapytałem Saszki, czy należy się coś ode mnie meliniarzowi za utrzymanie. Odpowiedział: 
—  To ciebie nic nie obchodzi! To ja załatwiam. Wyszliśmy w drogę bardzo wcześnie, gdy zapadł zmierzch. Wiatr zmienił się i wiał ze wschodu. Niebo przetarło się z chmur. Księżyc toczył się w górę... duży, blady, wykrzywiony jak po rycynie. 
Iść było trudno, bo ulewa obróciła pola w grzęzawiska. Z trudnością wydobywaliśmy nogi z błota. Wreszcie dotarliśmy do lasu. Tu iść lżej, tylko jest ciemno. Promienie księżyca zaledwie przedzierają się gdzieniegdzie między gałęziami. 
Prawie za każdym razem idziemy za granicę po innej drodze. Saszka bierze pod uwagę tę okoliczność, że zawsze pozostawiamy ślad po swoim przejściu, więc na tropie naszym zielonki mogą urządzić zasadzkę. 
Dzisiaj od samego początku wszystko utrudniało naszą podróż. Saszka przewidywał to i dlatego wyruszyliśmy w drogę wcześnie... Nogi grzęzną w błocie prawie po kolana. Tam, gdzie przed kilku dniami były kałuże, dziś stoją jeziora, gdzie były strumyki, dziś huczą potoki, gdzie były potoki, teraz są rzeki. Ostry, zimny wiatr tnie w oczy i tamuje oddechy. A najgorsze — to Łysy. Świeci jaskrawo, silnie, niby sprzymierzył się z zielonkami. Zalewa nas, jak z reflektora, powodzią promieni i jesteśmy widoczni na dużej odległości. 
Długo stoimy na krańcu lasu. Przed nami znajduje się olbrzymia, otwarta przestrzeń, której środkiem przebiega granica... Wkraczamy na bagna. Skaczemy z kępy na kępę i powoli posuwamy się naprzód. 
Jestem prawie po pas mokry i obłocony, lecz jest mi gorąco: ruch rozgrzewa. Wreszcie przekraczamy granicę i podążamy naprzód. Raptem Saszka przyśpiesza kroku i idzie coraz szybciej. Mnie to dziwi, lecz nie rozglądając się podążam za Żywicą. Wtem z tyłu rozlega się strzał karabinowy. Zdaje mi się, że dolatuje mych uszu z bardzo wielkiej odległości, bo silny wschodni wiatr odnosi huk wystrzału w tył. Może tam krzyczą, jak zwykle: „Stój! stój! stój!", lecz nie słyszę głosów. 
Wokoło nas coraz częściej zaczynają świstać kule. Oglądam się i widzę o dwieście kroków od nas biegnących żołnierzy. Jest ich kilkunastu. Są rozsypani w tyralierkę. „Skąd ich tyle?" — myślę, podążając w ślad za kolegami. 
Sytuacja jest marna. Cofnąć się nie można. A do najbliższego lasu, na wschodzie, mamy pięć kilometrów. Są w pobliżu małe laski i grupy krzaków, lecz one nie mogą ukryć nas przed pościgiem. 
Saszka skręca na południowy-wschód. Prawie biegniemy. Strzały grzmią nieustannie. Na szczęście nie trafiają nikogo z nas. Dopadliśmy do gęstych zarośli łozy. Zatrzymujemy się. Saszka rzuca nam: 
—  Podpuścić blisko!... Potem rąbać!... 
Oczekujemy, klęcząc, ukryci w gęstych zaroślach. Mamy w pogotowiu pistolety i zapasowe magazynki. 
Prześladowcy nasi są coraz bliżej. Wyraźnie widzę prędko posuwające się ku nam szare sylwetki. Poły długich płaszczów mają wsunięte za pasy, aby nie zawadzały w ruchu. W promieniach księżyca błyszczy broń. 
Słyszę donośny, rwący się na sylaby, głos: 
—  Cep'ju za-cho-dzi s pra-wa-a-a!* „Chcą wpędzić nas na bagna!" — myślę, uważnie patrząc naprzód. 
Są już blisko: o pięćdziesiąt kroków od nas. 
„Dlaczego Saszka nie strzela?" Patrzę ku niemu i widzę, że na łokciu lewej ręki ma opartą długą lufę parabellum... Celuje w prawo. Patrzę na Żywicę... Celuje w środek tyralierki. Wówczas ja celuję do jednego z żołnierzy na lewym skrzydle. 
A szary łańcuch uzbrojonych ludzi płynie naprzód w morzu księżycowych promieni. 
Wtem z prawa rozlega się strzał Saszki. Uważnie celując do sunących ku nam ludzi, zaczynam strzelać. Wystrzeliłem dziesięć naboi i wbiłem do rączki parabellum nowy magazynek. Saszka i Żywica strzelają nieustannie. Tyraliera łamie się i zatrzymuje. Z dala brzmi rozkaz: 
—  Łoży ś!** * Tyralierką zachodź z prawa! ** Padnij! 
Szare postacie znikają. Grzmią strzały karabinowe. A my przechodzimy na drugą stronę zarośli i wkraczamy na bagna. Idziemy po uginających się pod nogami mszarach. A z tyłu rozlega się częsta strzelanina. 
Jak widma, krok za krokiem, powoli posuwamy się naprzód. Huk wystrzałów oddala się coraz bardziej. 
„Nie pójdą za nami. Przekonali się, że to niełatwa do upolowania zwierzyna!" Brniemy dalej. Bagno ugina się pod nogami. Spod stóp sączy się woda. Zwiększamy odległość między sobą, aby nie przerwać elastycznej powłoki z mchów i wodorostów, pokrywającej z wierzchu grzęzawisko. 
Po dwóch godzinach wydobywamy się na twardy grunt. W pobliżu stoi czarna ściana lasu. Saszka, błyszcząc oczami, wskazuje ręką na przebyte przez nas bagna: 
—  Niech no spróbują! 
—  Nie poradzą! — mówi Żywica. 
Ruszamy dalej i wkrótce zanurzamy się w tajemniczym mroku lasu. 
„Tu nas i diabeł nie zatrzyma!" Przerzuciliśmy przez granicę już dwanaście partii towaru. Wczoraj Saszka dał mi za ostatnie trzy podróże sto pięćdziesiąt dolarów. Jest to bardzo dużo, lecz miałem noski po siedemdziesiąt funtów. Mam teraz czterysta dwadzieścia pięć dolarów... Kapitał, zarobiony bez agrandy. 
Spostrzegłem, że przez rok i trzy miesiące pobytu mego na pograniczu bardzo rozwinąłem się fizycznie. Teraz lżej mi dźwigać siedemdziesięciofuntową noskę niż kiedyś trzydziestofuntową. A najtrudniejsze drogi przebywam tak łatwo, jakby to były zwykłe spacery. 
W czasie naszej pracy mieliśmy sporo różnych zajść na granicy i pograniczu, lecz nie opowiadam o nich, aby nie przedłużać zbytecznie mojej opowieści. 
Gdy wracaliśmy ostatnim razem zza granicy, Sasz- ka poprowadził nas po zupełnie nowej, okrężnej drodze. Teraz wymijamy z dala tamten odcinek, na którym mieliśmy harataninę z zielonkami. Nadkładamy po kilka kilometrów drogi, lecz tutaj teren dogodniejszy. Nie ma bagien i wokoło są duże lasy. Otóż, wracając do domu, spostrzegliśmy w pobliżu granicy w lesie „karaulnoje pomieszczenie"*. Saszka zaczął skradać się ku niemu. Poszliśmy za nim. Broń mieliśmy w pogotowiu. 
Saszka zatrzymał się przy oświetlonym ze środka oknie. Stanąłem tuż przy nim. Zobaczyłem dużą izbę. W głębi była prycza, a na niej leżało kilku krasnoarmiejców. Pewnie spali. Przy oknie był stół, a na nim leżały jakieś papiery i paliła się duża lampa. 
Pośrodku izby stał wysoki, szczupły krasnoarmiejec i, zwracając się do kilku siedzących na ławkach u ścian żołnierzy, coś im opowiadał. Widzimy wesołe twarze. Nagle rozlega się ogólny, głośny wybuch śmiechu. 
Wtem widzę, że Saszka podnosi w górę parabellum. W pierwszej chwili myślę, że on zamierza strzelać przez okno do żołnierzy, lecz wkrótce spostrzegam, że celuje w lampę. 
Krasnoarmiejec opowiada dalej; wykrzywia twarz, unosi w górę brwi, rozkłada ręce. Potem robi krok naprzód i mówi tak głośno, że do uszu mych dolatują poszczególne wyrazy. 
Następuje nowy, jeszcze silniejszy wybuch śmiechu. W tejże chwili pada strzał Saszki. Rozlega się huk wystrzału, trzask, brzęk szkła i izbę zalega ciemność... 
Przez pewien czas wewnątrz panuje zupełne milczenie; potem brzmią przestraszone głosy i krzyki: 
—  Czto za czort?** —  Kakoj mierzawiec razbił łampu?*** * Wartownia. ** Ki diabeł? *** Co za szubrawiec stłukł lampę? 
Słyszymy szurganie nóg. Wreszcie błysnęła latarka. 
—  Eto ktoto wystrielił snarużi!* — krzyczy ktoś w izbie. 
Powoli cofamy się w głąb lasu. Saszka cicho śmieje się. 
Wróciliśmy szczęśliwie na melinę. To była nasza ostatnia droga z sacharyną. Przerzuciliśmy za granicę cały zapas, który przywieźliśmy z sobą z miasteczka. Saszka, po ostatniej podróży za granicę, powiedział: 
—  No, bratwa, jutro szorujemy do Rubieżewicz! Trzeba trochę się zabawić, a potem obrobić jeszcze jeden interes. Zima blisko. 
Jesteśmy trzeci dzień w Rubieżewiczach. Zatrzymaliśmy się u kolegi Saszki, który mieszka na brzegu miasteczka. Saszka po całych dniach chodził za interesami. Parę razy widziałem go w miasteczku z jakimiś Żydami. Są to kupcy. Ja i Żywica przesiadujemy w mieszkaniu. Śpimy, pijemy wódkę lub gramy w karty. 
Wczoraj bawiliśmy się całą noc. Stasiek Udreń, kolega Saszki, u którego mieszkamy, odesłał dwóch małych braci na noc do sąsiadki, aby zupełnie opróżnić mieszkanie. Wiedział, jaka będzie zabawa. 
Niespodzianką dla mnie był przyjazd z Rakowa harmonisty Antoniego. Przywiózł go, specjalnie w tym celu wysłany, Jankiel Parch. 
We dnie Stasiek i Saszka kilka razy przynieśli mnóstwo różnej wielkości paczek. Mieszkanie Staśka było dość obszerne, lecz bardzo zaniedbane. Ja i Żywica doprowadziliśmy je trochę do porządku. Na czarnej połowie domu, w kuchni, porozwijalismy przyniesione z miasta paczki i ułożyli je na stole i półkach. Było w nich wiele produktów. Koniak, likiery i wódki umieściliśmy w szafce. 
Patrząc na tę obfitość miałem chęć poprawić sobie * To ktoś wystrzelił z zewnątrz. 
humor, lecz Żywica powiedział, abym zaczekał, bo trzeba zaoszczędzić miejsce na później. 
Harmonista Antoni siedział na czystej połowie mieszkania i po cichu grał na harmonii różne kawałki. 
O godzinie siódmej wieczór przyszedł Stasiek w towarzystwie trzech dziewczyn. Zapoznał nas z nimi. 
—  Jula. 
—  Kazia. 
—  Jadzia. 
Mówiły swoje imiona, kolejno witając się z nami. Z początku trzymały się bardzo poprawnie, lecz wkrótce rozgrzały je żarty Staśka, muzyka Antoniego i perspektywa wesołej zabawy. 
Usadziliśmy dziewczyny do stołu i zaczęli częstować je herbatą i ciastkami. Spróbowałem dolać do herbaty koniaku. Nie protestowały. 
Jula jest pulchną blondynką. Ma miły uśmiech i często wesoło śmieje się, zarzucając w tył głowę — jak od łaskotki. Kazia jest brunetką. Ma ładne, ciemne oczy i pociągłą twarz. Trzyma się poważnie i śmieje się tylko kącikami warg. Jadzia ma obfite rude włosy i śnieżną cerę. Uśmiech jej, bardzo wesoły, odsłania wspaniałe zęby. Ma piękne nogi i nosi — pewnie z tego powodu — bardzo krótką sukienkę. Wszystkie są młode; na pewno żadna nie przekroczyła dwudziestki. Siedząc za stołem tworzą trzy jaskrawe plamy. Jula ma sukienkę kremową, Kazia ciemnozieloną. Jadzia żółtą. 
Po godzinie przychodzi Saszka. Wesoło wita się z dziewczynami i Antonim. Rozmowa ożywiła się. Stasiek nieustannie żartuje. Dziewczyny co chwila wybuchają śmiechem. Staramy się je spoić, lecz piją niechętnie. Trzeba je namawiać do wypicia każdego kieliszka. 
Później nastrój się podnosi. Dziewczętom błyszczą oczy i płoną policzki. My również jesteśmy podpici. Antoni tnie na harmonii. Dziewczyny siedzą przy stole rzędem. Staramy się je rozłą- czyć. Saszka wstaje z miejsca i zbliża się do Kazi, która jest najtrzeźwiejsza z nas wszystkich. Szybko bierze ją na ręce i, nim dziewczyna zdołała zaprotestować, przenosi ją i usadawia obok siebie, po drugiej stronie stołu. Jula klaszcze w dłonie i mówi: 
—  To pięknie. 
—  Jak pięknie, to pięknie! — mówi Żywica. Zbliża się do Julki i wraz z krzesłem unosi ją w górę. 
Dziewczyna piszczy i chwyta się rękami za oparcie krzesła. Wszyscy śmieją się. Żywica obnosi julę dokoła pokoju i wraz z krzesłem umieszcza obok siebie. Potem usadawia ją sobie na kolanach. 
Dziewczyna chce mu się wyrwać, lecz przemytnik lekko, ale stanowczo ją zatrzymuje. Ja siadam przy Jadzi, której ładne nogi, śnieżna cera i gorące, rude włosy od dawna mnie nęcą. 
—  Widzisz, jak się dobrali! — mówi Staś. — Parami. A ja sam jak gwóźdź w płocie. 
Saszka zwraca się do niego: 
—  Idź po Esterkę. Pewnie już wróciła z Barano-wicz... Powiedz, że ja ją wołam. Niech weźmie gitarę... Duchem! 
—  Pali się! — krzyczy Staś i bez czapki wypada z mieszkania. 
My nadal usilnie częstujemy dziewczyny likierem i wiśniakiem. Są już trochę pijane. Żywo gestykulują. Często wybuchają śmiechem. Idąc za przykładem Żywicy, posadziłem sobie na kolanach Jadzię. Nie protestuje; obejmuje mnie ramieniem za szyję. Kołyszemy się w takt walczyka. 
Po kwadransie wraca Staś. 
—  Jest!   —  krzyczy   od  progu.   —  Przecudna, przepiękna Esterka we własnej osobie. 
Do pokoju wchodzi szybkim krokiem średniego wzrostu szczupła dziewczyna, Żydówka. Wyjmuje spod palta gitarę, kładzie ją na krześle i mówi dźwięcznie: 
—  Wesołej zabawy! 
—  Prosimy! — odzywa się Saszka. — Siadaj tu! — wskazuje wolne miejsce u stołu. 
Estera ma na sobie bardzo krótką, czerwoną sukienkę. Twarz ma nieładną, lecz postać jej jest bardzo zgrabna. Ma czarne, krótko ostrzyżone włosy, duże zmysłowe usta i piękne oczy. Staś zaczyna pośpiesznie poić ją wiśniakiem. Dziewczyna je i pije nie krygując się wcale i sama wesoło żartuje. 
—  Ale Esterka ma rączki jak cukiereczki! — mówi Staś. 
—  Ja  i  nóżki  mam  jak  cukiereczki!  — odpowiada Esterka i kładzie na stół nogę z wyprostowaną stopą. 
To spotyka się z ogólnym wybuchem śmiechu. Staś nie daje za wygraną i też pakuje nogę na stół. 
—  No zobaczymy: czyje ładniejsze? Niech panienki osądzą. 
A panienki wesoło śmieją się. 
Potem Esterka wybiega na środek pokoju. W rękach ma gitarę. Przez pewien czas targa palcami struny instrumentu, próbując różnych akordów, a później śpiewa: 
Popatrzcie frajery Na moje lakiery: Czy nie ślicznie jest? Z tylu nóżka zgrabna; Buzia, pierś powabna. A także szykowny gest! 
Śpiewaczka przestępuje na czubkach pantofelków, przechyla się w tył i w przód i zgrabnie okręca się w miejscu. Patrzymy wszyscy na nią w milczeniu, a ona z gracją porusza się po pokoju, ilustrując piosenkę mimiką twarzy i wymownymi ruchami ciała. 
Wreszcie kończy kuplety: 
Choć łysy kapuje* Nas to nie krępuje. 
* Księżyc patrzy (zdradza). 
Naszym marzeniem jest noc! Gdy skończym zabawę, Jedziem na wyprawę, A każdy ma wytrychów moc! 
Esterka uderzyła kostkami palców w gitarę i z okrzykiem: „E-ech!", okręciła się na obcasie tak szybko, że spód sukienki frunął w górę. Panienki zaśmiały się. My klaszczemy w dłonie. 
Pijemy dalej. Nikt nie krępuje się. Esterka klepie mocno po twarzy Staśka, który stara się zdjąć z niej sukienkę. Opiera się nie ze wstydu, lecz uznaje to za przedwczesne. Ja obmacuję po nogach Jadzię. Spostrzegam, że Żywica wraz z Julą wyszedł do następnego pokoju. Wracają po kwadransie. Jula ma czerwoną twarz, a sukienkę w nieładzie. Esterka śmieje się i krzyczy, siedząc u Stasia na kolanach: 
—  Pannie Julci na zdrowie! 
—  Nawzajem! — odpowiada dziewczyna. 
Wówczas Esterka zrywa się z kolan Stasia i ciągnie go za sobą do następnego pokoju. Po pewnym czasie wraca, lecz jest tylko w bieliźnie. Wspiera się pięściami pod boki i mówi do Antoniego: 
—  Graj marsza! 
Antoni zaczyna grać hucznego marsza, a Esterka tańczy i manewruje po pokoju, zgrabnie przestę-pując smukłymi nogami w czarnych, długich jedwabnych pończochach. Kilka razy przybiera bardzo drastyczne pozy, lecz to spotyka się tylko z ogólną aprobatą. 
Ja pochylam się do Jadzi i mówię: „Chodź!" Idziemy do bocznego pokoiku, w którym pali się na parapecie świeca w mosiężnym lichtarzu i stoi duże łóżko. Z tylu Esterka krzyczy: 
—  Pomyślności! 
Zabawa trwa dalej... Jest już po północy. Dziewczyny są pijane. Pozdejmowaliśmy z nich sukienki. W pewnym momencie Esterka krzyczy: 
—  No, zrobimy konkurs:  która ma piękniejsze nogi? 
Wskakuje na stół. Jest pewna, że ma najładniejsze nogi. Zresztą nie wstydzi się wcale i od początku wiedzie prym w zabawie. 
—  Brawo! — krzyczy Staś. — Dawać konkurs. Stawiamy lekko opierające się nam dziewczyny na stole. Oglądamy ich nogi. Trzy głosy są z Jadzią. Jeden, Stasia, za Esterka. Jadzia, Jula i Kazia, z naszą pomocą, zeskakują ze stołu. Esterka przybiera zmartwioną minę, a potem krzyczy: 
—  Jak konkurs, to konkurs! Co tam nogi? Nogi i świnia ma... Dawać wszystko!... 
Zaczyna zdejmować z siebie i rzucać na podłogę sztuki bielizny. Potem stoi nago pośrodku stołu. Jest smukła i dobrze zbudowana, ale za szczupła. Przesuwa dłonie po piersiach, bokach i biodrach; potem zwraca się do dziewcząt: 
—  No, która ryzykuje?... Konkurs! Jazda! 
Lecz one wstydzą się rozbierać zupełnie wobec wszystkich. Wówczas zeskakuje ze stołu i mówi do Antoniego: 
—  Walczyka! 
Antoni gra walca, a Esterka krąży nago po pokoju. Lśni oczami. Pokazuje w uśmiechu drobne, białe zęby. Zakłada ramiona za głowę. To nas oszołamia i podnieca. Później kolejno tańczymy z nią. Potem Estera znów śpiewa i tańczy. 
Niedługo przed końcem zabawy Saszka wyjmuje z bocznej kieszeni marynarki gruby portfel i daje dziewczynom pieniądze. Każdej po sto dolarów. Estera chowa banknoty za pończochę i mówi: 
—  To za zabawę i towarzystwo, a za pieśni?... Saszka rzuca jej dwadzieścia dolarów. 
—  A za tańce? 
Saszka daje jej jeszcze dwadzieścia dolarów. 
—  A za konkurs? 
—  To Jadzia wygrała — mówi Saszka i daje Jadzi dwadzieścia dolarów. 
—  Jadzia wzięła za nogi, a ja za wszystko! — nie daje za wygraną Esterka. 
—  No, masz! — Saszka rzucił jej jeszcze dwadzieścia dolarów. 
Harmonista Antoni otrzymał również sto dolarów. 
Zabawę skończyliśmy nad ranem, gdy dziewczęta były już zupełnie pijane. 
Dzisiaj do Saszki przyszło dwóch kupców. Jeden z nich był znany bogacz Judka. Długo o czymś rozmawiali. Saszka pisał na świstku papieru nazwy towarów, ilości i ceny. Długo targowali się i naradzali. Potem poszli razem do miasta. Saszka wrócił późnym wieczorem i powiedział do nas: 
—  No, chłopaki, wszystko załatwione! Jutro wracamy! Trzeba orać, bo zima na nosie! 
Żywica zatarł wesoło potężne dłonie. Ogarnęła mnie radość. 
Pójdzie robótka! 

XIII

Deszcz siąpi, ciurka i leje. Noc czarna jak smoła. 
Wóz jest naładowany po brzegi farbą i skórą na podeszwy. Kilkadziesiąt pudów towaru. Nakryliśmy wóz brezentem i obwiązali go grubymi linami. Gdyby przewrócił się — nic nie wypadnie. Okręciliśmy mocno koła cieńszymi, przesmolonymi linkami. Jest to dobre dla kilku względów: robimy mniej hałasu w czasie jazdy, koła wozu nie tak głęboko wchodzą w miękki grunt, nie oślizgują się na wzgórkach i po mokrej trawie. 
Wszystko gotowe. Duży, silny czarny koń rwie się naprzód. Wyjeżdżamy na drogę. Gospodarz żegna nas przy bramie: 
— Daj Boże szczęścia! 
Zanurzamy się w mroku. Żywica, trzymając w dło- niach rzemienne lejce, kieruje koniem. Saszka siedzi obok niego. Ja umieściłem się z tyłu wozu. Powoli jedziemy naprzód. Nie mogę nic dostrzec w ciemności. 
Po godzinie Żywica zatrzymuje konia. Ja i Saszka złazimy z wozu. Saszka każe mi zaczekać, a sam rusza naprzód. Po kwadransie wraca. 
— No, poszło!... Tylko pomału... 
Teraz ja i Saszka idziemy naprzód, a wóz cicho toczy się za nami. Mamy w pogotowiu pistolety i latarki. Wyczuwam, że granica jest blisko, lecz nie wiem, kiedy ją mijamy. 
Jedziemy bez drogi. Nie sprawiamy prawie żadnego hałasu. Może w pobliżu są zielonki, lecz nie mogą nas dostrzec ani usłyszeć. 
Idę i myślę o tym, co mi dzisiaj za dnia powiedział Saszka: „No, bracie, zaczynamy robotę! Dopóki stanie biała ścieżka, zarobisz parę tysięcy dolarów. Wtedy pojedziemy do Wilna. Tam urządzisz się, bo tu zginiesz... Wcześniej czy później". 
Droga trwa bardzo długo. Deszcz leje coraz bardziej. Długo kołujemy w mroku, długo wymijamy przeszkody w terenie. Wreszcie wyjeżdżamy na jakąś drogę. Teraz podążamy prędko naprzód. Wóz cicho jedzie za nami. Czasem koń dotyka pyskiem mego karku, wówczas czuję na szyi jego ciepły oddech. 
Potem Saszka zatrzymuje konia. Wsiadamy na wóz i prędko jedziemy dalej. Po bokach drogi stoi niewidzialny w ciemności las. Od czasu do czasu wóz skacze po korzeniach drzew. Po twarzy muskają mnie mokre liście i ostre igliwie jodeł. Przez cały czas mam latarkę i parabellum w pogotowiu. Może spotkamy kogo na swej drodze? 
W pewnym miejscu skręcamy z drogi w las. Tutaj zdejmujemy z kół liny. Nie wolno zostawiać za sobą takiego śladu od granicy do meliny. 
Teraz kluczymy po różnych drogach. Zjeżdżamy w bok. Wracamy: gubimy ślad. 
O godzinie trzeciej w nocy jesteśmy na miejscu. 
Towar wnosimy do stajni. Borsuk odwiezie go we dnie na następny punkt, w pobliżu Mińska. Konia i wóz wprowadzają do stajni Żywica i Borsuk, a ja i Saszka idziemy do mieszkania. 
W piecu płonie suty ogień. Zdejmujemy z siebie mokre ubrania i rozwieszamy je na sznurkach wokoło gorącego pieca. Gdy wraca Żywica, również zaczyna suszyć mokre ubranie. Borsuk smaży dla nas słoninę. 
Pijemy spirytus i jemy gorące skwarki. Wszystko nam smakuje: i lichy, czerstwy razowiec, i zjełczała słonina. 
Nad ranem deszcz ustaje. Borsuk zaprzęga konia. Ładuje z pomocą Żywicy towar na wóz i jedzie na następny punkt. Towar przykrył z wierzchu sianem. 
—  Czy nie zahaczą go po drodze? — pytam Saszki. 
—  Jego?...  Jego  sam diabeł nie  zatrzyma!  On przejedzie po takich ścieżkach, że żywego ducha nie spotka. A jeśli spotka, to ma ode mnie klawą maszynę... Będzie rąbał do ostatka! To, bracie, dobry numer! 
Włazimy spać na piec. Jest tu bardzo gorąco. Kolejno pilnujemy snu kolegów. 
O godzinie trzeciej we dnie wraca Borsuk. Przywiózł kilka dużych worków szczeciny. Ten towar powieziemy z powrotem. Nie będzie nam zawadzał, bo jest lekki. 
Wieczorem ładujemy szczecinę na wóz i wyruszamy w drogę. Jedziemy prędko. Koń rwie się do szybkiego biegu, lecz Żywica go wstrzymuje. 
Po trzech godzinach drogi zatrzymujemy się. Znów okręcamy linami koła i jeszcze wolniej ruszamy dalej. Zaczyna padać deszcz. Dmie wschodni wiatr. To pomaga nam utrzymać potrzebny kierunek w drodze po manowcach. 
Z zachowaniem wszelkich ostrożności przejeżdżamy granicę i, o godzinie pierwszej w nocy, wracamy na chutor. 
Przerzuciliśmy za granicę trzy wozy towaru. Otrzymałem od Saszki dwieście czterdzieści dolarów. Teraz posiadam sześćset sześćdziesiąt pięć dolarów. Saszka powiedział, że należy mi się jeszcze, ale da mi wszystko później, gdy ukończymy zupełnie robotę, bo teraz trudno obliczyć zyski. Nigdy tyle nie zarabiałem. 
Gdy wracaliśmy ostatnim razem zza granicy, przydarzyło się nam zajście, które omal nie skończyło się krwawo. Zamierzaliśmy wrócić wcześniej do domu. Pojechaliśmy okrężną drogą. Wieźliśmy cztery duże toboły szczeciny. 
W pewnym miejscu wyjechaliśmy na łąkę. Daleko z lewa było widać wieś. Zmierzch nasuwał się powoli. Ze wschodu dziady pełzły i zaciągały szeroko niebo. Zbierało się na deszcz. 
Droga była mało wyjeżdżona; wóz skakał po wybojach. Widziałem z dala przecinające łąkę pasmo łóz, most przez jakąś rzeczułkę i rosnące przy nim wierzby. Zdawało mi się, że na moście są ludzie. Gdy zbliżyliśmy się bardziej, zobaczyłem kilku mężczyzn, którzy stali na moście i oparci o poręcz patrzyli w naszą stronę. 
—  Tam    jacyś    stoją!    —    powiedziałem    do Saszki. 
—  Pies ich drapał! — odezwał się kolega. Zbliżyliśmy się ku mostowi. Zobaczyłem na nim siedmiu ludzi. Trzech było ubranych z chłopska, trzech po miastowemu, a jeden miał na sobie czarną, skórzaną kurtkę i czapkę. 
Żywica popuścił koniowi lejce i lekko gwizdnął. Wóz potoczył się prędzej naprzód. Trzymając ręce w kieszeniach, zaciskałem w dłoniach rękojeści rewolwerów. Nogi szeroko rozsunąłem, aby mieć lepsze oparcie. Spojrzałem na Saszkę. Po jego wargach błąkał się lekki uśmiech, jedną rękę miał zanurzoną w kieszeni. 
—  Wolniej! — powiedział Saszka do Żywicy. Żywica wstrzymał trochę konia. Wjechaliśmy na most. 
—  A wy kto tacy?...   Skąd? — krzyknął złym, aroganckim głosem mężczyzna w skórzanej kurtce, próbując chwycić za lejce. 
—  Aż Mińska! — mówi wesoło i głośno Saszka. 
—  Z Mińska? A dokąd? 
—  Dokąd?...     Zaraz     opowiem     dokumentnie! Prrr! 
Żywica zatrzymuje konia, a Saszka zeskoczył z wozu i zbliżył się do mężczyzny w czarnej, skórzanej kurtce. Przez pewien czas patrzył mu w twarz, a potem mówi: 
—  Wasz pysk, towarzyszu, jest mi bardzo podejrzany!... Jakim prawem zatrzymujecie przejeżdżających po drogach? 
—  Jak: jakim prawem? 
—  Tak: jakim prawem? Proszę o dowody! 
—  Jestem   „sotrudnik   kój dano wskiego   Pogran-otriadu"!* Wówczas Saszka zrobił krok w tył i błysnął mu w oczy lufą parabellum, mówiąc zimno i spokojnie: 
—  Łapy w górę! No!... 
Mężczyzna w skórzanej kurtce zbladł i podniósł ramiona w górę. Wtedy ja wyrwałem z kieszeni dwa rewolwery i, stojąc na wozie, krzyknąłem do znajdujących się na moście ludzi: 
—  Ręce do góry! Migiem! 
Wszyscy podnoszą ręce do góry. Żywica jedną ręką trzyma lejce, a w drugiej ma parabellum. Uśmiecha się i patrzy ciekawie na stojących z podniesionymi w górę rękami ludzi. Saszka rewiduje agenta. Wyjmuje z kieszeni jego kurtki nabity nagan. 
—  Przyda się — mówi, wkładając rewolwer do swej kieszeni. 
Potem wyjmuje z bocznej kieszeni jego kurtki gruby portfel i też go zabiera. 
—  To zobaczymy później! 
Po zrewidowaniu agenta zwraca się do znajdujących się na moście ludzi: 
—  Kto jeszcze ma broń?... No?... 
* Agent Pogranicznego Oddziału (sotrudnik — współpracownik). 
—  My nie mamy nic! — rozlega się kilka głosów. 
—  Uważajcie!... Jak znajdę: w łeb palnę! No, kto ma broń? 
—  Nie mamy, towarzyszu! Saszka zwraca się do agenta: 
—  Chciałeś  wiedzieć:   dokąd  jedziemy?...   Otóż jedziemy za granicę...  A  chcesz wiedzieć:  kto  jesteśmy? Jesteśmy wesołe chłopaki. Tacy co „granicy nie kupują" i takim jak ty sieksotom łap nie smarują!... Teraz wiesz... A wieziemy szczecinę!... Chcesz pomacać?... 
—  Towarzyszu... Jaz nie... 
—  Ja ci nie towarzysz! Twój towarzysz w budzie siedzi i zębami pchły łapie! 
—  Ja nie myślałem... Ja tylko chciałem... 
—  ...skórę zedrzeć! — dokończył Saszka i powiedział: — Skacz do wody! 
Agent ociągał się. Saszka uniósł w górę parabellum i ściągnął brwi. 
—  No!! 
Agent pośpiesznie wlazł na poręcz mostu i skoczył do rzeki. Rozległ się głośny plusk wody. Żywica roześmiał się. 
—  Jazda do wody! Pchły topić! — krzyknął Saszka do pozostałych na moście ludzi. — Żywo! 
Wszyscy pośpiesznie zaczęli włazić na poręcz mostu i skakać w dół. Co chwila rozlegały się głośne pluśnięcia wody. 
—  Kąpią się — powiedział Żywica. 
Saszka wskoczył na wóz. Koń ruszył naprzód. 
—  To dla nich dobre. Trochę ostygną — rzekł Saszka. Minęliśmy most i wjechali na łąkę. Z tyłu rozległy się krzyki wyłażących z rzeki ludzi. 
Zapadł zmierzch. Rozmyślałem nad tym, co niedawno zaszło. Podziwiałem Saszkę... Nikt nie postąpiłby tak jak on... Mogliśmy pognać konia naprzód i znajdujący się na moście ludzie musieliby ustąpić nam z drogi, ale później mogli strzelać do nas z tyłu. Moglibyśmy od razu strzelać do nich, a nawet pozabijać wszystkich, lecz niepotrzebnie przelalibyśmy krew ludzką i narobili hałasu. A Saszka potrafił uniknąć tego... Patrzę w jego spokojną, zamyśloną twarz. Na czole jego ukazuje się wąska, pionowa zmarszczka. 
„O czym on myśli?"

XIV 

Zbliża się połowa listopada. Przerzuciliśmy za granicę siedem wozów towaru. Saszka dał mi jeszcze dwieście czterdzieści dolarów. Mam już dziewięćset pięć dolarów. 
Wyczuwamy zbliżanie się zimy i pracujemy pośpiesznie. Saszka zamierza przed końcem listopada zwinąć robotę. Kupcy w najbliższych dniach dostarczą nam z Rubieżewicz drogiego towaru, na którym sporo zarobimy. Ośmieliło ich dotychczasowe powodzenie naszej roboty. 
Dwa dni temu upadł pierwszy śnieg, lecz zaraz zniknął. Czarna ścieżka trwa nadal. Niechby dłużej utrzymała się. 
A jeszcze po paru dniach stała się okropna rzecz, która zniweczyła wszystkie nasze zamiary. Lepiej byśmy nie rozpoczynali tej roboty, niż takie jej zakończenie! Lecz nie będę wybiegać naprzód. Opowiem wszystko kolejno. 
Wracaliśmy z roboty. Zdaliśmy towar Borsukowi i wieźli z powrotem kilka tobołów owczej wełny. Dotarliśmy szczęśliwie do łąki w pobliżu granicy. 
Było już po północy. Daliśmy wypocząć trochę koniowi, a potem ruszyli naprzód. Wóz cicho sunął po wilgotnej trawie. Saszka zeskoczył z wozu i poszedł naprzód. Chciałem iść za nim, lecz zatrzymał mnie gestem ręki. Zostałem na wozie. 
Widziałem, jak Saszka szedł łąką o czterdzieści kroków przed nami. Staram się nie zgubić go z oczu... Zbliża się do ciemnej smugi gęstych zarośli w pobliżu granicy... Mija je... Nagle pada strzał. Potem kilka — jeden po drugim. Dopiero później słyszę wrzask: 
—  Stój! Stój! Stój! 
Brzmią strzały rewolwerowe. To Saszka strzela. Widzę, że cofa się ku nam. A z zarośli w pobliżu granicy wciąż błyskają ognie wystrzałów karabinowych. 
Żywica zatrzymał konia. Ja strzelam z parabellum w kierunku zarośli. Obliczam odległość na sto dwadzieścia kroków. Wypróżniam jeden magazynek. Ładuję drugi i strzelam dalej. Strzały karabinowe ustają. 
Raptem słyszę dziwny, drżący głos Żywicy: 
—  Trzymaj no konia! Duchem! 
Chwytam za lejce i widzę, że Żywica biegnie naprzód. Dostrzegłem Saszkę, który leży na łące o trzydzieści kroków od nas, lecz nie strzela i nie rusza się z miejsca. Poprzednio, zajęty strzelaniem, straciłem go z oczu. 
Wtem księżyc chowa się za chmurami. Robi się ciemniej. Nie widzę ani Żywicy, ani Saszki, ani zarośli. 
Znów słyszę głosy: 
—  Stój! Stój! Stój! 
Cały dygoczę. „Co tam się stało?" Koń się rwie naprzód, lecz trzymam go mocno. Po chwili słyszę pośpieszne kroki. Żywica, niosąc Saszkę na rękach, biegnie do wozu. Położył go na tobołach wełny. Wskakuje na wóz i mówi do mnie jakimś dziwnym głosem: 
—  Patrz go!... Żeby nie trzęsło!... To cholera!... Chwyta za lejce i zawraca konia w tył.   Słyszę w pobliżu kroki biegnących ku nam ludzi. Wyrywam z kieszeni parabellum i staję na wozie. 
Księżyc wychodzi zza chmur i jak reflektor oświetla łąkę. Widzę o trzydzieści kroków od nas czterech żołnierzy. Biję do nich z rewolweru. Pośpiesznie cofają się. Żywica popędził konia. Omal nie upadłem. Klęcząc na wozie znów strzelam. W odpowiedzi grzmią strzały karabinowe. Kule gwiżdżą w pobliżu... Strzelam zapamiętale... Księżyc znów chowa się za chmurami... Nie dostrzegam ścigających nas żołnierzy. Są daleko. Wóz toczy się prędko naprzód. Pochylam się nad Saszką. Widzę bladą twarz i błyszczące oczy... gryzie wargi... 
—  Co ci jest?... Jak ci pomóc? — mówię w rozpaczy. 
Nic mi nie odpowiada. 
Wciąż cofamy się. Dobrze, że księżyc zaciągnęły chmury. 
Na skraju małego zagajnika zatrzymujemy się. Żywica bierze na ręce Saszkę i kładzie go na łące. Ja klęczę przy nim. Nie wiem co począć. Wciąż pytam go: 
—  Jak ci pomóc? Nie odpowiada mi. 
Żywica wyrzuca z wozu toboły z wełną i pośpiesznie przecina nożem opakowanie. Potem rzuca na wóz olbrzymie kłęby wełny: szykuje miękkie posłanie dla Saszki. Wysłał wóz do połowy i pokrył wełnę płótnem z rozprutych tobołów. Później układa rannego na posłaniu. Nogi, ręce i głowa Saszki bezwładnie zwisają w dół. 
Potem Żywica wskoczył na wóz i powiedział do mnie głucho: 
—  Uważaj na niego! 
Wóz rusza z miejsca. Jedziemy powoli w bok, nie zbliżając się ku granicy, która pozostała o trzy kilometry od nas. Suniemy bez szmeru po łąkach i polach. 
Ukląkłem obok Saszki. Widzę, że odemknął powieki. Coś mówi. Pochylam się nad nim. 
—  Zdejm woreczek... z szyi... pod koszulą... 
Pośpiesznie rozpinam na nim kurtkę, bluzę i koszulę. Zdejmuję umieszczony na jego piersi zamszowy woreczek. 
—  Oddasz  Feli...  Dostań portfel...  — szepcze Saszką. 
Z bocznej kieszeni jego kurtki wyjmuję portfel. 
—  Pięćset dolarów dla ciebie... pięćset Żywicy... reszta Feli... 
—  Dobrze — mówię do niego. 
—  Z kupcami i Borsukiem Żywica... powiedz mu... on załatwi... 
—  Nic ci nie będzie — mówię. — Jeszcze sam wszystko zrobisz. 
—  Nie... ze mną skończone... Zrób, jak mówię... Zamilkł. 
—  Może coś ci pomóc? — pytam go. 
—  Nic... rzućcie to... Ty wyjeżdżaj... 
Milczy. Podkładam mu pod głowę wełnę. Znów mówi bardzo cicho: 
—  Władek. 
—  Jestem. 
—  Daj maszynę. 
Porusza palcami prawej ręki. Wkładam mu w dłoń rękojeść parabellum. Ściska ją. Nie wiem, co chce zrobić. 
Zza chmur wyłania się księżyc. 
Widzę wyraźnie zapadnięte oczy Saszki i jego białą twarz, a na niej dostrzegam grymas cierpienia. Czoło jego przecina głęboka pionowa zmarszczka. Do oczu mych cisną się łzy. 
Nagle na jego bladej twarzy ukazuje się dziwny uśmiech. Zwracam się do Żywicy: 
—  Zatrzymaj konia! On kona! 
—  Co ty gadasz? Cholera! — jękliwie odzywa się Żywica. 
Pochylamy się nad Saszką. On szepcze: 
—  Wal w lewo... No jeszcze... Jeszcze... Milczymy. 
—  Chłopaki naprzód! Rąbaj na całego! — powiedział głośno Saszką i opadł na posłanie. 
To były jego ostatnie słowa. 
Tak zginął Saszką Weblin, król granicy. Zginął na sowieckim pograniczu, w połowie listopada, w „złotym sezonie", w księżycową noc. Zmarł o godzinie drugiej w nocy. Przyświecało mu, w ostatnich chwilach życia, „cygańskie słońce". Wokoło panowała uroczysta cisza... Zostawił siostrę Felę i nas oddanych mu całą duszą przyjaciół: mnie i Żywicę. Zostawił po sobie dobrą pamięć u wszystkich chłopaków na pograniczu. 
Klęczymy w ponurym milczeniu nad ciałem drogiego kolegi. Na ręce mi padają łzy Żywicy. To mnie męczy jeszcze więcej: on i płacz!... Pochylam się nad ciałem Saszki. Nagle Żywica porywa się na nogi i mówi z krzywym uśmiechem na twarzy, z błędnymi oczami: 
—  A... A cóż my tak... stoimy?... A?... Chwyta za lejce i zapamiętale ciągnie je ku sobie, aż koń przysiada na tylnych nogach. Potem krzyczy głośno: 
—  No-o!... Jaz-da!... 
Ruszamy prędko naprzód. Wóz głucho dudni po łące. Skacze po roli. A koń coraz bardziej rwie się do biegu. 
—  No!... Jazda!... — krzyczy Żywica na całą granicę. 
„Cholera, zwariował!". 
—  E-he-he-he — krzyczy Żywica. 
I koń coraz prędzej mknie naprzód. Jest to przemytniczy koń. Zna nas dobrze. Wie, że zachowujemy się dziwnie i że stało się coś niezwykłego. Może zdumiewa go, że nie słyszy strzałów karabinowych. 
—  Poszedł! 
Żywica przeraźliwie gwiżdże na palcach. Ja siedzę na kłębach owczej wełny. Nie wiem, gdzie mam broń. Nic nie mogę pojąć... Nad nami wiruje księżyc. Oczy mi zachodzą łzami. 
—  E-he-he-he!... Poszedł! — strasznym głosem rzuca Żywica krzyk po całej granicy. 
„Po co on to robi?" — myślę i zaczynam gryźć wargi. 
Co jeszcze stało się tej nocy?... Nic nie mogło zajść więcej!... Nic... Tamto było najgorsze!... 
Z boku  grzmiały  wystrzały karabinowe.   Salwy honorowe zielonków dla Saszki. Wóz skakał jak piłka. Koń sadził naprzód jak burza. Księżyc tańczył po całym niebie i ciągle brzmiało w powietrzu: 
— E-he-he-he!... Ja-zda!... 
Nic więcej nie mogło zajść! Nic!... 
Rano upadł śnieg i utrzymał się. Od razu stanęła „biała ścieżka". Z nami skończono. Czarna ścieżka już nam niepotrzebna... bo Saszki Weblina nie ma... 

XV

Do Rakowa poszedłem, gdy zapadł zmierzch. Bocznymi ulicami i zaułkami przekradłem się do mieszkania zegarmistrza Mużańskiego. Pietrka Filozofa zastałem w domu. (Nie wiem dlaczego poszedłem od razu do niego.) Chłopiec siedział przy łóżku, na którym leżał Julek Wariat, i czytał mu książkę. 
—  Gdzie jest Szczur? — zapytałem go. 
—  Nie wiem... Nie widziałem go od dawna. Chodził z dzikimi. 
—  Gdzie Lord? 
—  Poszedł z partią. Jeszcze nie wrócił. 
—  Co ci  jest? — zapytałem Julka, widząc,  że bardzo źle wygląda. 
—  Przeziębiłem się... Ale to nic... 
Chłopiec zaczai kaszlać. Atak kaszlu był długi i uporczywy. Widziałem w oczach Pietrka niepokój. 
—  Wiesz co? — powiedziałem do Pietrka. — Może przechowasz mi forsę?... Bo ja, rozumiesz, chodzę za granicę... Rąbną mnie tam i forsa przepadnie... Wy teraz chodzicie? 
—  Nie... Pieniądze mogę ci przechować. Pośpiesznie wyjmuję z kieszeni plik banknotów. 
Odliczam tysiąc dwieście dolarów i daję je Pietrkowi. 
—  Ależ tego dużo! 
Żegnam chłopców i idę ku wyjściu. U drzwi zatrzymuję się. 
—  Czy wiecie, że... Saszki nie ma? 
—  Jak nie ma... w miasteczku? 
—  Nie... Całkiem nie ma! 
Robię w powietrzu znak krzyża. Widzę zdumione oczy. 
Wychodzę na podwórze i patrzę w górę. Księżyc opuścił się nisko i bezczelnie się śmieje. 
Idę ulicami w kierunku mieszkania Feli. W oknach jej domu ciemno. Pukam silnie w szybę... jak wtedy... Słyszę pośpieszne kroki... 
—  Kto-o? 
—  Władysław. 
—  Jaki Władysław? 
—  No, Władek. 
—  Aha! 
Wkrótce jestem w mieszkaniu. Lampa pali się na stole. Fela patrzy na mnie zdumionymi oczami. Długo milczę, a potem mówię: 
—  Dobry wieczór! 
—  Dobry wieczór! Znów milczymy. 
Wsadzam rękę do bocznej kieszeni kurtki i wyciągani zamszowy woreczek. Podaję go Feli i mówię: 
—  To od Saszki. 
Bierze go. Wyjmuję portfel Saszki i również daję go Feli. 
—  I to od Saszki... Z portfelu wziąłem pięćset dolarów dla siebie i pięćset dla Żywicy. On tak kazał. A to polecił oddać pani. 
—  Co tu  jest? — ruchem głowy wskazuje na woreczek. 
—  Nie wiem. Nie patrzyłem. 
Wtem czoło Feli przecina głęboka, pionowa zmarszczka, taka jak u brata. Oczy ciemnieją. Brwi ściągają się. 
—  A gdzie on jest? 
—  Nie ma go! 
—  Nie ma? 
—  Tak... Bolszewicy zabili go w pobliżu granicy. Opowiadam jej krótko, lecz dokładnie, w jakich okolicznościach zginął Saszka. Słucha uważnie. Nie przerywa pytaniami... Widzę bladą twarz... coraz bledszą... Idzie do krzesła i siada... 
Długo milczy. Patrzę na nią, a w duszy mojej zupełna pustka. 
Podnosi głowę. Pytam: 
—  Może pani coś pomóc? 
—  Pan „wystawny"? 
—  Tak. 
—  Nic nie trzeba. Wszystko załatwię sama. Ma pan gdzie ukryć się? 
—  Mam. 
—  Dobrze. Zaraz jadę do niego... Żywica tam? 
—  Tam. 
Idzie do następnego pokoju i zaczyna ubierać się. Po chwili wraca. 
—  Może pan iść. Nie zatrzymuję pana. 
—  Do widzenia. 
—  Do widzenia. 
Wychodzę z mieszkania. Długo włóczę się po ulicach. Postawiłem kołnierz kurtki. Nikt mnie nie pozna. 
Patrzę w górę. Księżyc wciąż się śmieje. 
Mijają mnie nieliczni przechodnie. Szybko idę ulicami. Jest zimno. Zrywa się chłodny wschodni wiatr. Łzy mi z oczu wyciska. 
Idę do Ginty. Muszę coś zrobić. Ale co? Chyba upić się. 
W salonie znajomych nie ma. Pod sufitem pali się zawieszona na drucie lampa naftowa. Skąpo oświetla duży pokój. 
Środkowy stół próżny. Z boku, przy małym stoliku, widzę czterech powstańców. 
Wołani Gintę. 
—  Dawno pana Władysława nie widziałam — mówi Żydówka. 
—  Więc cóż z tego? 
—  Nic, co pan chce? 
—  Szkło siwuchy, ogórki i kiełbasy. 
Piję samotnie. Powstańcy nie zwracają na mnie uwagi. Nie wiem dlaczego bardzo się śpieszę: przecież nie mam gdzie iść. Załatwiłem wszystko. 
Wypijam jeszcze pół butelki wódki. Jest mi cieplej, lecz smutno mi coraz bardziej. 
Płacę za wszystko i wychodzę na ulicę. Znów błąkam się po miasteczku. 
Pada śnieg. Drobne białe płatki krążą wesoło w powietrzu. Pną się w górę po długich księżycowych promieniach; oślizgują się po nich w dół. 
Chce mi się spać. Tak dawno nie spałem. Jestem bardzo zmęczony. 
Późnym wieczorem pukam do okna mieszkania Kaliszanek. Zuzia odemknęła mi drzwi. Klaszcze w dłonie i przesadnie głośno wyraża swój zachwyt: 
—  A...  To pan  Władysław!  Nareszcie!  Witam pana! Witam! 
—  Witam! Witam! — mrocznie powtarzam jej słowa. 
—  Proszę dalej. Proszę. 
Uśmiecha się. Zezowate oczy badawczo mnie macają. 
—  Może coś zjeść, wypić? 
—  Daj wódki. 
—  Zaraz będzie. Zaraz. Wszystko co pan chce. Siadaj pan tu. Tu wygodniej. 
Znów piję wódkę. Zuzanna obleśnie się uśmiecha. Ciągle kręci się po izbie. Piersi jej się trzęsą jak nalane wodą gumowe pęcherze. 
—  A Tośka często pana wspomina... A pan taki „niehumorowy". Ja mówię i mówię, a pan nic! 
—  Język mi zmarzł. Trzeba rozgrzać! 
Zuzia głośno rechocze i wali się pulchnymi dłońmi po udach. 
Piję w dalszym ciągu. Potem palę papierosa za papierosem. Kobieta zezem patrzy na mnie. 
—  A może baj-baj! Do łóżeczka z Tosieńką. Z takiego zimna na ciepłe nóżki!... Che, che, che! 
Trzęsie się w bezdźwięcznym śmiechu. 
Widzę, że ma dwa nosy i wiele oczu i że wciąż drga, chybocze, jak guma, jak ciasto. 
Idę do następnego pokoju. Za mną, z lampą w ręce, człapie pantoflami Zuzia. 
—  Tosieńką,    przywitaj    ładnie    pana    Władysława! 
—  Mamusia jak głupia! — odpowiada rozespana dziewczyna. 
Rozbieram się. Tak dawno nie spałem. Zuzia zdejmuje mi buty. Potem zanurzam się całym ciałem w miękkie, ciepłe łóżko. Zuzia coś mówi, chichocze i z lampą w ręce opuszcza pokój. Robi się ciemno. Tośka przyciska się do mnie gorącym, gładkim ciałem. 
„Stało się coś bardzo ważnego! Bardzo! Bardzo! Bardzo!... Lecz co?" Lecę w duszną, gorącą przepaść. 
—  No, wstawaj! — słyszę przez sen srogi głos. Ktoś trzęsie mnie za ramię. 
Otwierani oczy. Oślepia mnie struga światła kieszonkowej latarki. Po chwili dostrzegam w pokoju kilku policjantów. Mają w rękach rewolwery. 
Natychmiast wraca mi świadomość. „Broń mam w bocznej kieszeni kurtki. A gdzie kurtka? Zresztą nie wolno mi bronić się!" —  Jak imię i nazwisko? — pyta mnie służbiście ten sam głos. 
—  Antoni Piotrowski. Zuzia chichocze. 
—  A, to z pana Władzia filut! On, panie naczelniku, jeszcze nie wytrzeźwił się. Zabawił się sobie chłopak... Che, che, che! 
Jest dla mnie wstrętna. Zrozumiałem, że ona mnie opyliła. 
—  Ubieraj się! 
Wyłażę z łóżka i zaczynam powoli się ubierać. 
Jestem wciąż w świetle latarki, lecz to nie krępuje mnie wcale. Zobojętniałem na wszystko. 
—  Zabawił się kawaler! — słyszę chrapliwy bas, jakby z dużej odległości dochodzący mych uszu. 
Ktoś śmieje się. Zuzia pochlebnie chichocze. 
Potem czuję na przegubach rąk zimne ogniwa kajdanek. 
„Stało się coś bardzo ważnego! Ale co? Co?" Wychodzimy do sieni. Śledzą mnie czujnie lufy rewolwerów. Głaszczą promienie latarek. 
—  Ja  zawsze  w  porządku,   panie  naczelniku... — słyszę z tyłu szept Zuzi. 
Idziemy ulicami. Księżyc parska śmiechem. Płatki śniegu wesoło igrają w powietrzu. 
Mijamy dwóch mężczyzn z kijami w rękach. Warta nocna. 
Odprowadzono mnie do komisariatu. 
Nazajutrz badanie. Protokół. 
Przyprowadzono na konfrontację Alfreda, Alfonsa i Albina Alińczuków. 
—  Znasz go? — zapytują Alfreda. 
—  Znani. A jakże! —mówi, zjadliwie uśmiechając się, przemytnik. 
—  On ciebie postrzelił? 
—  On. Zastąpił nam drogę i zaczai strzelać. Chciał obrabować! 
Bracia Alfreda skwapliwie potwierdzają jego słowa. Nie przerywam im. Niech gadają co chcą! Wszystko to głupstwo w porównaniu z tamtym... 
Potem pytano mnie. Powtarzam to, co zeznałem poprzednio. Opowiadam dokładnie o całym zajściu. Przypominam sobie nowe jego szczegóły. Lecz widzę porozumiewawcze spojrzenia i uśmiechy. Nie wierzą mi. Wówczas przestaję zupełnie dawać odpowiedzi na pytania. 
Na czwarty dzień po aresztowaniu mnie, o godzinie piątej po południu, wyjeżdżamy z Rakowa do I wieńca — do sędziego śledczego. Jedziemy saniami. Ja umieściłem się pośrodku, na tylnym siedzeniu sanek. Obok mnie siedzi dwóch policjantów. 
Z rynku jedziemy na Słobódkę. Mijamy dom Trofidów. Patrzę w okna ich mieszkania. Zdaje mi się, że widzę za szybą czyjąś twarz. Może to Ja-ninka? 
Wyjeżdżamy na most. Ileż razy przemykałem się tędy sam z chłopakami. A teraz! 
Powoli zapada zmierzch. Jest silny mróz. Kajdanki ziębią mi przeguby rąk, więc chowam dłonie głęboko w rękawach. W powietrzu krążą drobne płatki śniegu i tworzą ruchliwą, lśniącą firankę, zza której teren wygląda szczególnie uroczo. 
Po bokach drogi stoją drzewa. Dźwigają na gałęziach grube pokrowce śniegu. Obok traktu biegną w dal słupy telegraficzne. Słyszę ich monotonne, nisko wibrujące buczenie. 
Policjanci wyjmują papierosy; zapalają sami i częstują mnie. Wymawiam się od tego. 
—  Nie pali pan? — pyta mnie jeden z nich. 
—  Palę... ale swoje. 
—  Słusznie! — mówi policjant. 
Furman popędza konia, lecz szkapina człapie powoli i przyśpiesza kroku tylko wtedy, gdy słyszy w powietrzu świst bata. 
Ze wschodu dmie przejmujący, zimny wiatr. Mrozi mi lewy policzek i ucho. Wyciągam z rękawów dłonie i z trudnością podnoszę kołnierz kurtki. 
Śnieg pada coraz rzadziej i wreszcie zupełnie ustaje. Na niebie ukazują się gwiazdy. Księżyc pracowicie pnie się w górę; jest poważny, zamyślony, nie zwraca na nas uwagi. 
W mózgu przewija mi się mnóstwo myśli... Pierzchają, nie wiążą się, mkną prędko, niesfornie. Ogarnia mnie niechęć do wszystkiego. 
Policjanci gawędzą. Mówią o jakichś dodatkach na rodzinę, o dietach. Często przerywają rozmowę. W pewnym momencie jeden z nich mówi do drugiego: 
—  Znasz Saszkę Weblina? 
—  Znałem. Brat tamtej czarnuli. Jak ona się nazywa? 
—  Fela. 
—  Właśnie! No i co on?... 
—  Zastrzelono go na pograniczu. 
—  Kto zastrzelił? 
—  Nie wiadomo. Żywica zeznał, że wiózł go z Ru-bieżewicz do Rakowa i że w pobliżu Wołmy ktoś wystrzelił do nich z lasu i trafił Weblina. 
Zaczynam uważnie nasłuchiwać, lecz udaję, że ich rozmowa nie interesuje mnie wcale. 
—  Może mieli jakie porachunki? 
—  Diabli ich wiedzą!... Chociaż Saszkę Weblina wszyscy lubili, ale mógł mieć i wrogów... Zdaje mi się, że Żywica coś kręcił z tym postrzeleniem... On wczoraj w łeb sobie palnął. 
—  Kto? Żywica? 
—  Tak. 
—  Cóż on?... 
—  Po pijanemu; stuknęło mu coś w głowę... Wczoraj był pogrzeb Weblina, a potem siostra jego stypę wyprawiła. No, skorzystał z okazji: upił się i poszedł wieczorem do domu, a na rynku wywalił sobie z para-bellum w usta. 
Słysząc to zdrętwiałem z przerażenia. 
—  A może on maczał palce w tamtym... postrzeleniu i bał się odpowiedzialności? Co? 
—  Może być... Mętna sprawa. Sam diabeł w tym się nie rozezna. Ten też za postrzelenie aresztowany — policjant skinął głową w moją stronę. 
Z poprzedniej ich rozmowy dowiedziałem się, że drugi policjant dopiero dzisiaj wrócił z urlopu i nie zna miasteczkowych nowin. Teraz trąca mnie rękawem i pyta: 
—  E... panie!... Za co go pan postrzelił? 
—  Kogo? 
—  No tego... 
—  Alińczuka — dodaje drugi policjant. 
—  Za to, że jest drań! 
Policjanci porozumiewawczo mrugają do siebie: dobry ptaszek! Potem znów zapalają papierosy. 
„To Żywica nie żyje! Zastrzelił się!" — wiruje mi wciąż w głowie. 
Nagle ogarnia mnie nieodparta chęć dowiedzenia się wszystkiego. Nie mogę uwierzyć w to, że Żywica popełnił samobójstwo. Nie mieści mi się to w mózgu. Tu coś nie tak... Może jest jeszcze jeden Żywica? 
W jednej chwili rodzi się we mnie twarde postanowienie: muszę uciec i pójść tam! Muszę!... 
Teraz, ukradkiem, uważnie obserwuję policjantów. Są pewni, że im nie ucieknę. Siedzą niedbale. Palą papierosy. Karabiny mają zaciśnięte między nogami. 
Skoczyć z sanek w bok nie zdążę. Przytrzymają mnie. A jeśli odbić się nogami od dna sanek i rzucić się w tył?... W ten sposób mogę łatwo wyrzucić się z sanek, nim zdążą wyciągnąć ręce. Aby tylko nie upaść na głowę... 
Uważnie oglądam, po kryjomu, teren. Na wybojach drogi sanie skaczą tak silnie w górę, że wyskoczyć z nich jest łatwo. Policjanci mają nogi okryte sianem i otulone płaszczami. Nim zdążą powstać i wyskoczyć z sanek, zdołam podnieść się i zacząć uciekać. Jestem lekko ubrany i mogę prędko biec, więc, o ile nie trafią mnie pierwszym kulami — ucieknę im łatwo. 
—  Daleko do Iwierica? — pyta kolegi jeden z policjantów. 
—  Trzy kilometry. 
To przyśpiesza moją decyzję. Szukam oczami dogodnego terenu i wyczekuję odpowiedniej chwili. Podciągnąłem stopy nóg i oparłem je twardo o dno sanek. Wyjąłem dłonie z rękawów. Żeby jeszcze nie kajdanki! 
Policjanci znów zapalają papierosy. 
Sanie wjeżdżają powoli na szczyt wzgórza. Widzę przy świetle księżyca długi, stromy stok, po którym mknie w dół droga. Z lewa dostrzegam długie pasmo przydrożnych krzaków, a za nimi otwarte pola. 
Rzucam ostatnie spojrzenia w prawo i w lewo: na eskortę i teren. Sanie szybko pędzą z góry w dół. Impet odrzuca nas na niskie oparcie sanek. Wówczas robię silny ruch ciałem w tył i odpycham się nogami od dna sanek. 
Wyleciałem w powietrze i upadłem na drogę. Porwałem się na nogi i popędziłem w górę, po drodze, którą przed chwilą mknęły w dół sanki. Odwróciłem, biegnąc, w tył głowę. 
—  Trzymaj konia! Trzy-ymaj konia-a-a! Sanie ciągle mkną w dół. 
—  Trrr! — krzyczy woźnica. 
Pędzę dalej po drodze w górę. Znów oglądam się. Widzę z dala biegnącego drogą policjanta. Przystanął. Celuje. Szybko rzucam się w bok ku krzakom. Rozlega się strzał. Wypadłem w pole i znów podążam obok krzaków w górę. 
Znów pada strzał, a potem kilka, jeden za drugim. Strzelają bez celu, nie widząc mnie, bo i ja ich nie widzę. 
Wydostaję się na szczyt góry. A potem biegnę lekko i prędko w dół. Nie zmęczyłem się wcale, tylko rozgrzałem się szybkim ruchem. Kilka razy oglądam się. Na śnieżnej bieli drogi i pól nie ma nikogo. 
Byłem już o kilometr drogi od szczytu wzgórza, gdy dostrzegłem, przy świetle księżyca, wjeżdżające na nie sanki. Zobaczyłem w pobliżu las. Wbiegłem do niego. Przemierzyłem go na drugą stronę... Poszedłem prędko polami. Znów wszedłem do lasu... Niech ścigają mnie teraz! 
Znów las i znów pole. Oglądam się wokoło. Pustka. W księżycowych promieniach lśni śnieżna biel pól. Patrzę na gwiazdy: szukam kierunku. Wielka Niedźwiedzica wskazuje mi drogę na zachód. 
„Nie, kochana, nie... Moja droga prowadzi na wschód... Na zachodzie nie ma dla mnie miejsca!" 

CZĘŚĆ TRZECIA

Widma graniczne Nie chodżże ty miły, Nie chodżże nocami, Po brzegu mogiły, Z śmiercią za plecami! (Z piosenki przemytników) Mróz. Słońce zachodzi. Rozkłada po niebie wzorzyste, wielobarwne kilimy. Co chwila je zmienia. Nie szczędzi kolorów. Jest bogate, hojne i pomysłowe. 
Stoję bez czapki na wąskiej, wyjeżdżonej saniami drodze. Robi mi się zimno. Biegnę zaśnieżonym podwórzem ku domowi, a potem wchodzę do dużej, ciepłej izby. 
Zbliża się połowa grudnia. Czwarty tydzień mieszkam na chutorze Dowrylczuków, położonym trzy kilometry od granicy, między Duszkowem a Woł-mą. Do Rakowa stąd jedenaście kilometrów. Umieścił mnie u nich Lord. Dowrylczuki są jego dalekimi krewnymi. 
Chutor znajduje się na odludziu. Do najbliższej wsi dwa kilometry. Innych osiedli w pobliżu nie ma. Melina pewna. Mogę ukrywać się tu wiele lat i nikt mnie nie znajdzie. 
W pobliżu chutoru jest duży las. Jednym skrzydłem zbliża się do budynków, a drugie biegnie w dal, ku granicy i ciągnie się daleko na wschód. 
Dowrylczuki są zubożałą do poziomu chłopów szlachtą. Mają dwadzieścia pięć dziesięcin ziemi i trochę lasu. Żyją dostatnio. Nie ciułają grosza, lecz dbają 0  dobry wikt i ubranie. Z okolicznymi chłopami nie wchodzą w komitywę. Żyją samotnie. Rodzina jest nad podziw zgodna. Nie kłócą się o błahostki. Są spokojni 1  weseli. Praca idzie im raźno. 
Głowa rodziny, Maciej Dowrylczuk, ma sześćdziesiąt lat, lecz wygląda na pięćdziesiąt. Jest zdrowy i silny, a w pracy nie ustępuje synom. Za młodu sporo jeździł po świecie i jest dość inteligentny, chociaż ledwie umie się podpisać. Ma potężne barki i ramiona; chodzi z lekka pochylony naprzód. Oczy mu zawsze wesoło lśnią, a na ustach zastygł lekki uśmiech. Lubi dużo opowiadać i mówi ładnie, obrazowo, chociaż chaotycznie. Wyczuwam, że przeszkadza mu w wypowiadaniu się nawał słów i myśli. 
Żona Macieja, Hanna, ma pięćdziesiąt pięć lat. Trzyma się prosto. Jest bardzo pracowita. Nigdy nie widziałem jej bez roboty. Mówi mało i niechętnie. 
Dowrylczuki mają trzech synów i cztery córki. Synowie są jak dąbczaki, a córki jak młode, jędrne lipy. Wszystko to zdrowe, wesołe, silne, pracowite. Nie znają co to są nerwy. Są zawsze zrównoważeni, spokojni. Pracują chętnie i dużo. Słowa rodziców są dla nich święte i nigdy nie potrzebują uciekać się do gróźb, próśb, zachęcań lub obiecanek. 
Rodzina jest pobożna i przestrzega uświęconych tradycją obyczajów. Nieraz w czasie posiłków patrzyłem na „czynnie" obsiadających stół członków rodziny. Wszyscy synowie i córki są podobni do siebie. Mało różni ich wzrost, wiek i pleć. Mają zdrowe, czerstwe twarze; ciemne, gęste włosy, zaplecione u dziewcząt w grube warkocze; piwne oczy o połyskujących sinawo białkach. Tylko twarze dziewcząt są pozbawione cech uporu, które widzę u chłopców. Gdy siedzę za stołem w czasie posiłków i patrzę na Dowrylczuków, przypomina mi się popularna, ludowa zabawka rosyjska: „wańki-wstariki". Jest to rodzina wytoczonych z drzewa figurek, wielkości od czterech do dziesięciu centymetrów. Figurki są pomalowane na identyczne kolory i niczym, z wyjątkiem rozmiaru, nie różnią się między sobą. Jest ich zwykle siedem. Mają okrągłe buzie, głowy i tułowia — nóg nie ma. Każda figurka położona na bok natych- miast powstaje, bo ma umieszczony w podstawie ołów. Stąd nazwa: „wańki-wstańki". 
Starszy syn, Bazyli, ma trzydzieści lat; średni, Ignacy, jest o dwa lata młodszy, a Szymon ma dwadzieścia pięć lat. Bazyli wygląda na niedźwiedzic watego: pozorna ociężałość i niezdarność, lecz za tym kryje się duży spryt i wielka siła fizyczna. Ignacy jest zgrabniejszy, lecz również atle-tycznej budowy. Szymon jest szczuplejszy od braci i więcej „delikatny". Może dlatego jest ulubieńcem matki. 
Sióstr cztery: Kasia, Olena, Magda i Nastka. Mają od osiemnastu do dwudziestu czterech lat. Wszystkie są podobne do siebie i jednakowo ubrane. Czasem mi trudno je odróżnić. Wszystkie tęgie, rosłe, buzie okrągłe, oczy piwne, włosy ciemne. 
Gdy Lord prowadził mnie do Dowrylczuków, powiedział, że oni również uprawiają przemytnictwo. Mają krewnych w pasie pogranicznym na sowieckiej stronie i od czasu do czasu niosą do nich towar. Lecz przez cały czas mej bytności u nich Dowrylczuki za granicę nie chodzili. Zapytałem o to Szymona, z którym najłatwiej można było się rozmówić. Powiedział mi, że teraz nie pora. Trochę nudzi mi się bez pracy, lecz czekam na nią cierpliwie... Gdy przybyłem na chutor wraz z Lordem, kolega przywitał się ze wszystkimi, a później — po obiedzie — zwrócił się do Macieja, mówiąc, że ma do niego poufną sprawę. 
—  No, dzieci — rzekł Maciej — idźcie, zobaczcie, czy wszystko w obejściu w porządku! 
Synowie i córki niebawem wyszli z izby. 
—  Otóż dziadku — rzekł Lord — chcę was prosić, żebyście przyjęli na zimę tego chłopca. To mój druh. W miasteczku żyć nie może, bo policja chce go zahaczyć... za kontrabandę... U was byłoby mu najbezpieczniej. 
—  A niech sobie zostanie. Tylko u nas wygód nie ma. Żyjemy po chłopsku. 
—  On wszystkiego  „zwyczajny".   Co  wy jecie, to i on zje. A jak chłopaki pójdą w drogę z towarem, to przyda się wam. Zna dobrze tę robotę... stary kont-rabandzista... 
—  Niech zostanie. Miejsca nie zabraknie, chleba też, a policja do mnie nie jeździ. Sąsiadów też nie mam... nie doniosą... 
Wówczas wtrąciłem się do ich rozmowy: 
—  Ja za utrzymanie mogę wam zapłacić. Mam pieniędzy dość. 
Spostrzegłem zaraz, że postąpiłem nietaktownie. Maciej spojrzał mi w oczy i rzekł lekko się uśmiechając: 
—  Ja na pieniądze niełasy. Miałem i mogę mieć dość, ale nie gonię za nimi. Ty, chłopaku, schowaj je dla siebie. Przydadzą ci się, bo młody jesteś! 
—  Wybaczcie. Nie chciałem was obrazić. 
—  Nie szkodzi. Mnie nie obrazisz; ja do tego nieprędki. Ja dla dobrego człowieka i darmo wszystko zrobię, a złego, niech on ze złota będzie, nie chcę i na oczy widzieć! 
Wieczorem Lord pożegnał nas i wraz z Bazy-lim wyruszył w drogę do miasteczka. Obiecał przychodzić, od czasu do czasu, sam lub przysłać Szczura. Poszedłem ich odprowadzić. Niepostrzeżenie doszliśmy do Duszkowa. Pożegnałem Lorda, prosząc go, by częściej mnie odwiedzał i pobiegłem po drodze do chutoru. 
Nazajutrz Bazyli powrócił. Przyniósł dla mnie dużą paczkę i list od Lorda. Odłożyłem paczkę na bok i zacząłem czytać list: 
Serwus, Wariacie! 
Wiem, że nudno tobie samemu u Dowrylczuków, ale ty pocierp. Do wiosny może coś obmyślimy. Ty do miasteczka nie przychodź, bo znów ciebie opylą. Trzymaj się Dowrylczuków; tam melina murowana. A jeśli będziesz czego potrzebował, to przyślij Bazy lego. 
Alfred wypytuje powstańców o ciebie, ale nikt nie wie, gdzie jesteś. Wczoraj Anioł wygarbował mu skórę u Gin- ty, bo Alfred odbił mu Zośkę Kalbowszczankę. Teraz Anioł cięty na niego jak diabeł. Mówi, że wywróci go podeszwą do góry. Belkę Alfred puścił już kantem. Śmieją się teraz z niej: nazywają sołdatką. 
Tobie tam smutno, ale i nam niewesoło. W drogę nie chodzimy. Chłopaki robią grandy i biją się dzień w dzień. Mówiłem ze Szczurem. On powiedział, że przyjdzie do ciebie po niedzieli. 
Kupiłem dla ciebie różnych różności. Chustki dasz babom, a z resztą —jak uważasz. 
Pietrek Filozof pytał o ciebie. Powiedziałem mu, że jesteś zdrów i że żyjesz w dobrym miejscu. Z Julkiem Wariatem źle. U niego suchoty. Pewnie do wiosny nie dociągnie. Kój tnie. Szkoda chłopca. 
A więcej nie ma nic nowego. Jeśli co będzie, to napiszę ci. 
No, chowaj się zdrów. 
Bolek. 
. W paczce było pięć dużych, wełnianych, kobiecych chustek, dziewięć flaszek spirytusu, kilka kilogramów cukierków, angielska fajka, sporo tytoniu i papierosów. 
Oddałem jedną chustkę gospodyni, a resztę dziewczynom. Nie chciały początkowo wziąć tych prezentów. Młodsza, Nastka, powiedziała: 
—  Jak tatuś zechce! Wówczas Maciej odpowiedział: 
—  Co byś chciała, żeby ja w babskiej  chustce chodził? 
Wszyscy roześmiali się i dziewczyny przyjęły podarunki. Maciejowi dałem w upominku fajkę. Obejrzał ją i rzekł: 
—  Stara fajka jak stara żona: wierna i pewna, ale i młoda czasem się przyda! — mrugnął okiem do synów. 
Znów śmiech. 
Wieczorem, przy kolacji, wypiliśmy dwie butelki rozcieńczonego wodą spirytusu. Wszystko odbyło się spokojnie, bez hałasu. Częstowałem mężczyzn wódką, a dziewczęta cukierkami, bo od wódki wymówiły się stanowczo. 
W ten sposób rozpocząłem swój pobyt u Dowryl-czuków. 
Po tygodniu, w niedzielę, odwiedził mnie Szczur. Nie spodziewałem się jego przyjścia. Wszedł do izby w czasie obiadu. Miał ze sobą dużą paczkę. Położył ją na ławie przy ścianie, potem zdjął czapkę z głowy i zaczai mówić, zacierając dłonie: 
—  A ja tak się śpieszyłem, tak śpieszyłem! Myślę sobie: zdążę na obiad, czy nie?... Ja do łychy i michy jedyny! U mnie tak: do roboty — kożuch wkładam, a do żarcia — koszulę precz! 
Widzę na twarzach obecnych uśmiechy: co za cudak? A Szczur wita się ze mną i z obecnymi, zaczynając od gospodarza. Wszyscy zorientowali się, że to mój kolega. Gospodarz prosi go do stołu. Szczur siada obok mnie i mówi dalej: 
—  Ja to mam taką melodię do żarcia jak mało kto. Mnie co nie daj, wszystko wtrząchnę. Mam spust jak się patrzy: kapusta, to kapusta, aby tłusta! Groch — najem się tak, że och! och! 
Wszyscy uśmiechają się. Maciej mówi do córki: 
—  Nastka przynieś no dla gościa miskę i łyżkę! Szczur zwraca się do Nastki, która wychodzi zza stołu: 
—  Panno Nastko!  Ale proszę tam się miarkować:  żeby miseczka i łyżeczka były co się zowie! U mnie tak, gospodarzu: zawsze wolę zjeść coś dobrego a... dużo! A kapustę waszą to ja już w Duszkowie  zwąchałem.  Biegłem tak,  że omal butów nie zgubiłem. 
Zazwyczaj u Dowrylczuków w czasie jedzenia izbę zalegała cisza. Teraz zapanowało niezwykłe ożywienie, które wywoływał sam tylko Szczur. Jadł i gadał, jadł i gadał. Przechylał się w prawo i w lewo, błyskał oczami, śmiał się, żartował. Rozruszał wszystkich... Widzę wesołe twarze. Rozlegają się coraz głośniejsze wybuchy śmiechu. Przyglądam się Szczurowi i go nie poznaję. Zwykle jest małomówny. Z kolegami zjadliwy, zaczepny. Ze mną grzeczny, uprzedzający, lecz skąpy na żarty. A teraz kipi sztuczną werwą i życiem. Chce rozweselić nas i udaje się mu to w zupełności. 
W mieszkaniu była bałałajka, na której chłopcy i dziewczyny od czasu do czasu coś sobie przygrywali. Wieczorem, gdy rodzina zebrała się w komplecie, bo najważniejsze prace w gospodarstwie były ukończone, Szczur nastroił bałałajkę i zaczął grać. Grał dobrze i wszyscy ze zdumieniem słuchali go. Nie przypuszczali, aby na tym brzę-kadle można było tak pięknie grać. A Szczur rąbał kawałek za kawałkiem. Czego nie mógł wydobyć z instrumentu, nadrabiał mimiką, gestami rąk i ciała. Zaczął, akompaniując sobie na bałałajce, śpiewać po białorusku: 
Dziauczynieńka, serce moje, Jak przyjemne lica twoje! Nie tak lica, jak ty sama I u papierach upisana. 
Szczur, zerkając słodkimi oczami ku dziewczętom, śpiewał dalej: 
Jak ja siażu kala ciebie, Dykżaż myślu szto ja u niebie! Jak ja ciebie pocaluju, Trzy dni w gębie cukier czuju! 
Dziewczyny parskają śmiechem i szturchają się łokciami, Szczur z werwą śpiewa dalej. Śpiewa piosenkę za piosenką, gra polki, walce, marsze i jakieś własne improwizacje. Nie przypuszczałem, że z niego taki artysta. Bawił nas wszystkich przez cały dzień, a wieczorem, po kolacji, zaczął zbierać się w drogę. 
Maciej zapraszał Szczura, aby przychodził, gdy będzie miał wolny czas. Ja poszedłem odprowadzić go. W drodze opowiadał mi miasteczkowe nowiny. W pobliżu lasu zatrzymał się. Rozmawialiśmy i palili jeszcze z pół godziny. W pewnej chwili Szczur mrugnął do mnie okiem: 
—  A u ciebie tam klawe szmary. Dziewki jak piece! 
—  Tak, tak... 
—  Ty podwal się do której. Weselej ci będzie. 
—  Jakoś nie tego... 
—  To zrób, żeby było tego... Dziewki aż piszczą. Palą się. Nogi zacierają, a ty gapisz się. Pomyślą, żeś inwalida! 
Pożegnaliśmy się i Szczur poszedł prędko po drodze prowadzącej do traktu, a ja wróciłem na chutor. Zastałem wszystkich za stołem. Długo jeszcze rozmawiano i śmiano się, przypominając żarty i opowiadania Szczura. 
Jeden z braci wziął bałałajkę i zaczął grać na niej. Lecz w jego rękach instrument znów stał się pospolitym brzękadłem. 
Słowa Szczura o dziewczynach wzbudziły moje zainteresowanie się nimi. Zacząłem uważniej i inaczej niż poprzednio je obserwować. Podobają mi się coraz bardziej. Mają ładne, piwne oczy, których białka połyskują sinawo, ocieniają je gęste, długie rzęsy. Usta są małe i kształtne, wargi różowe, zęby wspaniałe. I na pewno są pysznie zbudowane. Z coraz większym zainteresowaniem oglądam dziewczyny. Wyczuwają to. Dostrzegam u nich pewną kokieterię: chcą mi się podobać. Ale jak one są podobne! Nawet różnice wieku się zacierają. 
Tego wieczora poszliśmy spać późno. 
Śniły mi się „wańki-wstańki". Miały piwne oczy i sinawe białka gałek ocznych. Komicznie się kłaniały i poruszały wargami. 

II

Niedługo przed świętem Bożego Narodzenia bracia Dowrylczuki zaczęli się przygotowywać do podróży za granicę. Maciej i Bazyli przywieźli z miasteczka sporo towaru. Będzie tego na kilkanaście nosek. Towar tani: swetry męskie i kobiece, szale, pończochy, chrom, skóra na podeszwy. Lecz na tym towarze zarabia się dobrze, bo jest na niego duży popyt w Sowietach. 
Posortowaliśmy towar i sporządziliśmy pięć nosek. W drogę pójdą: trzej bracia, ja i Kasia. Nie chciano jej brać, lecz uparła się, że pójdzie koniecznie, bo już nieraz nosiła z braćmi przemyt za granicę. Wreszcie Maciej pozwolił jej na to. Teraz czekamy tylko sprzyjającej nam pogody. 
W kilka dni po sprowadzeniu towaru rozpoczęła się lekka zawieja. 
—  Jeśli śnieżyca nie ustanie do wieczora, to dzisiaj wyruszymy w drogę — rzekł Bazyli do mnie. 
—  Na pewno nie ustanie! — odparłem mu. Rzeczywiście zawieja nie tylko nie ustała,  lecz nawet się zwiększyła. Gdy, niedługo przed nadejściem zmierzchu, wybiegłem za bramę, znalazłem się w mętnej falującej chmurze śniegu, w której gubiły się szczegóły terenu. A lasu, który był stąd w odległości dwustu kroków, nie mogłem dostrzec wcale. Zziębnięty wróciłem do izby. Tam gotowano dla nas kolację. 
W czasie posiłku panował poważny, prawie uroczysty nastrój. Rodzina była w komplecie. Wypiliśmy po szklance wódki — na rozgrzewkę i za powodzenie. Potem zaczęliśmy ubierać się do drogi. Bracia i Kasia włożyli białe, domowego wyrobu, grube, sukienne spodnie, wyprawione na biały kolor kożuchy i białe czapki ze sztucznego karakułu, takie, jakie zimową porą nosili żołnierze armii carskiej. Taki sam kożuch i czapkę przyniósł dla mnie z komory Maciej. Było to bardzo wygodne ubranie: lekkie, ciepłe, nie odróżniające się od śnieżnej bieli terenu. 
Bracia i  Kasia pożegnali  się z resztą rodziny. 
Poszedłem za ich przykładem. Ściskałem silnie dłonie Macieja, Hanny i ich córek. 
— Daj Boże szczęścia! — mówili mi wszyscy. 
W pobliżu stodoły wyszliśmy w pole i zanurzyli się w śnieżnej kurzawie. Bazyli szedł pierwszy, za nim Szymon, Kasia trzecia, potem ja, Ignacy zamykał nasz pochód. W drodze trzymałem prawą rękę za pazuchą, na rękojeści nabitego parabellum, który kupił dla mnie Szczur, bo moją dawną broń zabrała policja w czasie aresztowania mnie u Kaliszanek. W lewej kieszeni kożucha miałem pięć zapasowych magazynków i latarkę. 
Dłuższy czas szliśmy polami w odległości kilkudziesięciu kroków od lasu. Potem wstąpiliśmy do lasu i ruszyli dalej między wysokimi pniami sosen. Z zachowania Bazylego — jego ostrożności — wywnioskowałem, że jesteśmy w pobliżu granicy. Szliśmy coraz wolniej i od czasu do czasu zatrzymywali się. 
Zawieja nie ustawała. Ledwie mogłem dostrzec idącą o kilka kroków przede mną Kasię. Biel kożucha i czapki zlewała się z bielą śniegu i widziałem przed sobą, w dole, tylko ciemną, chybotliwą plamę spódnicy dziewczyny... Na nogach mieliśmy długie, białe śniegowce, które też nie odróżniały się od ogólnego tła. 
Wychodzimy na skraj lasu. Przed nami faluje lotny tuman śniegu... Jesteśmy na brzegu duktu granicznego. Kasia rozpina kożuch i wsadza spódnicę do białych spodni, które miała włożone pod spód. Teraz nasza partia nie odróżnia się niczym na białym tle. Gdy tak stoimy nieruchomo, trudno nas dostrzec nawet z bliskiej odległości. 
Ruszamy naprzód. Teraz muszę trzymać się bardzo blisko idącej przede mną dziewczyny. Śnieżny wir przecinają jakieś poplątane i, zdaje mi się, ruchome nici. Są to druty kolczaste. „Jak my przez nie się przedostaniemy?" — myślę, wiedząc, że nie mamy ani maty, ani żerdzi, ani nożyc do cięcia drutu. Bazyli idzie pewnie naprzód i wymija długi zasiek. 
Wkraczamy do lasu po drugiej stronie duktu. Zawieja pracowicie, pośpiesznie zamiata pozostawione przez nas na śniegu ślady: dwie długie, głębokie bruzdy. Za godzinę będzie tu znów równe miejsce. 
W lesie jest cicho. Przemykamy się jak widma, bez szmeru, między olbrzymimi pniami drzew, obok zaśnieżonych krzaków. Przebijamy się przez śnieżne zwały, wpadamy do zamaskowanych śniegiem dołów. 
Znów wychodzimy na pola. Nie odróżniam terenu przed sobą. Tylko nogami wyczuwam pochyłości wzgórz... Ogarnia mnie senność. Jednostaj-ność ruchów, jak kołysanie, kłoni mnie do snu. Automatycznie śledzę postać idącej przede mną dziewczyny. Na śnieżnej bieli odróżniam ją tylko dlatego, że stanowi jednolitą, miarowo chyboczącą mi przed oczami białą plamę. Na tle tej plamy widzę ciemniejszy prostokąt noski, płynący nieustannie naprzód. W umyśle zjawiają mi się różne obrazy, widzę mnóstwo postaci, rozmawiam z nimi i, nie dostrzegając tego wcale, brnę naprzód. 
Czuję się zupełnie bezpieczny. Idziemy bardzo ostrożnie, prawie wcale nie ryzykując. Chroni nas śnieżyca, maskuje biel ubrań, przewodnik jest pewny i zna doskonale teren — prowadzi bez wahania się, odcinek spokojny. A w razie niebezpieczeństwa dość uskoczyć kilka kroków w bok, aby ujść na zawsze prześladowcom. Na dodatek mam w dłoni rękojeść parabellum, maszyny niezawodnej. 
O północy zbliżamy się do jakiegoś budynku. Przystajemy w zaciszu pod jego ścianą. Jest to duża stodoła. Z lewa szczeka pies: poczuł nas, bo wiatr wieje w tamtą stronę. Bracia szeptem rozmawiają. Kasia zdejmuje z pleców noskę, wyciąga na wierzch ze spodni spódnicę i idzie wzdłuż ściany stodoły. Znika za rogiem budynku. Wraca po kwadransie. 
— Kazali iść do stodoły. U nich spokojnie. Stryjek zaraz przyjdzie. 
Obchodzimy  budynek  wokoło   i  zatrzymujemy się przed dużymi wrotami. Kasia odmyka przyniesionym z mieszkania kluczem dużą kłódkę i odsuwa rygiel. Wchodzimy do stodoły. Ogarnia nas cisza, ciepło i mrok. Zrzucamy z pleców noski. Bracia zostają na dole, a ja włażę wysoko na są-siek. Robię w suchym, wonnym sianie głęboką norę i włażę do niej. Otulam się kożuchem. Jest mi miękko i ciepło. Oczy kleją się do snu. Słyszę, że do stodoły ktoś wszedł. Długo po cichu rozmawiają. Potem drzwi stodoły znów zamknięto. Bracia również włażą na sąsiek i zaczynają układać się do snu. Nor nie robią. Bazyli umieścił się w pobliżu mnie. 
—  A gdzie Kasia? — pytam go. 
—  Poszła spać do chałupy? 
—  To chutor? 
—  Nie... wioska... dwadzieścia trzy chałupy. 
—  Żeby nas nie „zasypano"! 
—  Co ty mówisz?... To naród pewny... I nikt nie wie, żeśmy tu przyszli. 
Zadowalam się tymi odpowiedziami i wkrótce zasypiam. 
Nazajutrz obudziłem się późno. Bracia już nie spali i siedząc na sąsieku po cichu rozmawiali. 
Po godzinie przyszedł wysoki, barczysty chłop w długim, żółtym kożuchu. Wyglądem swym przypominał mi Macieja — poważny, rozważny, powolny i mówił z namysłem; często powtarzał: „ot na ten przykład, powiem ja wam". Na imię mu Andrzej. Opowiada nam mnóstwo nowin, które są obojętne dla mnie, lecz interesują bardzo Dowryl-czuków. 
Wkrótce przychodzi Kasia. Ma w rękach duży kosz, nakryty szczelnie „riadnem". Wchodzi powoli po drabinie, trzymając kosz w ręce. Zbliżam się do brzegu sąsieku i biorę kosz z jej rąk. 
—  Dzień dobry, Kasiu! — mówię do niej. Wesoło uśmiecha się i odpowiada: 
—  I wam dzień dobry! 
Stawiam kosz na sąsieku w pobliżu braci i prędko idę z powrotem. Chcę pomóc Kasi wejść na górę. Biorę ją za ramię. Dziewczyna skacze z drabiny na siano i omal nie pada. Łapię ją wpół i, silnie obejmując ramieniem, podnoszę. Dziewczyna zapłoniła się i mówi: 
—  Ach, jaka ja... niezdara! 
—  To ja winien. Przeszkodziłem Kasi. Dziewczyna łysnęła ku mnie ładnymi, piwnymi oczami i uśmiechnęła się. 
Jemy śniadanie: jajecznicę, podsmażoną słoninę, bliny. Bazyli wyjmuje z kieszeni kożucha dwie flaszki wódki. Pijemy w kółko — jedną szklanką. W pewnym momencie stryj Andrzej wskazuje na mnie ruchem głowy i skinąwszy ku Kasi dłonią mówi: 
—  A to, na ten przykład, jejny narzeczony? Dziewczyna czerwieni się i chowa oczy. Bracia śmieją się. 
—  Nie, to nasz gość — mówi Bazyli. 
Stryj Andrzej chwilę medytuje nad tą odpowiedzią, a potem mówi: 
—  Gość, gość... Dziś gość, a jutro, na ten przykład, szwagier. Hę? 
Bracia śmieją się. Ja również się śmieję, maskując w ten sposób swoje zażenowanie. 
—  A czemu, na ten przykład, za mąż nie idziesz? 
—  zwraca się znów stryj Andrzej do Kasi. — Widzisz jak się rozrosła!   Spalisz się,  dziewka!  Krew ciebie spali! 
Wtrąca się Bazyli: 
—  A po co jej do cudzych ludzi iść biedy szukać?... W domu chleba i roboty dla wszystkich wystarczy. 
—  Nie niewolimy jej: jak chce! Swaty przyjeżdżali nieraz — nie przyjęła... 
Potem stryj Andrzej zbiera się do wyjścia. Ma odwieźć towar do kupca w pobliskim miasteczku, który od dawna przyjmuje od niego kontrabandę. Nie trudni się tym zawodowo, a tylko dorywczo. Kasia wraz z nim wychodzi ze stodoły. 
Wieczorem stryj Andrzej i Kasia znów przychodzą do nas. Dziewczyna przynosi kosz jedzenia, a stryj ma na plecach spory worek. Włażą na sąsiek. 
Długo jemy kolację. Wypiliśmy dwie flaszki samogonu, który stryj przyniósł z sobą. Potem bracia Dowrylczuki i stryj Andrzej zaczynają obliczać wartość przyniesionego przez nas towaru. Trwa to długo. Wreszcie kończą rachunki. Stryj Andrzej wyjmuje z worka osiemdziesiąt pięć lisich skórek i daje je Bazylemu. Poza tym wręcza mu kilkadziesiąt złotych monet. Przy tym mówi: 
—  U nas, na ten przykład, wszystko po bosku. Krewniacy jesteśmy. I wy zarobicie, i mnie coś kapnie. Będziemy jakoś żyć. Aby zdrowie! 
Zbieramy się w drogę. Bracia pakują lisie skórki w dwie noski, które biorą Bazyli i Ignacy. Protestuję przeciwko temu. Mówię, że towar musimy nieść wszyscy, prócz Kasi. Bazyli odpowiada mi: 
—  Tu i dwóm nie ma co nieść! 
Potem wychodzimy ze stodoły. Stryj żegna nas kolejno i mówi do Kasi: 
—  A ty, dziewka, nie chodziłaby w drogę, a jeszcze, na ten przykład, w portkach. Nie po bożemu to! 
—  Ale poręcznie! — mówi wesoło Szymon. Ruszamy w powrotną drogę. 
Nazajutrz zbliżył się do mnie Bazyli i rzekł: 
—  Co chcesz za drogę: dwa lisy czy dwadzieścia pięć rubli? 
—  Nic nie chcę. Niech zostaną dla was... za moje utrzymanie. 
Bazyli energicznie zaprotestował i musiałem wziąć od niego dwadzieścia pięć rubli. 
Przed świętami zdążyliśmy jeszcze raz pójść za granicę, lecz Kasia została teraz w domu. Może zawstydziły ją słowa stryja Andrzeja. A może chce dopomóc siostrom w pracy, której teraz przybyło w gospodarstwie. 
Wróciliśmy szczęśliwie z zagranicy i znów otrzymałem od Bazylego dwadzieścia pięć rubli. Nazajutrz Maciej, Hanna i Bazyli pojechali do miasteczka na ostatni,   przedświąteczny   „kiermasz".   Dałem   Bazylemu spis rzeczy, które powinien był zakupić dla mnie, i list do Lorda. Gdy wyjechali z dworu, zacząłem pomagać w pracy Szymkowi i Ignacemu. Oni piłowali grube kloce drzewa, a ja rąbałem je. Potem pobiegłem   do   izby   na   „czarnej   połowie"   domu i narzuciłem się z pomocą Nastce, która tkała na krosnach duże wzorzyste „riadno". Więcej przeszkadzałem  jej   niż  pomagałem,   więc   dostałem   kułakiem   w   bok   i,   porzucając   Nastkę,   przymigdali-łem się do Kasi, która piekła „oładie"  z tartych kartofli  i  mąki.   Przez  pewien  czas  pracowaliśmy zgodnie. Ona smażyła oładie i zrzucała je z patelni do dużej miski, a ja jadłem je na gorąco. Wkrótce Kasia spostrzegła, że w misce nic nie przybywa, więc zgoda nasza prysła.  Musiałem cofnąć się od miski, pod groźbą dużej, drewnianej  łyżki, którą Kasia nalewała ciasto na patelnię. Wówczas udałem się do Magdy, która, błyszcząc muskularnymi ramionami, stojąc w  obłokach  pary,  prała  bieliznę  w  balii.   Korzystając z tych obłoków, jako z zasłony dymnej, zamierzałem spróbować czy ma twarde muskuły.  Lecz próba  ta  skończyła  się  dla mnie  fatalnie.  Magda trzasnęła mnie po plecach mocno skręconą sztuką mokrej bielizny i musiałem wiać co prędzej, mając tak namacalny dowód siły jej muskułów. Wreszcie podwaliłem się  do  Oleny,  która, na czystej  połowie domu, szorowała piaskiem i gorącą wodą stół, ławy i podłogę. Parę razy urządziłem z nią sztuczne zderzenia, gdy ściągała ścierką wodę z podłogi. Trzecie   takie  zderzenie   zmusiło   mnie   do   pośpiesznej ucieczki. Olena zamierzyła się na mnie całym kubłem wody i gdybym się nie wywinął spod strugi wody, zmoczyłaby mnie całego. Musiałem powrócić do Szymona i Ignacego, którzy w tym czasie nacięli już górę drzewa. Więc wziąłem siekierę w garść i zabrałem się do pracy. 
Teraz czuję się u Dowrylczuków tak, jakbym był członkiem rodziny. Zaprzyjaźniłem się z chłopcami i z dziewczynami, które nie krępują się mnie wcale. 
Razem spędzamy wolny czas. Stary Maciej lubi opowiadać mi różne epizody ze swego życia. Opowiada ciekawie i obrazowo, więc chętnie go słucham. On kurzy fajkę, ja palę papierosy i często spędzamy razem wiele godzin. 
Na trzeci dzień, po pierwszym powrocie z zagranicy, wieczorem położyłem się do snu. Dla mnie kładą na noc duży siennik na dwóch zestawionych razem ławkach. Pod głowę dają mi olbrzymią poduszkę, a nakrywam się watową kołdrą, której wierzch jest zrobiony z kolorowych skrawków różnych materiałów. Dziewczyny śpią w dwóch łóżkach za przepierzeniem, a chłopcy na dużych „połaciach" za piecem. Łóżka gospodarza i gospodyni znajdują się na drugim końcu izby, przy drzwiach, za przepierzeniem tworzącym coś w rodzaju małego pokoiku. 
Tego wieczora długo nie spałem. Brałem z parapetu papierosy i paliłem. Myślałem o różnych rzeczach. Zza pieca rozlegało się potężne chrapanie braci. Z początku mnie to raziło, potem przyzwyczaiłem się... Tak minęły ze dwie godziny, a ja wciąż nie mogłem usnąć. Wstałem z pościeli i poszedłem do kąta pokoju, gdzie na niskim zydlu stała dzieża z kwasem chlebowym. Napiłem się i wróciłem na swe miejsce. Nie chciało mi się wcale spać. Najchętniej poszedłbym gdzieś na zabawę lub z towarem za granicę. 
W pewnej chwili usłyszałem za przepierzeniem przytłumiony szept dziewczyn. Często słyszałem jak rozmawiały lub szeptały ze sobą, lecz nie tak cicho i nie tak późno jak teraz. Potem wszystko ucichło. Po paru minutach odróżniłem lekkie kroki bosych nóg. Patrzyłem w kierunku przepierzenia, lecz nic nie mogłem dostrzec, bo okiennice były przymknięte i izbę zalegał gęsty mrok. Kroki zbliżyły się do mego posłania. Zatrzymały się w pobliżu ławek. Słyszę szmer dłoni po półce, która wisi na ścianie nade mną. Czegoś tam szuka. Szuka długo i nie znajduje. Wówczas myślę: „A może to tylko pretekst!" Mówię bardzo cicho: „Kto to?" Żadnej odpowiedzi nie ma, lecz szmer dłoni po półce nie ustaje. Wtedy siadam na posłaniu i wyciągam ręce w kierunku, gdzie wyczuwam czyjąś obecność. Dotykam dłońmi ciała dziewczyny w grubej lnianej koszuli. Udaje, że chce cofnąć się. Obejmuję ją mocno wpół i sadzam na posłaniu. Zaczynam ją całować. Chcę coś powiedzieć, lecz ona pośpiesznie kładzie mi dłoń na ustach. Wówczas, milcząc, obalam ją na pościel. 
Po godzinie dziewczyna chce mnie opuścić. Próbuję zatrzymać ją jeszcze, lecz stanowczo odrywa od siebie moje ręce i cicho idzie za przepierzenie... Po paru minutach słyszę lekkie szeptanie i, jak mi się zdawało, śmiech. 
Nazajutrz czułem się trochę nieswojo. Przy śniadaniu siedzieliśmy jak zwykle: gospodarz i gospodyni w „krasnym kącie", ja obok braci, a siostry naprzeciw nas. Jak zwykle w czasie posiłku panuje milczenie. Wszyscy jedzą powoli. Ja co chwila zerkam ku dziewczynom. Od czasu do czasu łapię na sobie ich spojrzenia — takie jak zwykle. Nie dostrzegani żadnych zmian w ich zachowaniu się. Patrzę na czerstwe buzie, na ciemne głowy z wyraźnymi przedziałami pośrodku i warkoczami opadającymi na plecy, na ładne, piwne oczy i myślę: która?... We dnie w zachowaniu się ich w stosunku do mnie nie widzę żadnej zmiany. 
Tak minął dzień. Wieczorem, po pracowicie spędzonym dniu, udajemy się znów na spoczynek. Lampa gaśnie. Izbę ogarnia ciemność. Chciwie łapię uchem każdy szmer, każdy dźwięk... Cisza... Rozlega się chrapanie braci. W głębi izby słyszę kaszel Macieja. Zapalam papierosa. Kręcę się po pościeli z boku na bok. Gdy już zupełnie straciłem nadzieję, że dziewczyna do mnie przyjdzie i chciałem usnąć, usłyszałem za przepierzeniem szeptanie, a po chwili odróżniłem lekkie kroki bosych nóg. Gdy później dziewczyna leżała na pościeli, zacząłem obmacywać dłońmi jej czoło, policzki, podbródek, nos, uszy, wargi. Nie przeszka- dzała mi w tym, zapewne myśląc, że są to już pieszczoty. A ja starałem się w ten sposób zapamiętać jej twarz. Lecz do niczego to nie doprowadziło: wszystkie siostry mają podobne twarze. Chciałem, żeby się odezwała, aby poznać ją po głosie, lecz milczała uparcie, nie zdradzając się ani słówkiem. A gdy zacząłem szeptać jej coś do ucha, pośpiesznie położyła mi dłoń na ustach. 
Nazajutrz znów obserwowałem uważnie dziewczyny, lecz nic z tego nie wywnioskowałem. Tak było kilka nocy z rzędu. Pewnego razu, z wieczora, położyłem pod poduszkę latarkę. Gdy dziewczyna była ze mną, miałem zamiar oświetlić ją. Wsadziłem rękę pod poduszkę. Lecz ona widocznie przeczuwała mój zamiar, bo pośpiesznie wyjęła mi z ręki latarkę i klęcząc na pościeli położyła ją na półce. Teraz, gdy przychodziła do mnie wieczorami, przede wszystkim sprawdzała, czy nie mam przy sobie latarki. Zresztą zaprzestałem tych prób, gdyż bałem się, aby nie przestała mnie odwiedzać... Po namyśle postanowiłem nie robić wcale starań, aby dowiedzieć się, która z sióstr do mnie przychodzi po nocach. Mógłbym przecież oświetlić ją latarką, gdy będzie się zbliżać do pościeli, lub zrobić jej znak na szyi chemicznym ołówkiem, który mógłbym dostrzec z rana, zanim go sama nie zauważy. Lecz jeśli jej bardzo zależy na tym, by nie być poznaną, nie będę robił prób w tym kierunku. 
O jej odwiedzinach u mnie musi wiedzieć któraś z sióstr, bo gdy wraca ode mnie, dość często po cichu rozmawiają. Pewnie myślą, że nie słyszę tego. 
Po dawnemu żartuję z dziewczynami, nadal obrywam, od wszystkich bez wyjątku sióstr, razy dłonią lub kułakiem za zaczepki i nadal trwają nocne odwiedziny mej tajemniczej, milczącej kochanki. 
A w domu wre intensywna, przedświąteczna praca, która nie pozostawia nam wcale wolnego czasu. Ja teraz pracuję na równi ze wszystkimi. Skraca mi to dnie i daje (jak mówi Szczur) lepszą melodię do żarcia. I co dzień oczekuję niecierpliwie nadejścia wieczora i... mej niezwykłej kochanki. Teraz jest mi weselej i rzadziej wspominam miasteczko i chłopaków. Tylko czasem nęci mnie praca przemytnicza i odwiedzają wspomnienia o Feli; lecz obraz jej zaciera się coraz więcej w mej pamięci. Myślę o niej nie jak o realnej kobiecie, a jak o wyśnionej, wymarzonej lub wyczytanej w książce postaci dziewczyny pięknej, lecz nie istniejącej naprawdę... Początkowo dużo myślałem o Saszce i o Żywicy, lecz teraz staram się jak mogę odpędzić od siebie myśli o nich, bo czuję, że mi to szkodzi. Ciągnie mnie wtedy gdzieś do lasów, na manowce... tam gdzie świeci cygańskie słońce, gdzie niebo skrzy się gwiazdami, gdzie króluje Wielka Niedźwiedzica. 

III 

Nadeszły święta Bożego Narodzenia. Wilię odprawiono uroczyście, według starej tradycji. Było siano pod obrusem i „kucia" w krasnym kącie i dwanaście postnych potraw. Wszystko było smaczne, wszystkiego musiałem zjeść po trochu. A po wieczerzy ledwie zza stołu wylazłem. W nocy dziewczyna nie przyszła do mnie, chociaż długo słyszałem szepty za przepierzeniem. Może była jakaś przeszkoda albo nie chciała tego robić ze względu na uroczyste święto. 
Nazajutrz wszyscy, prócz mnie i Szymona, który mocno się zaziębił w przedświątecznej łaźni i ku-rował się teraz na piecu, pojechali na nabożeństwo, nie do parafialnego kościoła w Wołmie, lecz do Rakowa. Wrócili o drugiej godzinie po południu. Opowiedziano mi sporo nowin i oddano pozdrowię- nią od Lorda i Szczura, którzy obiecali odwiedzić mnie nazajutrz. 
Wieczorem zastawiono obfitą kolację. Wódki nie żałowano i wszyscy dobrze podpili... nawet dziewczyny. Siedzą rzędem na ławie, gryzą orzechy i wesoło rozmawiają ze mną i resztą rodziny. Wódka zarumieniła ich policzki, zapaliła w oczach błyski, zmusza do wesołych wybuchów śmiechu. Biorę bałałajkę i zaczynam grać na niej. Jestem pijany od alkoholu i od ukradkiem rzucanych ku mnie spojrzeń dziewcząt, które teraz są inne niż zwykle. Potem, gdy lampa gaśnie, niecierpliwie oczekuję przyjścia mej kochanki. Szkoda, że ja nie mogę do niej pójść! Nie czekałbym tak długo! Wszyscy długo nie śpią. Bracia rozmawiają na połaciach. Niekiedy odzywa się do nich z pieca chory Szymon. Maciej kaszle w drugim kącie izby, za przepierzeniem. A dziewczyny długo po cichu rozmawiają. Słyszę ich wesoły śmiech i okrzyki. Wreszcie wszystko się uspokoiło. Bracia chrapią. Kaszel Macieja ustaje. Dziewczyny przestają rozmawiać. A jeszcze po godzinie słyszę lekkie szeptanie. Potem odróżniam skradające się kroki bosych nóg... Mocno obejmuję i tulę do siebie gorące, jędrne, pysznie rozwinięte ciało dziewczyny. Całuję namiętnie jej usta, twarz, szyję. 
— Jaka ty cudna! — szepczę jej do ucha. 
Kładzie mi palce na wargach i zdaje mi się, że lekko się śmieje. Potem z niespodziewaną dla mnie siłą i ogniem odpowiada namiętnie na moje pieszczoty. 
Nazajutrz, o godzinie dziesiątej z rana przyszli Lord i Szczur. Opowiedzieli mi wiele nowin i przynieśli dwie paczki, w których było dużo smacznych rzeczy dla nas wszystkich. Wnieśli z sobą sporo ożywienia. 
Lord przywitał się ze wszystkimi, zaczynając od starszych. Szczur składał im humorystyczne życzenia. Przy witaniu się z dziewczynami udawał, że całuje ich ręce, w rzeczywistości dotykał ustami swej dłoni. 
Dziewczyny uśmiechają się wesoło i czasem odpowiadają dowcipnie na jego zaczepki. Dzisiaj siostry wystroiły się starannie: nowe, kolorowe sukienki, haftowane staniki, buciki na wysokich obcasach, białe pończochy. W warkoczach mają wplecione kolorowe wstążki; na szyjach zawiesiły mnóstwo korali. Pachnie od nich perfumami i pomadą. Szczur zbliża się do Nastki, pociąga nosem, kicha i mówi: 
—  Ot taką żoneczkę mieć... Nie trzeba i tabaki! Lord rozmawia z Maciejem i braćmi, a potem dołącza się do nas i zaczyna bawić dziewczyny rozmową i żartami. W pewnym momencie Szczur zbliża się do Kasi i szczypiąc ją w udo powiada: 
—  A po czemu panna Kasiuchna za towar płaciła? 
Dziewczyna daje mu takiego szturchańca, że wy lata on na środek izby. 
—  Mądrze! — rzekł Lord. 
A Szczur przybiera przestraszoną minę i mówi: 
—  Gdybym nie widział na własne oczy, że to delikatna rączka panny Kasi tak mnie grzmotnęła, to założyłbym się, że to koń kopnął. No, no! Ma panna parę w rękach! Ciekawe, jak tam w nogach? 
—  I w nóżkach pannie Kasi nic nie brakuje! Chcesz się przekonać? — rzekł Lord. 
Szczur cofa się i mówi: 
—  Nie chcę ryzykować! 
Po obiedzie bierzemy troje sanek i idziemy na pobliską górę. Rozpoczynamy saneczkowanie. Mróz silny. Śnieg skrzy się w słońcu i chrupie pod nogami. Sanki szybko mkną z góry w dół. Wiatr gwiżdże nam koło uszu. Czasem sanki wywracają się, wówczas wpadamy w śnieżne zaspy. 
Dziewczyny mają jedne sanki dla siebie i po dwie, po trzy zjeżdżają z góry. Staramy się parę razy je dognać, lecz wymykają się nam. W pewnym momencie — gdy dziewczyny usiadły na sanki i zamierzały jechać w dół — Szczur wcisnął się między nie i usiadł na sankach między Oleną i Magdą. Dziewczyny napchały mu śniegu za kołnierz i wywróciły sanki w śnieg. Szczur musiał ratować się ucieczką. 
Zabawa trwała do wieczora. W pewnym momencie, gdy Kasia zbierała się jechać w dół, wyszarpnąłem spod niej sanki i chciałem zjechać nimi z góry. Kasia zaczęła odbierać mi je. Rozpoczęliśmy walkę. Z początku żartem, a później naprawdę. Wszyscy otoczyli nas, zachęcając do zmagań. 
—  No, no... Nie daj się Kasia! — krzyczał Lord. 
—  Uważaj, Władku, żeby z góry w dół cię nie zrzuciła! — woła Szczur. 
A my walczymy zaciekle, lecz bezskutecznie. Kasia była silniejsza i o wiele cięższa ode mnie. Ja natomiast byłem zwinni ej szy, lecz uszła parę razy od moich chwytów. Wreszcie runęliśmy oboje w śnieżną zaspę. Wszyscy wybuchnęli śmiechem. Ja porwałem się na nogi i pobiegłem do sanek, 0   które  walczyliśmy.   Wskoczyłem  na  nie  i  pojechałem  w  dół.   Kasia  zdołała,  w ostatniej   chwili, wskoczyć na sanki z tyłu. Mkniemy w dół. Wiatr chłodzi nam rozpalone twarze. Zwracam się do dziewczyny: 
—  Kasia, to ty? 
—  Co? — pyta. 
—  No, nie wiesz co? 
Twarz ma zgrzaną. Oczy jej wesoło się śmieją. 
—  Nie wiem... 
Nie pytam jej więcej, bo obawiam się, aby się nie omylić. 
Jesteśmy w dole. Za nami zjeżdżają Lord, Bazyli 1  Szczur, a za nimi Olena, Magda i Nastka. 
Późnym wieczorem wracamy wesoło do mieszkania. Śmiech nie ustaje. Szczur zbliża się do mnie i maca mnie po bokach. 
—  Co chcesz? — pytam go. 
—  Chcę zobaczyć: czy masz kości całe? Z Kasią, brachu, nie żarty! 
Podano obfitą, świąteczną kolację. Jemy chciwie i dużo. Wódki jest pod dostatkiem. A po kolacji znów następuje zabawa. 
Szczur gra na bałałajce i śpiewa: 
Zakładajka paru koni I pojas szyroki! My pajedziem u zaloty Da panny Saroki... 
Potem Szczur prosi mnie, abym zagrał walca. Biorę bałałajkę i gram walca. Szczur z komiczną gracją obchodzi kolejno dziewczyny i prosi do tańca, lecz żadna z nich nie umie tańczyć walca. Wówczas Szczur tańczy z Lordem. Przybiera komiczne pozy, wykrzywia twarz i wzbudza ogólny śmiech. Potem gram dla nich polkę, a oni tańczą ją jeszcze komiczniej, wywołując ogólną wesołość. Wreszcie Szczur przynosi z sieni miotłę i tańczy z nią. Z początku traktuje swą damę z wielką galanterią, lecz gdy tempo polki się przyśpiesza, on sam i jego dama robią wariackie ruchy. Co chwila wstrząsają izbą głośne wybuchy śmiechu. 
W pewnym momencie Maciej mówi do Szczura: 
— A może, chłopaku, zagrasz „Lawonichę"? 
Szczur uderza się pięścią w czoło na znak, że zapomniał o tym tańcu i bierze do rąk bałałajkę. Wkrótce rozlegają się w izbie wesołe, skoczne dźwięki. Lord prosi do tańca Olenę. Ja tańczę z Magdą. Kasia i Nastka tańczą z braćmi. Tworzymy kilka par. 
Potem Szczur zagrał dla nas „Miatielicę", drugi białoruski taniec ludowy. Tempo szło coraz żywsze i izba wirowała mi przed oczami. Kolorowe sukienki dziewcząt furkotały w powietrzu. Porwała nas wesoła, rozhulana „Miatielica"... Lśnią oczy, błyszczą twarze, nogi zaledwie nadążają za wściekłym tempem tańca. W powietrzu brzmią okrzyki Szczura i Lorda. Taniec porywa wszystkich. Nawet Szczur tańczy przytupując w miejscu wraz z bałałajką, na której gra, z coraz większą werwą. „Miatielica" ogarnęła nas wszystkich i krąży, i wiruje, i kołuje jak prawdziwa śnieżna miatielica*. 
* Zawieja, wichura. 
Długo trwała zabawa i dopiero późnym wieczorem udaliśmy się na spoczynek. Szczur i Lord pozostali na noc u nas. Ustawiono dwie ławy i zrobiono dla gości szeroką, wspólną pościel. 
Nieprędko jeszcze nastała w izbie cisza. Długo słyszałem w różnych kątach rozmowy i śmiechy. Tej nocy spałem samotnie. Moja kochanka nie odwiedziła mnie. Pewnie obawiała się, aby się nie zdradzić przed moimi kolegami. 
Nazajutrz Szczur i Lord, zaraz po śniadaniu, wyruszyli w drogę powrotną. Dowrylczuki namawiali ich, aby zabawili u nas jeszcze jeden dzień, lecz chłopcy powiedzieli, że muszą wracać koniecznie dzisiaj, bo trzeba przygotować się do drogi. 
Poszedłem ich odprowadzić. Dowiedziałem się nowin. Jurlin przestał chodzić w drogę. Dobrze zarobił w złotym sezonie i nie chce teraz ryzykować. Woli doczekać się lepszej pory. Lord zajął jego miejsce i jako maszynista prowadzi partię na punkt Jurlina. Przed świętami wrócił do miasteczka Gwóźdź, który położył partię w Sowietach na jesieni 1922 roku; zbiegł z zesłania i chory, wycieńczony, ledwie żywy, wrócił do miasteczka. Anioł wpadł w ręce polskich strażników i obecnie siedzi w więzieniu w Nowogródku. Dzikich wodzi teraz Sum. Partia dzikich się zmniejszyła; jest ich od dziesięciu do piętnastu. Na początku zimy dzicy zrobili Centaurowi dwie agrandy, lecz teraz przerzucili kilka partii na czysto. Bracia Alińczuki w drogę nie chodzą — boją się czegoś. Pietrek Filozof chce odesłać Julka Wariata do szpitala; może go tam wyleczą. Chłopaki zrobili składkę i zebrali dla Julka czterysta rubli. Ja, słysząc to, napisałem kartkę do Pietrka, aby z moich tysiąca dwustu dolarów wziął dla Julka, na leczenie, sto dolarów, a gdyby było trzeba więcej, żeby powiadomił mnie o tym. Bolek Kometa pije jak dawniej. Mamut, Aligant i Felek Maruda chodzą za granicę w partii Lorda. Wańka Bolszewik też z nimi chodzi. Szczur powiedział mi, że Jurlin dlatego prze- rwał pracę, iż podejrzewał Sońkę o to, że puszcza się z Wańką, a w drodze nastręczało się im sporo sposobności. Belka, ze swoją babską partią (Lord powiedział: dziurawą) dobrze zarobiła w złotym sezonie i teraz w drogę nie chodzi. 
Koledzy opowiedzieli mi jeszcze wiele nowin o granicy, o powstańcach, o życiu w miasteczku, lecz nie wspomnieli ani słówkiem o Feli. Wreszcie zapytałem 0 nią Lorda. 
—  U Feli mieszka teraz jej  krewniaczka spod Dubrowy — rzekł Lord. — Alfred znów przysłał do  Feli  swatów,  lecz  i  na  ten raz  zjadł  arbuza. Fela jest teraz posażna panna.  Idzie w trzydzieści tysięcy   dolarów   samą   gotówką.   Palą   się   do   niej wszyscy, ale ona nosem kręci. Pewnie czeka na królewicza. 
Odprowadziłem chłopaków prawie do Duszkowa. Gdy żegnaliśmy się, Lord zapytał mnie: 
—  No, przyzwyczaiłeś się trochę?... Nie przykrzy ci się? 
Szczur odezwał się za mnie: 
—  Co ma się przykrzyć! Szamki i busówki dość, a szmary jak łanie! Martwy by ożył! 
—  Ja tam nie lecę na nie — odparłem z udaną obojętnością. — A wesołości żadnej u nas nie ma. Ot, wy nas trochę ubawili... Siedzę tam, bo muszę! 
—  No nic! — rzekł Lord. — Póki co trzymaj się tej meliny, a na wiosnę coś obmyślimy. W miasteczku żyć ci nie można... znów opylą. Alfred jak pies wszędzie węszy. Aby tylko dowiedział się czegoś, zaraz na policję poleci. 
Koledzy poszli po drodze do Duszkowa, a ja wróciłem na chutor Dowrylczuków. Teraz tam, po odejściu Lorda i Szczura, zapanowała jeszcze większa cisza. 
Minęły święta. Nadszedł Nowy Rok. Nadal mieszkam u Dowrylczuków. Dopomagam im w pracy 1 coraz więcej się nudzę. Pytałem kilka razy Bazylego: kiedy pójdziemy za granicę. Odpowiedział mi, że im się nie śpieszy. 
W wigilię Trzech Króli dziewczęta zaczęły wróżyć. Roztopiły na ogniu ołów i kolejno wlewały go do wody. Gorący metal, sycząc w wodzie, przybierał dziwaczne formy, które dziewczyny uważnie oglądały i komentowały. Dołączyłem się do nich, chociaż niechętnie tolerowały moją obecność w ich gronie. Pozwoliły mi wylać trochę ołowiu do wody, lecz ja wylałem całą zawartość tygielka, za co oberwałem kilka klapsów. Wyjęto z miski zastygły metal. Zaczęto oglądać go. Po chwili Nastka parsknęła śmiechem: 
—  Toż niedźwiedzica. 
—  Co? — zapytałem zdumiony. 
—  No, tak... Niedźwiedzica! — potwierdziły słowa Nastki dziewczyny. — Coś niesie w łapach. Pewnie w tym roku ożenisz się z niedźwiedzicą. Sam sobie odlałeś narzeczoną! 
—  A swatem będzie wilk! — powiedziała Magda. 
—  A ślub da lis! — dodała Kasia. 
Potem dziewczyny paliły papier i z powykręcanych jego kształtów wróżyły o swej przyszłości. Następnie sypały na płótno mak. Później postawiły dwie świece przed lustrem i patrzyły w długą, ciemną perspektywę korytarza, który sięgał daleko w głąb lustra, mając po bokach szeregi płonących świec. Robiły to na czarnej połowie domu — każda z osobna. Wszystkie dziewczyny widziały coś niezwykłego i obszernie o tym opowiadały. Ja również poszedłem, na ostatku, do tamtej izby. Usiadłem przed lustrem i patrzyłem nieruchomo, starając się nie mrugać, w głąb długiego tajemniczego korytarza. Przez dłuższy czas nie widziałem nic, potem z dala ukazała się mała, ruchoma, złota plamka. Przemieniła się w białą. Zaczęła prędko zbliżać się ku mnie i... rosnąć... Po chwili ujrzałem tuż przed sobą twarz Feli... wesołą, roześmianą... Twarz jej blednie, a na czole ukazuje się długa, pionowa zmarszczka. Wtem widzę, że to już nie twarz Feli, lecz blada, zimna twarz Saszki. Jak błyskawice przecinają ją, nieustannie zmieniające się, kolorowe kreski. Twarz cofa się i rozpływa w ciemnej głębi, od której nie odrywam oczu; nagle widzę tuż przed sobą bladą, szczupłą twarz, o czarnych brwiach i oczach... Skąd ją znam? Myślę, myślę... Ach, to widmo, które przyszło do mnie na Kapitańskiej Mogile, gdy leżałem tam w gorączce, po ucieczce z Sowietów... I ta twarz znika. Jej miejsce zastępuje natychmiast, wyraźnie zarysowująca się mi przed oczami twarz męska — szpetna, odrażająca... Widzę rudą brodę, bliznę na lewym policzku, złe oczy, szyderczy uśmiech... Toż podpolnik Makarow... Zrywam się z krzesła i wszystko ginie... Płoną świece. Izba tonie w półmroku. Po kątach kryją się gęste cienie. 
Pośpiesznie idę na czystą połowę domu. Dziewczyny obrzucają mnie spojrzeniami. 
—  Coś taki blady?... Co ci się przywidziało? — pyta mnie Kasia. 
—  Zziąbłem! — mówię, zacierając ręce. 
—  Nie... ty coś zobaczyłeś! — mówi stanowczo Kasia. — Gadaj: co? 
Wówczas mówię poważnie do Kasi: 
—  Z   początku   zobaczyłem   ciebie.   Potem   ją! 
— wskazuję na Olenę. — Potem ją! — zwracam się do Magdy. — A później ją! — wskazuję na Nastkę. 
Magda parsknęła śmiechem. A ja ciągnę dalej: 
—  Na ostatku zobaczyłem niedźwiedzicę... Dużą, dużą... Wielką niedźwiedzicę. 
Dziewczyny w śmiech. 
—  W tym roku pobierzesz się z niedźwiedzicą — mówi Kasia. 
—  Z wielką niedźwiedzicą! — dodaje Nastka. 

IV

W styczniu za granicą byliśmy tylko jeden raz. Zresztą i pogoda była nieodpowiednia. A w lutym bracia nabyli okazyjnie, za pośrednictwem Lorda, większą partię towaru. Przypuszczam, że towar ten pochodził z agrandy. Było tam sporo batystu, sukna, szelek, rękawiczek, podwiązek i pończoch. Potem oczekiwaliśmy sprzyjającej pogody (niepogody). Cały towar podzieliliśmy na dwanaście nosek. Wystarczy tego na trzy podróże za granicę. 
Wreszcie, w połowie lutego, rozpoczęła się większa zawieja. Wyzyskując tę okoliczność wyruszyliśmy wieczorem w drogę. Przybyliśmy szczęśliwie na melinę, a na następną noc wróciliśmy, przynosząc wiele lisich skórek i kilkaset rubli w złocie. Po dwóch dniach przerzuciliśmy za granicę następną partię towaru. Gdy wróciliśmy z drogi, wypogodziło się. Mimo to, spakowaliśmy resztę towaru w cztery duże noski, wagi blisko siedemdziesiąt funtów każda. Obawialiśmy się, aby zawieja zupełnie nie ustała, więc wypoczęliśmy we dnie i wieczorem tegoż dnia wyruszyli w drogę. 
Noc była jasna. Księżyc w pełni to się chował za obłoki, to wypływał na otwartą przestrzeń nieba. Wiatr był nieregularny. Ciągle zmieniał kierunek. Czasem przybierał na sile i unosił w górę chmury śniegu, a potem umykał w dal i śnieg znowu otulał pola miękkim, lśniącym, puszystym welonem. 
Droga była niewygodna. Brnęliśmy powoli naprzód, z trudnością pokonując przeszkody w terenie. Bazyli prowadził nas przeważnie lasami. Znów poszliśmy po nowej drodze. Po godzinie zdążyliśmy dotrzeć do granicy. W tym miejscu nie było zasieku, więc duchem przeszliśmy dukt i ukryli się w zagajniku po sowieckiej stronie. Wkrótce wybrnęliśmy z lasu i skierowali się dalej polami. Teren był sfalowany, górzysty. Szliśmy przeważnie dolinami i wąwozami, gdzieniegdzie porosłymi krzakami. Po dwóch godzinach drogi stanęliśmy na równinie i zobaczyli przed sobą duży las. Dalej droga była prawie zupełnie bezpieczna i idąc lasem dotarliśmy do samej meliny. 
Stryj Andrzej powiedział do nas: 
— Źle, chłopaki, na ten przykład, robicie! Toż widniej jak we dnie i zawieja ustała... 
—  Nic. Poradzimy sobie — odparł Ignacy. 
—  Wasza sprawa! Ale uważajcie! 
We dnie załatwiono wszystko z towarem. Meliniarz dał Bazylemu kilkaset rubli w złocie i kilkadziesiąt lisich skórek. A wieczorem wyruszyliśmy w drogę powrotną. 
Teren wyglądał jak pognieciony arkusz papieru, oświetlony promieniami elektrycznej latarki. Żaden ruchomy punkt w polu nie mógł się ukryć przed okiem ludzkim. Dobrze, że mieliśmy na sobie białe ubrania, więc można było nas dostrzec tylko z niezbyt dużej odległości. 
Iść bez nosek było lekko, więc prędko podążaliśmy naprzód... ku zachodowi. Spostrzegłem, że wracamy po tej drodze, którą po raz pierwszy poszedłem z braćmi i Kasią za granicę. Zrozumiałem, że Bazyli zamierza wyminąć zasieki od północy. 
Minęliśmy las i wyszli w pole. Znów las i znów pole... Wreszcie znaleźliśmy się w małym lesie, przylegającym do duktu granicznego. Las ten utworzył, na śnieżnej bieli pól, podłużną, ciemną wyspę, pływającą w morzu księżycowych promieni. Przemierzyliśmy go na drugą stronę i zatrzymali się w gęstych zaroślach krzaków. W stu krokach od nas, z lewa, widzę mknący w dal zasiek. Z prawa odróżniam szeroką, wolną przestrzeń między końcem zasieku a ciemną grupą krzaków. Na drugiej stronie duktu pławi się w poświacie księżycowej ciemna smuga lasu. Tam Polska. 
Długo stoimy w miejscu i uważnie oglądamy teren. Nie dostrzegamy nic podejrzanego. 
Bazyli rusza stanowczym krokiem naprzód. Idziemy za nim. Zaciskani w prawej ręce wciągnięty do rękawa kożucha, nabity i zabezpieczony parabel-lum. W lewej ręce mam zapasowy magazynek. Podążamy w kierunku przerwy między zasiekiem a krzakami. Wydało mi się w pewnej chwili, że w tamtych krzakach coś się poruszyło, lecz nie byłem tego pewien. A Bazyli szerokim, zamaszystym krokiem sadził naprzód. 
Byliśmy już w pobliżu granicy. Nagle padło kilka strzałów i z grupy tamtych krzaków wybiegli krasnoarmiejcy z karabinami w rękach. Odcięli nam drogę ku granicy. 
— Stój! Ręce do góry! — rozbrzmiał w powietrzu głos. 
Rzuciliśmy się szybko w tył. Na otwartej przestrzeni duktu granicznego zielonki mogli łatwo nas ścigać i powystrzelać wszystkich... Rozumiałem to, więc gdy tylko rozległy się pierwsze strzały i krasnoarmiejcy wyskoczyli z krzaków na granicę, zacząłem strzelać do nich z parabellum. Wystrzeliłem dziewięć razy i pobiegłem w ślad za braćmi ku lasowi. Wbiłem zapasowy magazynek do rękojeści pistoletu. Biegłem nisko pochylony ku ziemi i od czasu do czasu zbaczałem w prawo i w lewo, aby utrudnić celowanie do mnie. 
Kilkanaście sekund trwała cisza. Potem żołnierze, którzy po moich strzałach pośpiesznie cofnęli się ku grupie krzaków, znów zaczęli strzelać do nas. Wpadliśmy do lasu. Obejrzałem się. Żołnierze podążali naprzód po naszych śladach. Bracia Dowrylczuki pośpiesznie biegli lasem. Klęknąłem za grubym pniem złamanej brzozy. Kule świstały w powietrzu. Żołnierze biegli kupą. Niektórzy zatrzymywali się na chwilę i strzelali ku lasowi „na strach wragam". Słyszałem ich krzyki. 
—  Towarzysze naprzód! 
—  Brać ich! 
Byli pewni, że uciekamy pośpiesznie lasem. Pewność tę wzmacniał hałas kroków, podążających ku przeciwległemu brzegowi, braci Dowrylczuków. 
Gdy żołnierze zbliżyli się do mnie o trzydzieści kroków, zacząłem, celując w środek ich grupy, pośpiesznie strzelać. Niektórzy z nich położyli się na śniegu, inni zaczęli wycofywać się ku granicy. Wówczas pośpiesznie podążyłem śladami braci Dowrylczuków. Starałem się nie sprawiać hałasu, aby żołnierze nie wiedzieli, że opuściłem zasadzkę. 
Szybko przemierzyłem lasek na drugą stronę i zobaczyłem, o kilkaset kroków przede mną, trzy ludzkie postacie. Bracia Dowrylczuki pośpiesznie dążyli w kierunku znajdującego się o trzy kilometry od nas dużego lasu. Chociaż mieli na sobie białe ubrania, byli wyraźnie widoczni na śniegu. Mogłem nawet po postaci poznać każdego z nich. 
Biegłem za nimi. Dogoniłem ich w połowie drogi do lasu. Dalej podążaliśmy razem. Daleko z tyłu, w pobliżu granicy, rozlegały się strzały karabinowe. W pewnym momencie dostrzegłem na śniegu ciemne plamy. Pochyliłem się nad nimi. Były to plamy krwi... Pobiegłem naprzód i zrównałem się z Szymonem, który szedł ostatni. 
—  Kto ranny? — zapytałem go. 
—  Ignacy... Postrzelili go w rękę. 
Gdy przeszliśmy dwie trzecie dzielącej nas od dużego lasu przestrzeni, rozległy się znów strzały... bliższe i wyraźniejsze. Obejrzałem się. Dostrzegłem wyłaniających się zza północnego brzegu lasku żołnierzy. Obeszli go dokoła i spostrzegli, że umykamy polami. Zaczęli ścigać nas, strzelając od czasu do czasu. Lecz odległość była zbyt duża i ich strzały nie szkodziły nam. 
Zbliżaliśmy się do lasu. Szedłem prędkim krokiem obok Szymona. 
—  Skąd ich tyle? — zapytałem go, myśląc o naszych prześladowcach, których naliczyłem około dziesięciu. 
—  Tam blisko jest wartownia — odrzekł Szymon. 
Weszliśmy do lasu. Przez pewien czas wypoczywaliśmy. Ignacy zrzucił z siebie noskę i kożuch, a Bazyli zrobił mu pośpiesznie opatrunek. 
—  Dobrze, że zatrzymałeś ich tam! — rzekł do mnie Szymon. — Nie uszlibyśmy... Oni wypoczęci, a my taki szmat drogi zrobili! 
Spostrzegłem o kilkadziesiąt kroków od skraju lasu duży, przysypany śniegiem stos. Przyszła mi do głowy pewna myśl. Zbliżyłem się do stosu i zrzuciłem z niego, wraz ze śniegiem, wierzchnią warstwę gałęzi. Był to zwalony na kupę suchy chrust. Wyjąłem z kieszeni zapałki i zapaliłem u dołu. Ogień wesoło pomknął po suchych, smolnych gałęziach i wkrótce zaczęło płonąć coraz większe ognisko. 
Wróciłem do braci Dowrylczuków. Opatrunek Ignacego był skończony. Ubrano go. Zawieszono mu ranną rękę na dużym wełnianym szalu, umocowanym do szyi. Noskę jego, w której było kilkadziesiąt lisich skórek, wziął Bazyli. 
—  Po co to zrobiłeś? — zapytał mnie Szymon, wskazując dłonią na płonące ognisko. 
—  Pomyślą, żeśmy tu się zatrzymali i będą się bali wejść do lasu! 
—  I to prawda — rzekł Szymon. Prześladowcy nasi byli już w połowie drogi do lasu i, strzelając od czasu do czasu, szybko podążali naprzód. Udaliśmy się początkowo w głąb lasu, a potem, kierując się na południe i zataczając półkole, wyszli na brzeg lasu, o pół kilometra drogi od tego miejsca, w którym pozostawiliśmy płonący stos. Stąd zobaczyłem wyraźnie idących polem krasnoarmiejców. Teraz rozwinęli się w tyralierkę i powoli podążali naprzód. Zbijało ich z tropu płonące ognisko. Nie wiedzieli, co o tym sądzić... Stanęli i zaczęli walić salwami w kierunku lasu. Bazyli roześmiał się: 
—  Do rana będą tak się bawić... Aby tylko „patronów" im starczyło!... 
Poszliśmy brzegiem lasu na południe, a później na południo-zachód. Uszu naszych dolatywały, z coraz większej odległości, strzały karabinowe. Cieszyłem się bardzo swoim pomysłem. 
Po dwóch godzinach drogi na południe i na południo-zachód Bazyli poprowadził nas wąwozem prosto na zachód. 
O godzinie czwartej nad ranem przekroczyliśmy granicę daleko na południo-zachód od Wołmy. Wróciliśmy na chutor, gdy się zaczęło rozwidniać. Byliśmy w drodze trzynaście godzin. Ignacy ledwie zdołał dojść do domu. Był zupełnie wyczerpany, chociaż rana niezbyt go bolała i mało krwawiła. 
W domu rozpoczął się ruch. Rozpalono ogień w piecu. Gotowano wodę. Potem Maciej zaczai sam opatrywać ranę Ignacego. Kość była cała. Kula przeszyła mu tylko mięśnie. 
Po godzinie doprowadziliśmy wszystko do porządku. Towar był schowany. Ubranie wyczyszczone ze śniegu i rozwieszone do suszenia przy piecu. 
Podano śniadanie. Wypiliśmy po szklance wódki i zabraliśmy się do jedzenia. Gdy skończyliśmy śniadanie, bracia zaczęli opowiadać o naszej przygodzie. Wszechstronnie komentowali ją. Opowiadali obszernie, przesadzając moją „zasługę", jak zatrzymałem dwa razy masałków... W izbie robi się weselej. Przy opowiadaniu o roznieceniu olbrzymiego ogniska rozlega się śmiech. Tylko Maciej słucha poważnie, w milczeniu, a potem mówi uroczyście: 
—  No, „synki", podziękujcie Władkowi, że was odbił krasnym, bo może teraz żadnego z was nie oglądałbym! — na chwilę urwał, a potem rzekł jeszcze poważniej: — A teraz posłuchajcie, jaka będzie moja wola! 
Wszyscy uważnie patrzyli mu w twarz. 
—  Za granicę więcej nie pójdziecie!... Nigdy!... Nie chcę dla złota synów zagubić!... Nie szukajcie lisich skór, a pilnujcie lepiej swoich!... Taka jest moja wola!... 
Nikt mu się nie sprzeciwił. 
Od tego czasu bracia więcej za granicę nie wybierali się, chociaż nadeszła odpowiednia dla takich podróży pora. 
Mija dzień po dniu. Tydzień upływa po tygodniu. Mieszkam nadal na chutorze Dowrylczuków. Nadal pomagam im w pracy. Nie proszą mnie o to, lecz sam się staram być pożyteczny życzliwie traktującej mnie rodzinie. Zresztą pracą zabijam coraz więcej trapiącą mnie nudę. Położenie moje zdaje mi się bardzo przy- krę. Czuję się tak, jakbym był uwięziony tu na zawsze. A możność porzucenia w każdej chwili tego ustronnego zakątka jeszcze więcej mnie drażni. Mam stale pokusę opuścić chutor i wrócić do miasteczka, gdzie mógłbym też dobrze ukrywać się i chodzić za granicę w partii Lorda... A może przy tym, od czasu do czasu, zobaczyłbym Felę i pomówił z nią. Przypuszczam, że tamto zajście puściła w niepamięć. 
Odwiedziny mej kochanki trwają nadal i co wieczór oczekuję niecierpliwie jej przyjścia. To jedynie osładza mi pobyt na chutorze i gdyby nie ona, dawno bym stąd uciekł. Zresztą nawet to mnie nie zadowala... Dlaczego tak uparcie milczy? Przecież trwa to trzeci miesiąc! Jednakowoż nie robię prób rozpoznania jej. Jeśli ona tego nie chce, niech tak pozostanie nadal. Może to i lepiej!... 
W drugiej połowie marca powiały z zachodu ciepłe wiatry. Wyczuwało się w powietrzu tchnienie wiosny. Tęsknota moja się zwiększała. Chodziłem roztargniony po chutorze i mieszkaniu. Ogarniała mnie chęć do pracy. Wówczas szedłem do pobliskiego lasu i długo wałęsałem się po manowcach. Niekiedy przekradałem się lasami ku granicy i z ukrycia obserwowałem przechodzących duktem strażników. Potem wracałem na chutor. 
Zacząłem po kryjomu pić wódkę, którą Szymon, w tajemnicy przed wszystkimi, kupował w pobliskiej wsi, u chłopa handlującego samogonem. 
Pewnego dnia poszedłem z flaszką wódki w kieszeni do lasu. Do domu wróciłem na krótko przed nadejściem wieczoru. Jakaż była moja radość, gdy zobaczyłem w izbie Lorda. Przywitałem radośnie kolegę i zacząłem wypytywać go o nowiny. Rozmawialiśmy bardzo długo. W pewnej chwili Lord zapytał mnie: 
—  Nie przykrzy ci się tutaj? 
—  O, bardzo się przykrzy! — powiedziałem. 
—  No,   jeśli   chcesz,   to   jest   robota.   Akurat dla ciebie.  Trochę tego...  ryzykowna,  ale zarobek dobry. 
—  Jaka robota? — zapytałem go. 
—  „Figurki" wodzić... 
Lord powiedział mi, że Kruczek szuka sobie kompana, pewnego i śmiałego chłopaka, który by chciał przeprowadzać wraz z nim, przez granicę do Polski, zbiegów z Sowietów. Jego poprzedni współpracownik wpadł z towarem w Mińsku, gdy poszedł tam odwiedzić krewnych; wsadzono go do Czrezwyczajki (obecnie G.P.U.). O Kruczku była już mowa. On kiedyś, na wieczorynce u Saszki Weblina, rozbił flaszką Alfredowi Aliń-czukowi głowę za to, że tamten grał cynkowanymi styrkami. 
Chętnie zgodziłem się na propozycję Lorda. Wabiła mnie nie tyle perspektywa dobrych zarobków, ile nowa, ciekawa robota. A Kruczek był znany wśród przemytników jako „charakterny" chłopak i kolegowali z nim, na równej stopie, najsłynniejsi miasteczkowi „warawy" i „starzy zakapiory". 
Tego wieczora Lord do miasteczka nie powrócił, lecz pozostał na noc u Dowrylczuków. Przy kolacji oznajmił obecnym, że ja jutro idę do miasteczka. 
—  Na długo? — zapytał Szymon. 
—  Nie wiadomo... Może na zawsze... 
—  Chyba nie dogodziliśmy czym? — rzekł Maciej. Energicznie zaprotestowałem: 
—  Żadnej krzywdy od was nie miałem. I zawsze będę was wszystkich dobrze wspominał! 
—  Cóż robić, wasza wola! — rzekł Maciej. — A jak będzie trzeba, przychodźcie znów. Wygód u nas nie ma, ale chleba nie zabraknie. 
Mimo to, że Lord nocował w jednej izbie ze mną i że było to ryzykowne, odwiedziła mnie, po raz ostatni, moja milcząca kochanka. Była ze mną długo, lecz i tym razem nie przemówiła ani słówka. 
Nazajutrz rano pożegnałem serdecznie Dowrylczuków i wraz z Lordem wyruszyłem w drogę. Wiele razy oglądałem się na znikające w dali budynki chutoru i było mi coraz smutniej. Dziwne jest serce ludzkie: 
męczy je jednostajność, nużą ci sami ludzie. A gdy ich porzuci — zaczyna do nich tęsknić. 
Słońce świeciło wysoko na niebie. Śnieg topniał. W ciepłym oddechu wiatru wyczuwałem zbliżanie się wiosny. Szliśmy raźnie naprzód i rozmawiali o wielu sprawach. Lord mi powiedział, że chłopaki teraz rzadko chodzą za granicę. Większość przerwała robotę do jesieni. Sońka wraz z Wańką Bolszewikiem zbiegła z miasteczka. Widziano ich w Olechnowiczach, gdy wsiadali do pociągu odchodzącego w kierunku Wilna. Jurlin pojechał za nimi; mówił, że zabije i sukę, i „ko-biela". Kilku chłopaków z partii dzikich wpadło w Sowietach. 
Spostrzegłem, że idziemy wciąż drogą w kierunku Rakowa. Lord objaśnił mnie, że chutor, w którym mieszka Kruczek, leży w trzech kilometrach od miasteczka, lecz znajduje się w bardzo dogodnym miejscu i że będzie to dla mnie „murowana melina". 
Zapytałem kolegi, czy Kruczek jest powiadomiony 0 tym, że będę z nim pracował. Lord powiedział mi, że rozmawiał wczoraj z Kruczkiem w tej sprawie i że obiecał mu — jeśli się zgodzę na jego propozycję — przyprowadzić mnie dzisiaj na chutor. 
O dwa kilometry od Rakowa Lord skręcił z drogi w prawo, do lasu. Długo szliśmy po manowcach. Wreszcie znaleźliśmy się na skraju obszernej polany. W jednym jej rogu stała osłonięta szeregiem jodeł mała, poczerniała chatyna. Tuliły się do niej komórki i chle-wki. 
Naprzeciw nas wybiegł duży, czarny pies. Ze wściekłym ujadaniem rzucił się nam do nóg. 
— Karo! Karo! Chodź tu! 
Z mieszkania wybiegł Kruczek i odegnał psa. Przywitaliśmy się. Kruczek wyglądał młodo. Nikt by nie pomyślał, że to stary, doświadczony przemytnik 1 słynny przewodnik figurek. Śmiały się jego dziecięce, niebieskie oczy i cała-twarz była pełna śmiechu. Biegał po podwórku, uganiał się za psem i sprawiał wrażenie wyrostka urwisa. Patrząc na niego i myśmy się śmiali. Lord powiedział: 
—  U tego zawsze, wszędzie zabawa! Wstąpiliśmy do mieszkania. Mała izba, ułożona z niedbale ociosanych siekierą bierwion, wyglądała ponuro. W pobliżu wejścia stał duży piec. Lewą stronę izby oddzielało długie przepierzenie. Podłoga była gliniana, ściany gołe, powała ciemna, zakopcona. Lecz wesołość Kruczka rozjaśniała ponury wygląd izby. 
—  Helciu, mamuśka! — krzyknął chłopiec. — Mamy gości! Szykować żarcie! Dużo i migiem. 
Zobaczyłem starszą kobietę, malutką, pulchniutką, o takichże wesołych oczach jak u syna. Obok niej szła młoda, może piętnastoletnia dziewczyna, bardzo podobna do brata. Zaczęły przygotowywać dla nas jedzenie. 
—  My dopiero po śniadaniu! — wymawiał się Lord. 
—  Co tam  śniadanie!  Zrobimy obiad.   Opycha będzie tip-top! — rzekł Kruczek. 
Przemytnik zaczai pomagać, a właściwiej powiedzieć, przeszkadzać matce i siostrze, które krzątały się przy piecu. Potem wybiegł z izby i powrócił po kilku minutach niosąc cztery flaszki wódki. 
—  Każdemu po szkle, a mamci i Helci po pół szkła, bo wąsów nie mają! 
—  Ty masz! — odparła siostra. — Węglem narysuj sobie. 
—  Ale będę miał! A ty będziesz miała figę! 
Wkrótce przygotowano dla nas przekąski i zaczęliśmy pić wódkę. Mnie od razu zrobiło się ciepło i wesoło w tym towarzystwie. Brakowało tylko Szczura... Przeczuwałem, że zbliża się początek ciekawej dla mnie roboty. 

V

Wieczór był ciemny. Wiał ciepły, zachodni wiatr. Niebo było gęsto usiane gwiazdami. Oczy odróżniały w ciemności tylko dwa tła: czarne tło nieba, z rozrzuconymi po nim skrami gwiazd, i białe tło śniegu, usiane gdzieniegdzie czarnymi konturami drzew i krzaków. 
Pola zaścielała rzadka, szara kasza topniejącego śniegu, w którą głęboko zapadały nogi i po której stopy oślizgiwały się na strony. Utrudniało to naszą drogę. Gdzieniegdzie topniejący we dnie śnieg utworzył kałuże. W nocy mróz zaciągnął je lodem, urządzając mnóstwo ślizgawek dla ciepłego, zachodniego wiatru, który z rana bawił się na nich. Gdy mu się to sprzykrzyło, ciepłym oddechem rozpuszczał lód i pokrywał kałuże drobną łuską fali. 
Z wieczora wyszedłem wraz z Kruczkiem z mieszkania i udaliśmy się do lasu. Mieliśmy na sobie pod kurtkami „bandaże", tworzące coś w rodzaju olbrzymich, podwójnych, płóciennych kamizel, w których nieśliśmy towar. Podstawową pracę Kruczka stanowiło przeprowadzanie figurek zza granicy, lecz przy tym uprawiał przemyt. Towaru w drogę nie brał dużo, aby nie krępować sobie ruchu... Bandaże mieliśmy wyładowane igłami do szycia, igłami do gramofonów, szydłami szewskimi i rymarskimi. Poza tym nieśliśmy po kilkadziesiąt brzytew każdy. 
Szliśmy lasem w pobliżu mieszkania Kruczka. Pies Karo poprzedzał nas. W pewnym miejscu Kruczek wlazł na gałąź olbrzymiej lipy i wyjął z dziupli rewolwer. Był to rosyjski, oficerski nagan — „samowzwod". Wówczas pokazałem mu swoje parabellum. 
Potem ruszyliśmy lasem na przełaj, ku wschodowi. Karo biegł na przodzie. 
—  Czy chodzisz z psem za granicę? — zapytałem Kruczka. 
—  Tak. Karo zna lepiej granicę niż ja. Jemu można zaufać. Trzeci rok razem pracujemy. 
Pies, słysząc swoje imię, przybiegł do nas, stanął i patrzył w oczy Kruczkowi. 
—  Idź naprzód! — rzekł do niego przemytnik. Pies znów pobiegł, wyprzedzając nas o kilkanaście kroków. Wyszliśmy na skraj lasu. Zobaczyłem obszerną, otwartą przestrzeń. O trzy kilometry od nas była granica, a o dwieście kroków przechodziła droga, prowadząca z Wołmy do Rakowa. 
Usiedliśmy na zwalonym pniu drzewa. Oczekiwaliśmy na nadejścia wieczora. Wypiliśmy butelkę wódki i zapalili papierosy. Potem, gdy zapadł zmierzch, poszliśmy powoli polami w kierunku granicy. Buty mieliśmy obficie wysmarowane rycyną, więc nie nasiąkały wodą. 
W pobliżu granicy wypoczywaliśmy i nasłuchiwali kilkanaście minut... Karo pobiegł naprzód. Ruszyliśmy za nim. Śnieg głucho chrupał. Staraliśmy się nie stawiać nóg prosto z góry, lecz wbijać je na ukos, ruchem ślizgowym z góry w dół. Wówczas warstwa śniegu pod stopą była cieńsza, więc, idąc naprzód, sprawialiśmy mniej hałasu. 
Wkrótce znaleźliśmy się na granicy. Poznaliśmy ją zaraz po licznych śladach, przemierzających śnieżną biel z południa na północ i przeciwnie. 
Droga była bardzo trudna. Męczyło ustawiczne zapadanie się nóg i ciągłe wydostawanie ich z głębokiej śnieżnej kaszy. W pewnym miejscu Kruczek się zatrzymał. Zbliżyłem się do niego. 
—  Co jest? 
—  Chcesz zaryzykować? — w odpowiedzi zapytał mnie Kruczek. 
—  O co idzie? 
—  Jeśli chcesz  zaryzykować,  to możemy pójść drogą! Ja sam często drogami chodzę. 
—  Dobrze — rzekłem. — Idźmy drogą. 
—  A jeśli napatoczy się nam jaki diabeł, to... — Kruczek machnął w powietrzu naganem. 
Wkrótce wyszliśmy na drogę. Była pełna wybojów i dołów od końskich nóg. Przecinały ją często szerokie kałuże. Lecz było tu lepiej iść niż po otwartych polach. Przynajmniej nogi nie zapadały w śnieg. Natomiast było bardzo ślisko. 
Dostrzegliśmy z dala ognie wsi. Dolatywało naszych uszu szczekanie psów. Kruczek zatrzymał się na drodze. 
—  Pójdziemy przez wieś, czy obejdziemy ją wokoło? 
—  Czy tam są masałki? 
—  Nie ma... Poprzednio nie było... 
—  To chodźmy przez wieś. 
Wkrótce przeszliśmy po moście przez rzeczułkę i wstąpili do dużej wsi, pobudowanej po obu stronach ulicy, która była bardzo wąska i zataczała duże półkole. Zaścielający ulicę śnieg był szary, prawie czarny, w wielu miejscach zmieszany z błotem. 
Szliśmy dość prędko. Z prawa i z lewa błyskały nędzne, żółtawe światełka, w oknach niskich, przycupniętych obok drogi chałup. Co kilka kroków ulicę przecinały nieforemne prostokąty świateł, padające z okien chałup. Gdzieniegdzie rozlegały się na podwórzach głosy ludzkie. Były zawsze podniecone, nabrzmiałe złością. Po większej części wymawiały przekleństwa. 
W pewnym miejscu Kruczek zbliżył się do płotu i wyrwał z niego kij. Zrobił to pewnie dlatego, że z przodu rozlegało się ujadanie psów. Karo nie biegł teraz naprzód, ale trzymał się w pobliżu nas. Minęliśmy jeszcze kilka chałup. W połowie wsi otoczyło nas kilka psów i zaczęły ujadać, rzucając się do nóg. Kruczek uderzeniami kija odpędził je. Ujadały nadal, biegnąc za nami w pewnej odległości. Karo szedł spokojnie przed nami. Wtem z bramy podwórka wyszło dwóch ludzi. Gdy zbliżyliśmy się ku nim, oświetlili nas latarką kieszonkową. Rozległ się głos: 
—  A wy dokąd? 
—  Co to ciebie obchodzi! — odparł Kruczek. 
—  Jestem sekretarzem Wołispołkomu*. 
—  To i dobrze. Idź sobie do swego Wołispołkomu i połóż się spać, bo jesteś pijany. 
* Wołostnoj Ispołnitielnyj Komitet — Gminny Komitet Wykonawczy. 
—  Co-o? 
—  Nic. Usuń się z drogi! 
Kruczek chciał przejść, lecz sekretarz Wołispołkomu chwycił go za lewe ramię. Wówczas Kruczek grzmotnął go kijem w głowę. W tejże chwili Karo skoczył do gardła sekretarza. Drugi mężczyzna chciał uciekać, lecz podstawiłem mu nogę i upadł w błoto. A Kruczek okładał ich kijem. Ulice ożywiły krzyki. Gdzieniegdzie w ciemnościach zaczęły błyskać ognie. Z dala dolatywały naszych uszu głosy ludzkie. Porzuciliśmy leżących na drodze ludzi i pośpiesznie ruszyli dalej. Wówczas oni zaczęli krzyczeć przeraźliwie: 
—  Trzymać ich! Trzymać! 
—  Złodzieje! Bandyci! Trzymaj! 
Z ciemności rozległy się kroki biegnących ku nam ludzi. Poświeciłem latarką w tył i zobaczyliśmy kilkunastu ludzi, z kijami w rękach, podążających za nami. 
—  A no rąbnij im parę razy do słuchu! — rzekł Kruczek. 
Wygarnąłem kilka razy z maszyny do nich. Usłyszałem jeszcze większe tupotanie kroków, lecz teraz nie zbliżało się ku nam, ale oddalało się coraz bardziej i prędzej. 
—  Wyścigi robią! — powiedział Kruczek. Ruszyliśmy prędzej naprzód. Za wsią porzuciliśmy drogę i polami skierowali się dalej. Kruczek przypuszczał, że sekretarz Wołispołkomu zatelefonuje do następnej wsi, położonej obok traktu, w której jest stacjonowany „zagraditielnyj otriad". Więc mogliśmy spodziewać się zasadzki lub obławy. 
Znów rozpoczęła się długa, męcząca droga po polach. Szczególnie ciężko było iść po grudzie, bo ziemia była jeszcze zmarznięta, a z wierzchu pokryła ją lodowa skorupa, na której stopa nie mogła znaleźć pewnego oparcia. Po dłuższym czasie znów wybrnęliśmy na drogę i przeszli po niej około pięciu kilometrów. Potem skręciliśmy na prawo i polami dotarli do lasu. 
O godzinie czwartej nad ranem przybyliśmy na samotnie położony chutor. Kruczek puścił psa naprzód i zaczęliśmy posuwać się powoli w kierunku zabudowań. Nic nie zdradzało obecności obcych ludzi. Z bronią w rękach zbliżyliśmy się do wychodzącego na drogę okna, które nie było zakryte okiennicami. Kruczek poświecił w nie latarką. Zobaczyłem, między białą firanką a ramami okna, doniczkę pelargonii: znak, że na chutorze wszystko w porządku i obcych ludzi nie ma. 
Kruczek zapukał w szybę. Dłuższy czas nikt nam nie odpowiadał. Gdy zaś, po upływie kilku minut, zaczai pukać natarczywiej, ze środka rozległ się głos kobiecy: 
—  A co trzeba? Kto tam? 
—  Otwórz, Stasia! — odezwał się Kruczek. 
—  Czekaj! Zarazi —  Możesz nie ubierać się i tak ciebie poznam! 
—  Mądryś! — posłyszałem głos zza szyby. 
Po chwili odsunięto firankę na bok i zdjęto doniczkę. Kruczek sprytnie wskoczył na parapet i wlazł przez okno do mieszkania. Poszedłem za jego przykładem. Chłopiec zawołał na psa i Karo też wskoczył przez okno do środka. Była to kuchnia. Przez pewien czas staliśmy w ciemności. Stasia wybiegła z mieszkania i zamknęła okiennice. W razie potrzeby można było odemknąć je ze środka. Stojąc w ciemności słyszę gdzieś z lewa szept. 
—  Geniusia nie śpi? — mówi Kruczek. — Może przyjmie mnie na piec, rozgrzać się... Na ciepłe nóżki!... 
—  A ty, łajdaku! Właź tu, to ci zrobię ciepłe uszy. Widzisz czego mu się zachciewa?... A mleka! 
Słyszę śmiech. Wraca Stasia i zapala umieszczoną na stole lampę. Lewą stronę kuchni zajmuje duży piec. Bok jego u góry zaciąga długa, wzorzysta zasłona, zza której, ukradkiem, ciekawie zerkają ku nam czyjeś oczy. 
Zdejmujemy z siebie kurtki, a potem bandaże. Z kieszeni wyjmujemy cztery flaszki spirytusu. Otwierają się drzwi i do kuchni wchodzi, mrużąc oczy od światła i drapiąc się po pośladkach, wysoka, tęga kobieta lat czterdziestu pięciu. Ma na sobie luźny, różowy, wypłowiały szlafrok i pantofle na bosych stopach. Jest to właścicielka chutoru, Marianna Zych, matka sześciu córek. Mężczyzn na chutorze nie było — jeśli nie liczyć głupkowatego parobka Onufrego, który był w wieku gospodyni i od lat kilkunastu mieszkał na chutorze. Trzymano go do pracy przy koniach i do zwózki drzewa z lasu. Resztę zajęć w gospodarstwie wykonywała własnymi siłami, jak mówił Kruczek: „babska brygada". Zresztą gospodarstwo było małe i kobiety łatwo sobie radziły z nim... Matka Kruczka była dalszą krewną Marianny; mówiła o tym pokrewieństwie: „siódma woda po kisielu". 
Marianna Zych trzymała punkt, który się znajdował między Nowym Dworem a Piotrowszczyzną, na południo-zachód od Mińska. W mieście pośrednicy wyszukiwali ludzi chcących przedostać się drogą nielegalną z Sowietów do Polski, za słoną opłatą dostarczali ich na punkt Marianny, a stąd Kruczek przeprowadzał ich za kordon. Uprawiał pomyślnie ten proceder trzeci rok, a jednocześnie i kontrabandę. 
Rozpakowaliśmy bandaże i Marianna wraz ze Stasia, starszą jej córką, posegregowała i zapisała towar. Potem zaczęła robić obrachunek z Kruczkiem (załatwiali te sprawy od ręki). Za wszystek towar otrzymał trzysta siedemdziesiąt dolarów. Dał mi dwadzieścia dolarów za drogę. 
Potem Stasia i Marianna zrobiły dla nas śniadanie. A po śniadaniu gospodyni powiedziała: 
—  No, chłopaki, idźcie na strych przespać się! 
—  Jeszcze czego? — zawołał  Kruczek.  — Na strych? A ja wolę na piec! 
Skoczył na przypiecek, a stamtąd dal nura pod zasłonę, na piec. Rozległy się krzyki, piski, śmiech. 
—  A pójdziesz stąd! 
—  Ty bezwstydniku! 
—  Sprawić mu lanie! 
Wkrótce Kruczek, odprowadzony razami pięści, zeskoczył z pieca na podłogę. Potem wzięliśmy dwa długie kożuchy i w towarzystwie Marianny i Stasi, która niosła lampę, udaliśmy się do sieni, skąd prowadziła na górę drabina. Kruczek wlazł na wierzch i zawołał na psa. Karo zaczai iść sprytnie w górę po szczeblach drabiny. Gdy wleźliśmy na strych, Marianna powiedziała: 
—  Nie świecić tam latarkami i ognia nie zaprószyć. 
—  Dobrze, dobrze — odparł Kruczek. 
Połowę strychu zajmowały wysoko ułożone snopy słomy. Kruczek wyjął z boku kilka snopów i kazał mi włazić do tego otworu. Za mną poszedł Karo. Wówczas Kruczek na powrót wciągnął snopy słomy w to przejście, aby je zamaskować. Z zewnątrz pomogła mu Stasia, która wlazła za nami na strych. Później wpełzliśmy wąskim przejściem do końca strychu. Tam była większa wolna przestrzeń, gdzie mogło ukryć się nawet dziesięciu ludzi. Małe okienko, prowadzące na dach, było zawieszone strzępem czarnej, wełnianej chustki. Tędy w razie niebezpieczeństwa można było uciekać. 
Zrobiliśmy sobie wygodne posłanie i wkrótce usnęli. 
Zbliżał się wieczór. Ja i Kruczek, w towarzystwie Marianny, która miała na sobie długi, żółty kożuch, a na nogach juchtowe buty z długimi cholewami, podążaliśmy w kierunku pobliskiego lasu. Marianna miała w ręce długi kij, którym podpierała się w marszu. Karo poprzedzał nas. 
—  Ilu ich jest? — zapytał Kruczek. 
—  Pięciu — odparła Marianna. 
—  Kto tacy? 
—  Nie wiem... Ja o dokumenty nie pytam. Ale są niepewni. Ty uważaj tam! 
—  Dlaczego niepewni? 
—  No, bo grzeczni! A do mnie wciąż: proszę pani to, proszę pani owo... Pewno jacyś nihiliści albo i inni inteligenci... 
Szliśmy lasem. W pewnym miejscu z gęstwiny drzew ukazała się mała chatyna. Wyszedł z niej siwiejący staruszek. Mimo sędziwego wieku, był bardzo ruchliwy i żwawo gestykulował rozmawiając z Kruczkiem i Marianną. 
—  No, Grzybek, jak tam u ciebie, wszystko w porządku? 
—  A wszystko, wszystko... Jak zawsze... 
—  Zaniosłeś im jedzenie? 
—  A jakże! A jakże! 
—  No chodźmy tam! 
Zagłębiliśmy się w gęstym lesie. Po kilku minutach drogi zobaczyłem daszek wykopanej w ziemi piwnicy. Z przodu dostrzegłem małe drzwiczki zamknięte na zardzewiałą żelazną kłódkę w kształcie ogórka. Grzybek nie zbliżał się do tych drzwi, ale obszedł daszek wokoło i wyjął z tylnej jego strony kilka desek. Potem pochylił się w dół i powiedział: 
—  Wyłaźcie! Zaraz pójdziecie w drogę! 
Na górę zaczęli wyłazić jacyś ludzie. Ubrani byli niejednolicie, lecz gdy spojrzałem w ich twarze, dostrzegłem u wszystkich jeden wyraz, który trudno mi określić, a na który się składa: uwaga badacza, zimne spojrzenie boksera, naiwność dziecka, ciekawość człowieka, który widzi przed sobą niezwykłych ludzi, w ręce których los swój powierza, wreszcie łagodny smutek, czający się w spokojnych, zrezygnowanych twarzach. Mieli na sobie stare kurtki i palta. Dwóch było w butach, trzech w trzewikach. Jeden z nich miał na głowie sołdacką czapkę, „jęczmienną kaszę", drugi dużą futrzaną czapę z nausznikami, dwóch nosiło „kierenki", piąty posiadał olbrzymią czarną „papachę". Stroje te do nich nie pasowały. Wyczułem to od razu. Wyglądali na wojskowych lub na sportowców ubranych w łachy. Ruchy ich były celowe, zgrabne. Postacie wyprostowane. Gdy wyleźli z piwniczki, jeden z nich przywitał Mariannę: 
—  Uszanowanie pani! Dziś wyruszamy w drogę? 
—  Tak. Ci dwaj — kobieta wskazała nas ruchem dłoni — przeprowadzą was przez granicę i zdadzą na punkt. 
Wszyscy spojrzeli ciekawie na nas. Z oczu ich wyzierały radość i obawa. Zapewne dziwiło ich to, że widzą przed sobą dwóch młodych chłopców. Pewnie wyobrażali sobie swych przewodników jako olbrzymich, wstrętnych drabów. 
Zapadł zmierzch. Szliśmy powoli lasem po wąskiej ścieżce. Kruczek był pierwszy, figurki szły za nim, ja zamykałem pochód. W lesie śnieg lepiej utrzymał się niż na polach i, gdy schodziliśmy ze ścieżki, z hałasem załamywał się nam pod nogami. Wówczas wracaliśmy na ścieżkę, która wyprowadziła nas wkrótce na brzeg lasu, obok którego szła w dal szeroka, wyjeżdżona saniami droga. 
Wieczór był ciemny i ciepły. W powietrzu wyczuwało się oddech nadchodzącej wiosny. W lesie rozlegały się dziwne szmery. Trzeszczały gałęzie drzew; opadały w dół z wysokich konarów zlodowaciałe warstwy śniegu; pękała i kurczyła się od wieczornego chłodu okrywająca śniegowe wydmy skorupa lodowa. 
Kruczek zatrzymał się. Wyjął z kieszeni butelkę spirytusu. Wybił uderzeniem dłoni w denko korek i przechylając w tył głowę zaczai pić wprost z flaszki. Spostrzegłem błąkające się po twarzach figurek lekkie uśmiechy. Dziwiło ich, że taki smyk pije. Kruczek podał mi flaszkę. 
—  Masz!... Ssij i podaj dalej! 
Wypiłem również trochę spirytusu, a potem dałem flaszkę figurkom mówiąc: 
—  Pijcie kolejno... Na rozgrzewkę!... 
Oni zaczęli pić, niezdarnie łykając spirytus. Prawie wszyscy krztusili się i kaszlali. W pięciu zaledwie wypili połowę butelki. Wraz z Kruczkiem wypiłem resztę spirytusu. Potem kolega powiedział: 
—  Kto chce, może zapalić... Dalej palić nie wolno... 
Zapalili wszyscy. 
—  Czy daleko do granicy? — zapytał mnie jeden z odprowadzanych przez nas ludzi. 
—  Daleko. 
—  Czy granica silnie obsadzona? 
—  Nie... chociaż to zależy: jak dla kogo... Przejść można zawsze. 
Kruczka też pytano o różne rzeczy i on im coś odpowiadał, czyniąc to bardzo niechętnie. 
Po krótkim wypoczynku ruszyliśmy w dalszą drogę. Posuwaliśmy się naprzód polami, które gdzieniegdzie były już zupełnie wolne od śniegu. Niezadługo znaleźliśmy się nad brzegiem Ptyczu. Krawędzie rzeki były okryte lodem, a środkiem jej pędził wartki prąd. Skierowaliśmy się w stronę Nowego Dworu. Iść było trudno. Nogi grzęzły w stężałym, nasiąkniętym wodą śniegu. Wreszcie zobaczyliśmy przed sobą niewyraźne kontury mostu. Kruczek przystanął i długo nasłuchiwał. Potem ruszył dalej. Szliśmy za nim. 
Weszliśmy na most. Zmarznięte deski głucho dudniły pod nogami. W dole szumiała rzeczna fala. Nie spodziewając się niczego złego, szedłem powoli z tyłu naszego pochodu. Wtem z ciemności przed nami błysnął ogień z lufy karabinu i buchnął strzał. Figurki stanęły. Skoczyłem naprzód. W biegu wyszarpnąłem z kieszeni parabellum. Błysnąłem latarką. Zobaczyłem Kruczka, który lewą ręką trzymał za lufę karabinu, a prawą kierował nagan w piersi krasnoarmiejca. Z początku nie mogłem ich dobrze odróżnić, bo krasnoarmiejec leżał na ziemi i przytrzymywał go, łapami i pyskiem, pies. Posłyszałem głos Kruczka: 
—  Karo, precz! Puść go! 
Pies odskoczył na bok i stał nieruchomo, gotowy w każdej chwili znów rzucić się na wroga. Krasnoarmiejec wypuścił z rąk kolbę karabinu i Kruczek rzucił go w kierunku rzeki. Rozległ się plusk wody. 
—  Wstań! — powiedział Kruczek do żołnierza. A gdy tamten powstał, Kruczek brzydko zaklął i rzekł: 
—  Cóż to,  was  tak uczą:  z początku  strzelać, a potem krzyczeć „stój"! 
—  Mnie, towarzyszu, pies przestraszył. — Myślałem — wilk! 
—  Nie trzeba gorszego wilka, jak ty jesteś!... Duli-cze znasz? 
—  Znam. 
—  Daleko stąd? 
—  Osiem wiorst. 
—  Drogę znasz dobrze? 
—  A jakże! 
—  No, to prowadź nas. Tylko uważaj: zrobisz krok do ucieczki — trzasnę w łeb! I pies ciebie złapie!... 
—  Nie  będę uciekał...  Wyprowadzę  was  gdzie chcecie! 
Ruszyliśmy w dalszą drogę. Pierwszy szedł krasnoarmiejec, za nim Kruczek, potem figurki, wreszcie ja. Szliśmy po wąskich, ledwie widocznych na śniegu, polnych drogach i ścieżkach. Widocznie krasnoarmiejec tak szedł, aby uniknąć niepożądanych dla nas spotkań. Obawiał się, aby w tym wypadku nie zastrzelono go. 
Po półtorej godzinie marszu po polach zobaczyliśmy z lewa las, a z prawa ognie w oknach domów. Były to Dulicze. Tu Kruczek kazał żołnierzowi iść przede mną, a sam poprowadził nas dalej. Uważnie śledziłem szarą sylwetkę idącego przede mną żołnierza. Po godzinie drogi po manowcach wyszliśmy na dobrze wydeptaną leśną ścieżkę. Tutaj Kruczek zatrzymał nasz pochód i zbliżył się do krasnoarmiejca. Wskazał mu ścieżkę i powiedział: 
—  Warto by ci w łeb machnąć, bo strzelałeś bez uprzedzenia, ale nie chcę rąk w krwi babrać. Idź prędko z powrotem. Powiedz, że na ciebie stu bandytów i  dziesięć tygrysów napadło!  Dostaniesz order za waleczność. No, „poszoł"! 
Krasnoarmiejec skierował się ścieżką prowadzącą w głąb lasu i wkrótce zniknął w mroku między drzewami. A my ruszyliśmy w dalszą drogę. 
„Nie fartuje nam! — pomyślałem — tutaj szliśmy, zastąpiono nam drogę! Z powrotem idziemy: to samo!" Figurki pomęczyły się i prosiły, co parę kilometrów, o wypoczynek. Kruczek spojrzał na zegarek i rzekł do nich: 
—  Za często wypoczywacie! Dam wam teraz większą przerwę, a potem pójdziemy duchem aż do granicy... Nie można czasu tracić... Teraz druga godzina... 
Jeśli dadzą nam popędź na granicy, to trzeba czasu, aby w innym miejscu przerzucić się. Rozumiecie? 
—  Dobrze. 
—  Postaramy się. 
—  Droga licha... Rozległy się głosy figurek. 
Po dłuższym wypoczynku ruszyliśmy pośpiesznie naprzód. Kruczek prowadził nas dobrze wyjeżdżoną drogą, która przecinała pola i lasy. Trasą tą szedłem po raz pierwszy, lecz dobrze znałem teren, na dużej przestrzeni, z prawa i z lewa od drogi. 
Dotarliśmy do brzegu rzeczułki. Była to druga linia. Poszliśmy w prawo. Zobaczyłem długi pień drzewa, przerzucony przez wodę. Karo pobiegł na drugą stronę rzeczułki i węszył tam w zaroślach. Wkrótce powrócił do nas. Kruczek rozpoczął przeprawę. Dość prędko przeszedł po pniu drzewa na drugą stronę rzeczułki. Potem figurki zaczęły siadać na pniu drzewa i, opierając się o nie dłońmi, posuwały się powoli naprzód. 
Czekam dopóki przeprawią się wszyscy i zaciskając w ręce parabellum oglądam szeroką, otwartą przestrzeń między rzeczułką a lasem. Wciąż mi się zdaje, że tam, na brzegu lasu, są jacyś ludzie... A może tam rzeczywiście ukrywała się partia przemytników, oczekująca odpowiedniej chwili do przejścia drugiej linii i rzeczułki. 
Przeprawa skończona. Idziemy powoli lasem. Spostrzegam, że prowadzeni przez nas ludzie bardzo denerwują się. Staramy się iść jak najciszej. Kruczek puścił psa naprzód. 
Wreszcie docieramy do granicy. Kruczek zatrzymuje się i długo stoimy nieruchomo... Słyszę z lewa jakieś szmery. Coraz wyraźniej dochodzą mych uszu. Kruczek rusza powoli naprzód i zbliża się do grupy gęsto rosnących jodeł. Zbieramy się do kupy i długo stoimy w miejscu nasłuchując. A szmery z lewa to się wzmagają, tu zupełnie ustają. „Albo przemytnicy idą, albo zielonki" — myślę stojąc w ukryciu. 
Zdaje mi się, że szmery wymijają nas z dala i suną ku granicy. „A może to dzicy?" Wtem z lewa, na ukos przed nami, pada, jeden po drugim, kilka strzałów, które echem rozchodzą się po lesie. Potem rozlegają się głosy ludzkie: 
—  Stój! Stój!... 
—  Padnij! Ręce do góry. 
„Z początku zabiją, a potem krzyczą: «Stój!»" — myślę, nasłuchując hałasu z lewa. 
Kruczek wychodzi z naszego ukrycia i mówi szeptem: 
—  Nie zostawać... Iść cicho... 
Rusza naprzód. Idziemy za nim. Mam przygotowaną do strzału broń. A hałas z lewa nie ustaje. Słyszę tam strzały, krzyki, tupanie nóg. Sądzę, że dzieje się to w odległości kilkuset kroków od nas. 
Wychodzimy na dukt graniczny. Widzimy na śniegu mnóstwo idących w różnych kierunkach śladów. Są to ślady ludzkie i zwierzęce. Stanowią księgę granicy, z której — umiejący w niej czytać — mogą się dowiedzieć wielu ciekawych rzeczy. Pozostawiliśmy w tej księdze swoje ślady i zanurzyli się w lesie po polskiej stronie. 
Nad ranem zaprowadziliśmy figurki do stodoły na krańcu miasteczka. Pozostałem u wrót, a Kruczek poszedł do mieszkania Żydówki, która trzymała punkt. Po kwadransie wrócił. Obok niego szedł starszy Żyd. Wstąpiliśmy razem do stodoły. Kruczek zwrócił się do znajdujących się tam ludzi: 
—  Jesteście w Polsce. Tu punkt. Tu was o wszystkim objaśnią, a co wam trzeba, dopomogą... Załatwiajcie dalej swoje sprawy jak chcecie. Życzę powodzenia. 
Figurki zbliżyły się do nas. Jeden z nich, najstarszy, usiłował dać Kruczkowi, a potem i mnie, kilka złotych monet. Kruczek nie wziął, ja również. Chłopiec powiedział: 
—  Nam już zapłacono... Opłaciliście całą podróż na punkcie w Mińsku... My z was skóry zdzierać nie chcemy. Wystarczy nam tego co zarabiamy. 
—  Ależ to nie zapłata! Oceniamy waszą pracę... Jesteśmy wdzięczni... No i stać nas na to!... 
— To, co innego! — rzekł Kruczek. — Jeśli tak, bulcie forsę. 
Wziął podane mu sześćdziesiąt rubli w złocie i dał mi trzydzieści. Potem wyszliśmy ze stodoły i pośpiesznie skierowali się bocznymi ulicami ku Słobódce. 
Gdy zbliżaliśmy się do domku Kruczka, było już widno. Niebo rumieniło się coraz bardziej... Oznajmiało nadejście wschodu słońca. 

VI 

Wiosna. Znikła biała ścieżka. Stanęła czarna. Lecz przemytnicy rzadko chodzili za granicę. Noce były krótkie, drogi bardzo trudne, granica i pogranicze dobrze pilnowane. W porównaniu ze złotym sezonem pracowało teraz dziesięć procent przemytników. Towar pchano za granicę nieregularnie: wybierano lepsze noce. Stare partie, prawie wszystkie, przerwały na długo robotę. Natomiast chodzili „powstańcy", młodzi, niedoświadczeni przemytnicy, którzy nie mieli pojęcia o tej pracy. Wpadali bardzo często, lecz z miejsca ich zastępowali inni powstańcy, którym przyszła chętka zarobić parę rubli na wódkę. 
Byłem wraz z Kruczkiem pięć razy za granicą. Przeprowadzaliśmy nadal do Polski figurki. Kolega powiedział mi, że tamtych pięciu, których przeprowadziliśmy przez granicę w czasie pierwszej roboty, to oficerowie. 
—  Skąd to wiesz? — zapytałem. 
—  Mam takiego czują!... Ja różnego narodu setki przerzuciłem. Migiem każdego rozeznam: co za jeden! 
Za trzecim razem przyprowadziliśmy na punkt dwie kobiety z dwojgiem dzieci i towarzyszącego im starszego mężczyznę. Mieliśmy z nimi wiele kłopotu. Kobiety pomęczyły się, dzieci płakały; musieliśmy zrobić dniówkę w lesie i dopiero na drugą noc przekroczyliśmy granicę. Za czwartym razem przywiedliśmy do Polski popa z żoną i córką. Bali się bardzo. Pop ciągle powtarzał: 
—  Aby tylko, moi najdrożsi, wszystko w porządku! 
—  U nas zawsze wszystko w porządku! — odpowiadał mu Kruczek. 
Poza przeprowadzaniem figurek trudniliśmy się przemytem. Zarabialiśmy na każdej podróży od sześćdziesięciu do stu pięćdziesięciu rubli w złocie. Po powrocie z zagranicy wypoczywaliśmy zwykle dwa do czterech dni i znów wyruszali w drogę. Kruczek załatwiał nasze sprawy na punkcie. Kupował towar. A ja, albo siedziałem w mieszkaniu, oczekując na jego powrót, albo wałęsałem się po lasach, które okryły się zieloną, wiosenną szatą i wyglądały ślicznie. 
Gdy wróciliśmy piąty raz z zagranicy, Kruczek, jak zwykle, poszedł do miasteczka, a ja położyłem się spać. Kolega nie wrócił przez dzień i noc. To mnie zaniepokoiło, bo obiecał wrócić tegoż dnia po południu. Następnego dnia również go nie było i zamierzałem pójść wieczorem na punkt, aby dowiedzieć się, co z nim się stało. Lecz niedługo przed nadejściem zmierzchu przyszedł do mnie Szczur. Był strasznie wzburzony. Nigdy nie widziałem go tak zdenerwowanego. 
—  Co ci jest?... Gdzie Kruczek?... pytałem go. 
—  Z Kruczkiem źle! Nie wiem czy wyżyje! Odstawiono go do szpitala... Lorda aresztowano... 
—  Za co?! 
—  Ujął się za Kruczkiem! To chamy! To gady! To żłoby! — klął Szczur. 
Z chaotycznych jego opowiadań dowiedziałem się następujących rzeczy. Wczoraj w południe Kruczek i Lord poszli wypić do restauracji Ginty. Z naszych chłopaków nie było tam nikogo. Salon wypełniali powstańcy... Byli pijani i robili awantury. Razem z nimi pił Alfred Alińczuk. Miał z nimi jakieś interesy. Gdy Lord i Kruczek usiedli przy bocznym stoliku, powstańcy zaczęli zaczepiać Kruczka. Napuszczał ich na niego Alfred, który nie zapomniał Kruczkowi uderzenia butelką na wieczorynce u Saszki. Jeden z powstańców, pijany zupełnie, rzucił kawałkiem śledzia w twarz Kruczkowi. Kruczek skoczył ku niemu i walnął go pięścią. Za kolegą ujęli się inni powstańcy. Rozpoczęto bójkę. Bili się pięściami, butelkami, krzesłami. Niektórzy powstańcy chwycili za noże. Kruczka obalono na podłogę. Wówczas Lord wyjął rewolwer. Kilka razy wystrzelił na postrach w powietrze, a gdy rozpoczęła się panika, zaczął krzesłem bić uciekających powstańców. Dwóch zranił poważnie. Aresztowano go. Kruczek ma kilka ran od noży. Alfred uciekł, gdy tylko rozpoczęła się awantura. 
Byłem strasznie przejęty tym opowiadaniem. 
—  Co teraz będzie? — zapytałem Szczura. 
—  Nie wiem. Kruczek ciężko ranny. Może nie wyżyje. A Lord posiedzi teraz i za broń, i za ciężkie uszkodzenia ciała! 
—  Źle! — powiedziałem. 
—  Źle bracie! — potwierdził Szczur. 
—  Teraz za jednym razem i ty, i ja pozostaliśmy bez pracy! Bo partię Lorda diabli wzięli. 
Szczur nie odpowiadał i długo myślał. Potem rzekł: 
—  To jeszcze zobaczymy! 
—  Co? — nie zrozumiałem jego odpowiedzi. Szczur tupnął nogą. Ręce miał zaciśnięte w pięści. 
—  Ja im tego nie daruję!... Nigdy!... I Alfred-czukowi też! — mówił, hamując gniew, kolega. 
Zamilkł i długo patrzył nieruchomo przed siebie. 
—  Wódkę masz? — zapytał. 
—  Jest. 
—  Dawaj!...  To   szkopy!  To  żłoby!   To  gady! — znów zaczai przeklinać Szczur. 
Przyniosłem butelkę wódki. Kolega wypił duszkiem prawie połowę flaszki, potem zapalił papierosa i, plując na prawo i na lewo, rzekł: 
—  Nic.  Ty się nie przejmuj.  Poradzimy sobie i Lordowi pomożemy. A do Kruczka trzeba matkę posłać. Chodźmy do niej. 
Wstąpiliśmy do mieszkania. Szczur opowiedział pokrótce matce Kruczka o zajściu z jej synem. Starusz- ka pośpiesznie ubrała się i w towarzystwie Szczura wyszła z mieszkania. Na pożegnanie Szczur powiedział do mnie: 
—  Ty nie oddalaj się zbytnio. Gdy załatwię wszystko w miasteczku, przyjdę do ciebie. 
Szczur wrócił nazajutrz wieczorem. Był już pijany. Serdecznie przywitał mnie i rzekł: 
—  Tak, bracie, rozpoczniemy robotę! Wygarbujemy im skórę! 
—  Komu?... Jaka robota?... 
—  Powstańcom. Ja im, cholera, ani jednej partii nie puszczę! Każdą położę! Tylko klawo się trzymać! 
Siedzieliśmy w mieszkaniu Kruczka. Siostra jego robiła coś na podwórku. 
—  Gdzie Kruczek? — zapytałem Szczura. 
—  Powieźli go do szpitala w Wilnie. Trzeba będzie zrobić operację. Matka Kruczka wraz z nim pojechała. 
—  A gdzie Lord? 
—  Odesłano go do Iwieńca. Do sędziego śledczego. 
—  O jakiej robocie mówiłeś mi? 
—  Stop! Tu dużo gadania. Trzeba wypić!... Potem wyłożę ci wszystko dokumentnie. 
Wypiliśmy butelkę wódki i Szczur zaczął mówić: 
—  Dopóki na granicy pracowali nasi fartowcy, wszystko szło: moje uszanowanie!... Zjawili się powstańcy.  Chodzą za parę groszy.  Jeden drugiemu robotę odbija. Jeden drugiego sypie. Można powiedzieć: nie fartowcy, a chamy! Maszynistów też mają gadów. Ich nawet dzicy znać nie chcą. Wołali Suma na maszynistę do siebie, to im odpowiedział, że woli głodny siedzieć albo wodę Żydom nosić, niż ze żłobami mieć interesy! To samo i Buldog im powiedział... Kiedyś przemytnik — był chłopak, a teraz alfons, łobuz albo szpaniuga! Teraz, za flachę hamiry, powstaniec najlepszemu chłopakowi zadrę w bok wtryni! Tak jak za Alfreda, Kruczkowi! I wiesz: co ja teraz wymyśliłem? 
Byłem bardzo zaciekawiony tą niezwykle długą przemową Szczura i zapytałem go: 
—  Właśnie, chcę prędzej dowiedzieć się: do czego zmierzasz? 
—  Chcę powstańcom partie rozbijać i towar zabierać. Jeśli to długo robić, kupcy przestaną dawać im towar. Zrozumiałeś? 
—  A skąd dowiesz się, którędy idą? 
—  Dowiem się wszystkiego albo od ich maszynistów, albo od chłopaków z partii, albo sam wyśledzę. Dam sobie radę!... Będziemy „kryć" ich albo tu, na pograniczu, albo najlepiej w Sowietach! 
Szczur zaczął z coraz większym zapałem opowiadać mi, jak ma zamiar poprowadzić robotę. Przytakiwałem mu i wtrącałem swoje uwagi. Niedługo przed odejściem kolega powiedział: 
—  Pozbawili nas,  cholery,  dobrych chłopaków i pracy! Ale i my pokażemy im po czemu funt pieprzu! 
Po kilku dniach wróciła z Wilna matka Kruczka. Syn jej zmarł w szpitalu i matka z córką wypłakiwały sobie oczy z żalu po nim. Gdy patrzyłem na ich rozpacz, ogarniała mnie coraz większa nienawiść do powstańców. Niecierpliwie oczekiwałem powrotu Szczura, lecz zaprzepaścił się gdzieś i zacząłem już obawiać się o niego. Wreszcie przyszedł po upływie kilku dni. Wesoło przywitał się ze mną: 
—  Dawno poszłaby robota, lecz nie miałem odpowiedniego chłopaka na trzeciego!... Trzeba, żeby go powstańcy nie znali! 
—  Znalazłeś? 
—  Znalazłem! Jeździłem aż do Radoszkowicz! 
—  Kto taki? 
—  Janek Grabarz. Ty go nie znasz! Kla-wy chłop. Pewny i bojowy! Do każdej roboty się nadaje. I nie żminda... Wiesz, gdzie ja go zostawiłem? To na razie... 
—  Gdzie? 
—  U Pietrka Filozofa. Dziś wieczorem przeniesiemy tu sporo różnych rzeczy. Ja będę mieszkał w miasteczku i wszystkiego się dowiadywał, a wy tu... Trzeba pogadać z matką Kruczka. 
Zawołaliśmy staruszkę i zapytali jej, czy zgodzi się trzymać nas na mieszkaniu, bo chcemy zrobić u niej punkt. Przystała z radością.  Szczur powiedział, że będziemy dobrze jej płacić. 
—  Ależ  ja i bez niczego!  — rzekła staruszka. 
— Byliście jego kolegami... Żyjcie jak u siebie w domu! 
— zaczęła płakać. 
—  Wy, mamusiu, nie płaczcie! — rzekł do niej Szczur. — Jeszcze pożyjemy... Rozpaczać nie trzeba. Przepadło! A z punktu będziecie mieć procenty. Jeżeli dłużej popracujemy szczęśliwie, to zbierzecie na posag dla Helci! 
Zapomniałem napisać, że Karo, pies Kruczka, zginął w czasie bójki z powstańcami. W obronie swego pana rzucił się na nich. Poszarpał im ręce, nogi, twarze. Lecz jeden z powstańców, leżąc na podłodze, rozpruł mu nożem ze spodu brzuch. Również zapomniałem napisać, że Julek Wariat zmarł w szpitalu na gruźlicę płuc. Powiadomił mnie o tym, za pośrednictwem Szczura, Pietrek Filozof. 
Wieczorem przyszedł do mnie Szczur w towarzystwie Janka Grabarza. Był to mężczyzna średniego wzrostu, dość tęgi i bardzo sprytny. Miał blond włosy, które mu z przodu wypadły, pozostawiając na czaszce sporą łysinę. Ciągle się uśmiechał i mrużył przenikliwe, szare oczy. Mógł mieć około czterdziestu lat. Często zacierał dłonie i mówił: „Poszło!... Pierwsza kategoria!" Koledzy przynieśli dwie duże paczki. Rozpakowaliśmy je na strychu, gdzie mieliśmy kryjówkę i dokąd było łatwo włazić z dachu szopy, nie budząc matki Kruczka ani Heli. Stąd, w razie niebezpieczeństwa, można było uciekać na wszystkie strony przez zrobione specjalnie w tym celu otwory w dachu. I wszędzie w pobliżu znajdował się las. W paczkach było sporo różnych ubrań i czapek. Poza tym znalazłem tam przybory do nieskomplikowanej charakteryzacji. Po uporządkowaniu wszystkich rzeczy zrobiliśmy naradę. 
—  Broni mamy mało — rzekł Szczur. — Dwie maszyny na trzech. Ale jutro będzie więcej. 
—  Skąd? — zapytałem go. 
—  Skąd? — Szczur uśmiechnął się i rzekł: — Dowiesz się sam. Jutro rąbiemy pierwszą robotę! 
Grabarz zatarł ręce: 
—  No i poszło! Pierwsza kategoria! 
—  Kogo kryjemy? — zapytałem Szczura. 
—  Alińczuków! — uroczyście powiedział Szczur. 
—  Daj spokój! — nie wierzyłem mu. 
—  Żeby mnie tak cholera!... 
—  Gdzie kryjemy? 
—  Pod mostkiem, naprzeciw Wielkiego Sioła. Pójdą tamtędy z towarem... 
—  Skąd o tym wiesz? 
—  Już ja wiem. Idą tam co czwarty, piąty raz... Powinni teraz pójść. A o tym, że wychodzą w drogę jutro, dowiedziałem się od pewnego „blatniaka". Morowy chłop! 
—  Może od Joska Gęsiarza? 
—  Znasz go? 
—  Znam. 
—  Od niego i dowiedziałem się. 
—  Przecież Alińczuki idą wszyscy uzbrojeni, a my mamy tylko dwie maszyny na trzech! 
—  Dlatego i rąbniemy ich po pierwszemu! Trzeba broń zdobyć. Już ja wszystko obmózgowałem! — rzekł Szczur. 
Zaczęliśmy omawiać szczegóły naszej jutrzejszej wyprawy. Potem Szczur pożegnał nas i wrócił do miasteczka, a ja i Grabarz położyliśmy się do snu na strychu, rozmawiając o wielu rzeczach. 
Wieczór był ciemny i cichy, jak wtedy, gdy po raz pierwszy poszedłem z Józefem Trofidą za granicę. Znajdowałem się w tym samym miejscu, w którym byłem wówczas, lecz nie siedziałem wraz z partią przemytników w kanale i nie miałem na plecach noski. 
Jak pisałem na początku tej opowieści, droga w tym miejscu szła po wysokim nasypie. Pod nim był długi na kilka metrów kanał dla odpływu wody w czasie wiosennych powodzi. Alińczuki powinni byli wejść do tego kanału i ukryć się tam na pewien czas, aby wypocząć. 
Robiła tak prawie każda partia, której maszynista prowadził chłopaków tą drogą. Wiedzieliśmy o tym dobrze. 
Gdy z samego wieczora przyszliśmy tutaj, przede wszystkim obejrzeliśmy uważnie teren. Od strony Pomorszczyzny ciągnęła się czarna, poorana w duże skiby rola. Z tej strony, w pobliżu wejścia do kanału, nie można było się ukryć. Z drugiej strony nasypu (od granicy) ciągnęła się wąskim klinem łąka. Tutaj również nie można było wygodnie się schować, aby mieć stale na oku wejście do kanału. Wówczas urządziliśmy się w ten sposób: po brzegach nasypu, nad kanałem, wykopaliśmy dwa podłużne doły, głębokości dwudziestu pięciu centymetrów każdy. Ja i Grabarz położyliśmy się w dole — od strony Pomorszczyzny. Szczur ulokował się od strony granicy. Pod nami był kanał, a uniósłszy głowę w górę, mogliśmy dostrzec wejście do niego, czerniejące na stromym stoku nasypu. Sprawdziliśmy, czy jesteśmy dobrze ukryci. Lecz idąc w kierunku kanału, nie mogliśmy dostrzec nic na nasypie. Potem wleźliśmy do kanału, wypalili po kilka papierosów i dopiero wtedy zajęli swoje miejsca. Jak mamy działać — omówiliśmy obszernie. 
Czas wlókł się powoli. Wiele razy mi się zdawało, że słyszę kroki zbliżających się od strony Pomorszczyzny ludzi, a nawet — że widzę ich ciemne, majaczące w mroku sylwetki, lecz przekonywałem się później, że to złudzenie... W prawej ręce miałem parabellum, w lewej sznurek, drugi koniec którego trzymał w ręce Szczur, leżący po lewej stronie nasypu. W razie ukazania się ludzi w pobliżu kanału, musiałem pociągnąć za sznurek jeden raz, a gdyby wleźli do kanału, szarpnąć mocno trzy razy. Wówczas Szczur powinien był skoczyć w dół i zapalić latarkę u wyjścia kanału, świecąc nią do środka, a Grabarz, w tymże czasie, musiał zbiec w dół z naszej strony i również oświetlić latarką kanał. Dalszy ciąg roboty omówiliśmy drobiazgowo i każdy wiedział dobrze — co ma czynić... Ja i Szczur musimy zachować milczenie i odzywać się tylko w wyjątkowych wypadkach, robiąc to krótko, zmienionymi głosami. Szczególnie ważne było to dla Szczura, który był dotychczas legalnym i mógł, mieszkając w miasteczku, zdobywać wszelkie, potrzebne dla nas, informacje. Szczur miał na sobie kurtkę z postawionym kołnierzem i cyklistówkę z dużym, nisko opuszczonym daszkiem. Twarz swoją ozdobił naklejonymi, dużymi wąsami i wyglądał bardzo komicznie. Ja też miałem naklejone małe, czarne wąsiki. 
Czas mi się dłuży. Leżę w ukryciu obok Grabarza i, zwrócony twarzą ku Pomorszczyźnie, myślę o wielu sprawach... Niedaleko stąd, w pobliżu granicy, znajduje się Kapitańska Mogiła. Unoszę głowę w górę i patrzę przez nasyp w kierunku granicy. Lecz nie mogę nic dostrzec w mroku otulającym dalszy teren. 
Gdzieś szczeka pies. Staram się określić: gdzie. „Tam ktoś idzie". W Pomorszczyźnie palą się ognie. Jest ich kilka. Gdy dłuższy czas patrzę na nie, zdaje mi się, że zmieniają miejsca. Staram się nie zwracać na to uwagi, bo potem mrok gęstnieje i trudno dostrzec cokolwiek w terenie. 
Upływają minuty, kwadranse, godziny. Nie ma nikogo. Patrzę na fosforyzujące wskazówki zegarka. Zbliża się jedenasta. Wtem usłyszałem niewyraźny dźwięk, jakby uderzenie obcasa o kamień. Spojrzałem w prawo i zacząłem nasłuchiwać. Zdawało mi się, że słyszę dudnienie kroków. Potem wszystko ucichło... Złudzenie... „A może dzisiaj wcale nie pójdą lub poszli inną drogą?" Nagle słyszę coraz wyraźniej lekki szmer kroków. 
„Idą! — myślę radośnie. — Idą na pewno!" Przylgnąłem tułowiem ku ziemi, a głowę uniosłem w górę, starając się przejrzeć znajdujący się z prawa ode mnie, tonący w ciemnościach, teren. Lecz słuch, w tak ciemną noc, jest lepszym moim sługą i coraz wyraźniej odróżniam kroki idących ludzi. Szturcham łokciem w bok Grabarza i lufą parabellum pokazuję w ciemność, skąd słyszę kroki. On przez dłuższy czas nasłuchuje, a potem kiwa potwierdzająco głową. Słyszę, że przygotowuje latarkę i nóż — będzie z nożem w ręce rewidować Alińczuków w kanale. 
Słyszę już bardzo wyraźnie zbliżające się ku nam kroki. Wówczas ciągnę jeden raz za sznurek. Szczur lekko odpowiada mi... Czuwa... 
A kroki są coraz bliżej. Wiem, że to nie zielonki, bo stąd do granicy spora odległość i, idąc paczką, nie zachowywaliby się tak cicho. Są to Alińczuki albo inni przemytnicy. 
Wtem wyraźnie widzę wyłaniającą się z ciemności, dziesięć kroków ode mnie, sylwetkę. Za nią sunie następna. Opuszczam głowę w dół, aby przemytnicy nie mogli dostrzec mej twarzy. 
Jest ich pięciu. Zbliżają się do nasypu. Zatrzymali się w pobliżu kanału. Stoją nieruchomo dłuższy czas, potem jeden z nich prędko wbiegł po stromym zboczu nasypu w górę i przeszedł go na drugą stronę. Nie spodziewałem się tego. „Co to jest? Może nie wejdą do kanału!" Patrzę to na pozostałych u dołu nasypu czterech ludzi, to na wejście do kanału. Wokoło panuje cisza. „A może chcą zbadać drugą stronę nasypu i kanał?" Nie omyliłem się. Po pewnym czasie widzę jak z kanału, o kilka metrów ode mnie, ukazuje się ciemna postać z szarym prostokątem noski na plecach. Słyszę lekkie: „Cyt! cyt!" i cztery sylwetki podążają wzdłuż nasypu w kierunku kanału. Są razem. Serce pośpiesznie, radośnie bije mi w piersi: wszystko się układa doskonale — jak przewidywaliśmy! 
Aliriczuki, pochylając się nisko, jeden za drugim włażą do kanału. Wówczas szarpię mocno trzy razy za sznur i Szczur porywa się na nogi. W kilka dużych susów znika za nasypem. Grabarz skoczył w dół z naszej strony. Zbiegłem za nim. 
Prawie jednocześnie rozbłysły u obu wejść do kanału latarki elektryczne. Zalały go jaskrawymi promieniami. Następnie usłyszałem zimny, spokojny głos Grabarza: 
— Rączki w górę!... Raz, dwa!... I ani mru-mru! Pierwsza kategoria! 
„Oho! — pomyślałem. — To ty taki!" Zaświeciłem swoją latarkę, a Grabarz, z lśniącym w prawej ręce nożem, ruszył skulony wpół naprzód. Ja i Szczur świeciliśmy wciąż ku środkowi kanału. Mieliśmy na sobie szeroko rozpięte kurtki, aby osłonić nimi wejścia do kanału, żeby nie było widać z dala błysku latarek. 
Grabarz rewiduje pierwszego z brzegu. Poznaję w nim Albina. Wyjął mu z kieszeni rewolwer, magazynki i jeszcze coś, czego nie mogę dostrzec z dala. Chowa wszystko do swoich kieszeni. Potem rewiduje następnego przemytnika — Adolfa. Tak samo maca i zabiera mu broń. Następny był Alfons. Po nim Ambroży. I wreszcie Alfred. Przemytnik powiedział coś. Nie słyszałem co. Rozległ się w odpowiedzi głos Grabarza: 
—  Jakim prawem?... A takim, że mi się tak podoba! Rozumiesz?... A jak mi się spodoba, to ci zęby wytrza-skam albo tę oto „kosę" w bok wsadzę! „Poniał"? 
Grabarz zrewidował Aliriczuków. Potem powiedział do nich: 
—  Zrzucać noski! Duchem, bo was popędzę! Teraz Grabarz miał w lewej ręce latarkę, a w prawej nabite parabellum, które odebrał Alfredowi. Bracia zrzucili pośpiesznie z pleców noski. Wówczas Grabarz powiedział głośno: 
—  A teraz marsz na granicę!... Gęsiego... Jeden za drugim... Ja będę z tyłu... Kto się obejrzy, dostanie pigułkę... na przeczyszczenie sumienia... Wyłaź!... Poszło!... Pierwsza kategoria! 
Szczur zgasił latarkę i odsłonił wejście. Alińczuki jeden za drugim wyłazili z kanału i kierowali się w pole. Grabarz szedł za nimi. Szczur wlazł do kanału i zaczęliśmy wyrzucać na zewnątrz noski. Były ciężkie. Zacząłem wiązać je po dwie do kupy. Dwie dla Grabarza, dwie dla mnie, a dla Szczura, który był słabszy od nas, zostawiłem jedną noskę. 
Oczekiwaliśmy na powrót Grabarza. 
—  Morowo ich obrobił! — powiedziałem szeptem do Szczura. 
—  To stara firma! Żygan! Wiem, kogo wziąć do tej roboty!... Takich jak on mało na pograniczu! 
Wkrótce usłyszałem lekkie kroki i z nasypu zbiegł Grabarz. 
—  Gdzie ich porzuciłeś? — zapytał go Szczur. 
—  Pół kilometra ich wiodłem. Może do samej granicy... Ja tu miejsc nie znam... A potem po cichu w tył, w tył... Mają pietra. Do samej Moskwy pomaszerują: myślą, że ja z tyłu idę... 
Powróciliśmy na melinę. Na strychu, przy świetle latarki, Grabarz zaczął wyjmować zabrane Alińczukom rzeczy. Było tam pięć rewolwerów: trzy parabellum i dwa nagany, pięć latarek, sporo nabojów i zapasowych magazynków. Poza tym było kilka portfeli. Szczur zaczął je przeglądać. Było tam trochę polskich i sowieckich pieniędzy; były też dolary. Dokumentów nie znaleziono żadnych. Przemytnicy nie biorą w drogę dowodów osobistych. 
—  Wiesz co? — rzekł Szczur. — Połowę pieniędzy oddamy matce Kruczka, a połowę odeślemy Lordowi do więzienia. Oni przez nich poszkodowani. Niech chociaż tę korzyść mają! 
—  Z parszywej owcy chociaż wełny kłak — rzekł Grabarz. 
—  A dla nas będzie towar i maszyny. Zaczęliśmy rozpakowywać noski. Towar był drogi: 
lakier, giemza, francuskie guziki z masy perłowej, batyst, jedwabne pończochy. Wszystko w najlepszym gatunku. 
—  No! no! Dobry kusz urwaliśmy! — rzekł Szczur. 
—  Gdzie to opylisz? — zapytał go Grabarz. 
—  Diabli wiedzą! Sprzedać mam gdzie, ale trzeba dużo stracić! 
Wtem przyszła mi do głowy pewna myśl. 
—  Wiesz co? — rzekłem do Szczura. — A może spróbujemy zanieść towar do Bombiny? Ona dawno wolna, a sprawę swoją zasmarowała. 
—  Dobrze radzisz! — rzekł Szczur. — Tutaj trzeba oddać za półdarmo. A tam jeszcze sto procent zarobimy... No i tego — mrugnął do mnie okiem. — Zobaczysz swoją Bombisię. Dobrze, że przypomniałeś to sobie! 
Postanowiliśmy wyzyskać ciemne noce i przenieść za granicę odebrany Aliriczukom towar. Szczur poszedł do miasteczka, a ja i Grabarz pozostaliśmy na melinie. 

VII

Jesteśmy dobrze uzbrojeni. Mam dwa parabellum: jeden mój własny, a drugi odebrany Alińczukom. Szczur ma również dwa parabellum, a Grabarz dwa nagany — nie ma zaufania do broni automatycznej. Niesiemy, ułożony w trzy bardzo ciężkie noski, towar Alińczuków... Był przeznaczony do Sowietów i idzie do Sowietów. Tylko z opóźnieniem o jeden dzień i na inny punkt. 
Noc jest bardzo ciemna. Idziemy przeważnie lasem. Powoli, ostrożnie, krok za krokiem, chociaż nie boimy się nikogo, bo na kule z zasadzki, zza krzaku, możemy odpowiedzieć dziesiątkami kuł. Nasza ostrożność jest podyktowana chęcią zaskoczenia czatujących na nas ludzi. Jesteśmy ostrożni do przesady, ale w razie potrzeby będziemy walczyć do ostatka. Nie mówiliśmy o tym, lecz wiemy o tym dobrze. 
W pobliżu granicy zatrzymaliśmy się, usiedli na ziemi i zdjęli buty. Potem włożyliśmy je za pasy, cholewami w dół. Dalej poszliśmy w skarpetkach. Poruszaliśmy się naprzód bez szmeru, jak widma. Stopy miękko obejmują gałęzie chrustu, szyszki i nie sprawiają wcale hałas. 
Prowadzi Szczur. Ja znam dobrze ten teren i idę ostatni. Grabarz podąża za Szczurem — ten odcinek jest dla niego zupełnie nieznany, więc prowadzimy go pośrodku. Mam w rękach dwa pistolety. Zapasowe magazynki obciągają mi lewą kieszeń. Krok za krokiem, po cichu, powoli dążymy wciąż naprzód. Mijamy krzaki, drzewa, zwały chrustu. Stopniowo oczy przyzwyczajają się coraz więcej do ciemności i odróżniają teren na dużej odległości. 
Mijamy ścieżki, po których chodzą żołnierze bolszewiccy na tyłach granicy. Zbliżamy się do nich powoli. Przez dłuższy czas, w skupieniu, nasłuchujemy, a potem przechodzimy niebezpieczne miejsce. Znów marsz, znów las i znów ścieżka... 
W pewnym miejscu Szczur zatrzymuje się o dwa kroki od ścieżki. Nagle ukląkł. Idziemy za jego przykładem. Z początku nic nie słyszę, lecz po chwili dochodzą mych uszu niewyraźne szmery. Nie mogę zrozumieć początkowo, co to jest. Potem słyszę szur-ganie nogami po ziemi... Zielonki idą. Czasem się zatrzymują, wtedy zapada dziwna, niepokojąca cisza... Znów rozlega się szurganie nóg... Bliżej, bliżej... Nagle dostrzegam ciemne kształty, powoli sunące ścieżką ku nam... Milczymy... Unoszę pistolety w górę i kieruję lufy przed siebie... „Mogę zrobić z nimi co chcę!... Mam osiemnaście kuł w pogotowiu... Mogę wystrzelić je w kilka sekund. Mogę obrócić tych dwóch strażników w postrzępione kulami mięso!" Idą powoli, leniwie... Zatrzymują się naprzeciw nas. Jeden lekko kaszlnął. Szczur jest tuż przy nich, gdyby chciał, mógłby chwycić ich ręką za płaszcze. Przez chwilę stoją, nasłuchują... Nic nie dostrzegają wokoło i, ciężko szurgając nogami, ruszają dalej. Czuję w sobie coś w rodzaju politowania i pogardy dla nich. 
Szmer kroków coraz bardziej się oddala. Szczur powstaje i rusza naprzód. Idziemy za nim. Poruszamy się bez szmeru — jak cienie, jak widma. Jesteśmy sprytni, doświadczeni, przebiegli, śmiali, dobrze uzbrojeni, pewni siebie... Przyjemnie pracować w takich warunkach, z takimi kolegami... 
Podziwiam tego wariata Szczura. Myślałem, że jest zdolny tylko do robienia burd, a on prowadzi nas tak ostrożnie i cicho, że nie znajduję wyrazów na określenie mego podziwu. A jednocześnie wykazuje brawurową odwagę. Na przykład: drugą linię przeszliśmy po moście. Nikt go nie pilnował. A gdyby ktokolwiek był tam, dostrzegłby nas dopiero przy sobie. A wówczas... Czy trzeba pisać — co stałoby się wówczas? 
Słyszymy, że drogą jedzie wóz. Zbaczamy z traktu i przystajemy w pobliżu grupy jodeł... To nie pojedynczy wóz, to cały tabor. Jadą w kierunku granicy — może na roboty leśne. 
O kilka kilometrów od granicy wzuwamy buty i polnymi drogami podążamy naprzód, starając się skrócić drogę. Nad ranem zbliżamy się do chutoru Loni. Nareszcie ją zobaczę. Tak często o niej myślałem. Zatrzymujemy się w lesie w pobliżu chutoru. Oczekujemy wschodu słońca. 
Rozwidnia się coraz bardziej. Teraz widzimy wyraźnie drogę i dziedziniec. Widzimy jak parobek zakłada konia i wyjeżdża w pole. Potem dostrzegam, że dziewka, dźwigając duży ceber, poszła do chlewa. W pobliżu chutoru nie widać obcych ludzi. 
—  Ja pójdę... zobaczę... — mówię do Szczura. 
—  Dobrze... A w razie czego rąbaj z kominów i plituj do nas. My podtrzymamy. 
—  Git. 
Szybko idę bez noski po drodze do chutoru. Wchodzę na dziedziniec, potem na ganek i do sieni. Nie wyjmuję rąk z kieszeni. Mam w nich odbezpieczone pistolety. Z sieni zaglądam przez wpół otwarte drzwi do czarnej połowy domu. Widzę Łonie. Odwrócona do mnie tyłem, myje się w dużej miednicy, postawionej na taborecie pośrodku izby. Namydlonymi rękami trze twarz i szyję. Skradam się ku niej. Lonia zmywa twarz wodą. Gdy po pewnym czasie prostuje się, chwytam ją rękami wpół i podnoszę w górę. Krzyknęła i wyrwała mi się z rąk. Miednica spadła na podłogę. Woda się rozlała. 
—  To ja, Lonia! 
Przyciska rękę do serca i mówi: 
—  Jak ty mnie przestraszyłeś! Skąd ty?... 
—  Z Polski... Nadarzył mi się towar. Chciałem ciebie odwiedzić i przyszedłem z kolegami. 
—  Ilu ich? 
—  Dwóch. 
Lonia pośpiesznie wyciera się ręcznikiem i odpowiada, wesoło się uśmiechając i radośnie błyszcząc oczami, na moje pytania. 
—  U ciebie spokojnie? 
—  Zupełnie... Teraz mnie nie ruszają... Pewnie wiedzą skądś, że zakryłam punkt. 
—  A dla mnie towar sprzedasz? 
—  Co bym ja dla ciebie nie zrobiła! Nie zapomniałeś mnie?... Chodź, przywitamy się! 
Odrzuca ręcznik na ławkę i obejmuje mnie za szyję. Pachnie mydłem i miętą. Pociąga mnie za ramię na drugą połowę domu. 
—  Tam chłopaki czekają! — mówię do niej. 
—  Niech zaczekają trochę. Ja na ciebie dłużej czekałam. 
Potem idę do lasu i przyprowadzam kolegów na chutor. Lonia już się ubrała. Zaprasza nas do pokoiku za przepierzeniem, w którym sporządzaliśmy bandaże. Teraz wyjmujemy towar z nosek, segregujemy go na stole i obliczamy ilość rzeczy. 
—  Kiedy nam Bombisia opchnie te ciuchy? — pyta Szczur. 
—  Śpieszy ci się? 
—  Tak. Forsa potrzebna. 
—  Jak chcecie sprzedać: za złoto czy za dolary?... A może wymienić na futra? 
—  Sprzedaj za dolary! 
—  Jeśli tak, to na jutro wieczór załatwię wszystko. Dzisiaj nie zdążę. Musicie przenocować u mnie. 
—  Żeby nas tu nie cupnęli? 
—  Nie cupną. Bo skąd się dowiedzą? 
—  A wtedy, Władka?... 
—  „Wtedy"?... Wtedy czekano na was. Zasypał was ktoś z miasteczkowych chłopaków i Makarow zrobił zasadzkę... Cztery dni czekano na was. 
Dniówkę zrobiliśmy na strychu, bo stąd dobrze widać drogę na wszystkie strony i było łatwo, w razie potrzeby, uciekać. Lonia we dnie pojechała do Mińska, a wieczorem pięć noszczyc przeniosło wszystek towar na miejsce. Ja spędzałem czas w mieszkaniu, a koledzy na strychu. 
—  Dziś możemy wracać! — powiedziałem do Lo-ni. — Towar przeniesiony i na pewno masz dla nas forsę. 
Łonie to zgniewało. 
—  Czego ty się śpieszysz? Przeszło rok nie widzieliśmy się, a tobie pilno! Zdążysz!... Masz jaką sprawę w domu? No? 
—  Nie mam. 
—  No, to jutro pójdziesz! Pieniędzy ja też nie otrzymałam   wszystkich.   Jutro   odbiorę   resztę.   Z Żydami się robiło różnie, a wam trzeba monetę na rękę dać! 
—  Tak. 
—  Widzisz. Ja wiem jak najlepiej zrobić. Chłopaki spali na strychu, a ja spędziłem noc z Lonia. Nazajutrz Lonia pojechała z rana do miasta. Wróciła po południu. Obliczyła szczegółowo wartość towaru i wypłaciła nam dwa tysiące dziewięćset pięćdziesiąt dolarów. Wziąłem z tych pieniędzy dwieście pięćdziesiąt dolarów i dałem jej, mówiąc: 
—  A to masz za pracę i melinę. Ona wesoło roześmiała się. 
—  Jaki ty dla mnie dobry!... A ty daj ze swoich pieniędzy... z doli, a nie ze wspólnych. 
—  Dobrze — powiedziałem. — Dam ci połowę tego co mi się należy, a jeśli chcesz, to i wszystkie! 
Lonia z udanym podziwem kiwa głową. 
—  Patrzcie go: jaki bogacz! Ale ty o mnie się nie martw. Ja swój procent mam od Żydów. A to wasze na czysto. Jeśli chcecie wziąć za dolary skórki, to zarobicie jeszcze. 
—  Dla nas wystarczy i tego zarobku! — rzekł Szczur. — Nie chcemy zbytnich kłopotów. 
Rozdzieliliśmy między siebie otrzymane pieniądze. 
Wieczorem, po sutej kolacji, pożegnaliśmy się z Lonia i wyruszyliśmy w drogę powrotną. 
—  Jeśli będzie jeszcze towar, to przychodź! — rzekła do mnie Lonia. — Ja punktu teraz nie trzymam, ale dla ciebie zawsze towar sprzedam. 
Noc była ciepła. Przyjemnie było iść polami i lasami, nie mając na plecach noski. Była wigilia jakiegoś święta. Po wsiach dziewki śpiewały monotonne białoruskie piosenki. Idziemy przez łąki, pola i lasy, po ścieżkach, mchach, drogach... Wciąż na zachód. Tam, gdzie pędzi na ukos, z góry w dół, ze wschodu na zachód Wielki Wóz. 
Jesteśmy dobrze dobrani. Mamy doskonałą broń. Mamy sporo pieniędzy i nadzieję na zdobycie dużo więcej... Po co mi one? Albo ja wiem? Dla mnie pieniądze wcale nie są potrzebne. Zadowalam się byle czym... 
Jest połowa maja. Szczur załatwia w miasteczku nasze sprawy: pilnie i sprytnie węszy, czy pójdzie za granicę jakakolwiek partia powstańców. Grabarz całymi dniami wysypia się na strychu na naszej melinie u matki Kruczka. A ja, z dwoma pistoletami w kieszeniach, włóczę się po drogach i lasach. Czasem zachodzę bardzo daleko. Nie wiem co mnie goni! Nie mogę tego zrozumieć... Może to tęsknota? Ale za czym tęsknota? Mam i żarcie, i wódkę, i oddanych sobie kolegów... 
Wiosna w pełni. Słońce praży gorącymi promieniami ziemię. Las gra, szumi i śpiewa... Ziemia omdlewa i ciężko oddycha. 
Wciąż kołuję po lasach, z dala od miasteczka. Czasem do mnie przyłącza się Grabarz (lecz tylko wieczorami — kolega nie lubi słońca) i idziemy do pobliskich wsi. Mamy tam wielu znajomych chłopaków i dziewczyn. Zjednywamy ich sobie wódką i cukierkami. Grabarz jest niewybredny — zadowala się byle czym: aby baba! A we dnie cynicznie wyszydza dziewki, które wieczorami i nocami wytrwale i pracowicie obmacuje po „przyzbach" i stodołach. Mówi, na przykład, tak: 
—  Wiochna  u mnie  rozpoczyna  się  daleko  za kolanami,  a  kończy  się  koło  pępka.   To  pierwsza kategoria! Nie ma różnicy. A reszta się nie liczy!... 
Grabarz umie mówić z dziewczynami i, mimo to, że jest brzydki i cynik, ma u nich wielkie powodzenie. W każdej pobliskiej wsi ma po kilka kochanek... Słyszałem nieraz, że opowiada dziewczynom tak drastyczne, wysiuchtane, wyślinione kawały, że aż pluć się chce, one go klną, okładają pięściami, uszy sobie palcami zatykają, lecz słuchają i lgną do niego. 
Gdy noce są wolne, Grabarz na melinie nie śpi. Przychodzi dopiero rano, zje cokolwiek i kładzie się spać do wieczora, kiedy znów idzie na inspekcję po wsiach. Więc we dnie jestem samotny, bo długo spać nie mogę. Wałęsam się wtedy po lasach. Godzinami leżę na miękkim mchu, patrząc w głębokie, turkusowe tło nieba, po którym przemykają się lekkie obłoczki lub suną olbrzymie zwały chmur. 
Pewnego razu spędziłem dłuższy czas w lesie, w pobliżu Duszkowa. Miałem zamiar obejść wieś Wygonicze i wrócić na melinę. Wtem, stojąc na skraju lasu, dostrzegłem idącą drogą od miasteczka parę: młodego chłopca i dziewczynę. Postać chłopca przypominała mi kogoś. Cofnąłem się do lasu i zaczaiłem się za grupą krzaków. 
Gdy spacerowicze zbliżyli się do mnie, zobaczyłem Pietrka Filozofa, który prowadził pod ramię nie znaną mi dziewczynę. Nie widziałem jej nigdy w miasteczku. Była skromnie ubrana. Miała czarne włosy, brwi i bladą twarz. Była bardzo młoda, może młodsza od Pietrka. Zdawało mi się, że widziałem gdzieś tę twarz. Z początku chciałem zbliżyć się do nich, lecz gdy dostrzegłem podobieństwo dziewczyny do kogoś, kogo znałem w przeszłości... zatrzymałem się. Minęli mnie. Cicho rozmawiając poszli dalej. A ja patrzyłem im w ślad i wciąż myślałem, myślałem... Wreszcie przypomniałem sobie Kapitańską Mogiłę i widmo... ta sama twarz... lub bardzo podobna... Widziałem ją w gorączce, ukazała mi się w półmroku, lecz pozostała w pamięci. 
Śledzę ich z dala. Nie mam odwagi podejść. Coś mnie wstrzymuje. 
Zbliżyli się do majątku Duszkowo i wracają. Odprowadzam ich z dala. Potem zabiegam lasem naprzód i chowam się w krzakach w pobliżu drogi. Zbliżają się do mnie. Słyszę głos dziewczyny: 
—  Niech pan napisze do Warszawy. Może tam są jakiekolwiek wiadomości? 
—  Nie, panno Irko!... Wszystko to do niczego nie prowadzi. Chcę teraz, za pośrednictwem gazet, zwrócić się do emigracji... Mogli wyjechać do Niemiec lub Francji. Mogli mieć znajomych, którzy wiedzą o ich losie... 
Dalszego ciągu rozmowy nie słyszałem. Z urywku tego zrozumiałem, że Pietrek stara się odszukać swych krewnych i rozmawia o tym z dziewczyną, której na imię Irena. A kto ona?... Wiedziałem, że stoję wobec zagadki, której bez pomocy Pietrka nie będę mógł rozwiązać. 
Oddalili się ode mnie i znikli za wzgórzem. A ja długo patrzyłem im w ślad. 
Idę polami w kierunku lasu, w którym się znajduje nasza kryjówka. W mieszkaniu Hela przygotowuje dla nas kolację. Moglibyśmy jeść w izbie, lecz na strychu swobodniej, bo nie ma „krępacji". Więc zabieram jedzenie do kosza, wychodzę z mieszkania i włażę na strych. Przy moim wejściu Grabarz spojrzał na mnie przymrużonym okiem i udał śpiącego. 
—  Człowieku, kiedy ty się wyśpisz! — mówię zdumiony. 
—  No, bo co?... Co mam do roboty?... W nocy z babami się hełda, a we dnie drychnie. 
—  Wstawaj jeść! 
Jemy apetycznie usmażoną z plasterkami boczku jajecznicę, gorące bliny, duszone mięso, kapustę. Wypijamy flaszkę wódki. Potem zapalamy papierosy. Do zachodu słońca jeszcze daleko. 
—  Był Szczur — mówi Grabarz. 
—  No?... 
—  Przyniósł dziesięć szkieł „hamiry" i dwa tysiące papierosów. 
—  Co mówił? 
—  Powstańcy siedzą cicho. Nie idą w drogę. A Alińczuki zameldowali na ciebie, żeś ich obrabował w drodze z Rakowa do Olechnowicz. 
—  Daj spokój! Nie może być! 
—  Szczur mówił! Też klął. Pierwsza kategoria! 
—  Przecież nie mogli mnie poznać. Nie odzywałem się ani słówkiem i nie widzieli mnie wcale! 
—  Szczur mówił, że oni to z pontem, na lewo. Oni sami nie wiedzą, kto ich obrobił, a na ciebie zameldowali po złości. To Alfreda robota... A co: martwi to ciebie? Przecie nikt nie uwierzy, że im towar w drodze na stację odebrano. 
—  A ja na nich pluję! — powiedziałem ze złością. — Niech meldują! Poproszę Szczura, żeby koniecznie się dowiedział:  kiedy znów pójdą za granicę i na „wytysz" ich skryję! 
—  To ja rozumiem! W to mi graj! — rzekł Grabarz. 
—  Co mówił Szczur? Będzie robota? 
—  Na razie nic nie ma. Szczur powiedział: pocier-pcie! Niech nadejdą ciemne noce. Wtedy zacznie się robota! Pierwsza kategoria! 
—  Nudzi mi się... 
—  To chodź do  „babów".  Znam tu w jednej wiosce takich „kobietów", że cholera człowieka bierze! Pierwsza kategoria! 
Słońce zaszło. Poszliśmy na wycieczkę do jednej z pobliskich wsi. Siadamy na dużym kamieniu, w pobliżu ostatniej z brzegu chałupy, i obserwujemy z dala wieczorny ruch we wsi. Pastuchy przepędzają z pastwiska, w chmurze pyłu, trzodę krów. Mija nas chłop. Ma olbrzymi kudłaty łeb i duże, sczerniałe, zdeformowane stopy nóg. 
—  Boże dopomóż, Walenty! — krzyczy do niego Grabarz. 
Chłop obraca ku nam zapoconą twarz. 
—  A?... Dziakuju! Poszedł dalej. 
—  Widzisz:  jaki karabin maszynowy! — mówi Grabarz. 
—  Gdzie karabin maszynowy? 
—  No, na ramieniu dźwiga. 
—  Toż widły! 
—  Właśnie. Białoruski karabin maszynowy: naraz pięć dziur robi! 
—  No, a białoruska armata jak wygląda? 
—  Siekiera — mówi Grabarz. — Dasz w łeb, koń nie wytrzyma! 
Od łąk zbliża się ku nam grupa dziewek z grabiami w rękach. Spódnice mają wysoko podetkane, koszule zapocone. Trzęsąc cycami paradują obok nas, zostawiając za sobą gęstą smugę woni: potu, sera, cebuli i gnoju. Obejrzały nas uważnie i poszły dalej, przesadnie kołysząc biodrami. 
—  Hanka, warkocz ci się rozplótł! — krzyczy Grabarz. 
Jedna z dziewczyn dotyka dłonią karku. 
—  Nie z tyłu... z przodu! — rzuca jej Grabarz. 
—  A sztob ciabie trasca uziała!* — odpowiada Hanka. 
Inne dziewczyny pokazują w szerokich uśmiechach różowe dziąsła i po plutonie zdrowych, białych zębów. 
—  Przychodźcie, która chce, do Akuliny. Zabawimy się! — krzyczy w ślad dziewczynom Grabarz. 
—  Dobrze — odzywa się jedna z nich. Siedzimy wciąż na kamieniu. Nasuwa się ciepły wiosenny wieczór. Zapada zmierzch. Grabarz wstaje z miejsca i, zaciskając pięści, przeciąga się aż kości trzeszczą. 
—  No chodź! Zabawimy się, pierwsza kategoria! Idziemy wąską, krzywą ulicą w głąb wsi. Wszystko tu naturalne: smród, brud, głód... Kobiety też: jeśli ładne, to ładne, jeśli brzydkie, to brzydkie. W całej wsi nie znajdziecie gorsetu, peruki, sztucznych zębów. Zaledwie trochę różu, pudru i pomady. I to w kilku zamożniejszych lub mających bliższą styczność z miasteczkiem chałupach. 
* Ażeby ciebie febra wzięia! 

VIII

Noc ciepła i cicha. Niebo czarne, upstrzone mnóstwem gwiazd, które rozwidniają teren na dużej przestrzeni. Siedzę na brzegu kilkumetrowego urwiska, u dołu którego przechodzi trakt prowadzący z Rakowa do Mińska. W lewej ręce trzymam kieszonkową latarkę, w prawej nabite parabellum. 
Patrzę uważnie w kierunku mostu, znajdującego się o sto kroków ode mnie. Słyszę szmer wody, lecz nie widzę ani mostu, ani rzeczułki. Woda tam mknie po kamieniach. Czekamy na powstańców, którzy będą wracać tą drogą z Sowietów, niosąc futerka. Powinni — jak przypuszczamy z pewnych informacji i własnych obserwacji terenu — przejść po kamieniach rzeczułkę, a następnie przekopaną przez długie wzgórze drogą muszą wyjść na olbrzymią polanę. Droga ta tworzy rodzaj wąwozu, szerokiego na cztery do pięciu metrów, a długiego na kilkadziesiąt kroków. 
Jestem z jednej strony, a Szczur naprzeciw mnie, u wejścia do tego sztucznego wąwozu. Jest to wygodna pułapka dla partii, którą ścigamy dwa tygodnie, a która już trzy razy wymknęła się nam z rąk. Mają dziwne szczęście! To nas gniewa i uparcie polujemy na nich dalej. W tym wąwozie robimy zasadzkę już trzecią noc. 
Jest połowa sierpnia. Lato się kończy. Czwarty miesiąc polujemy na powstańców. Przyłapaliśmy kilkanaście partii. Na pewno więcej niż strażnicy po obu stronach granicy w ciągu całego roku. Małych partii powstańców, chodzących na swoją rękę, nie ścigamy wcale: zbyt drobna to dla nas zdobycz. Wyłapujemy duże partie, przenoszące drogi towar. Kilka partii rozbiliśmy zupełnie, bo kupcy, widząc ciągłe wsypy, przestali dawać im towar. Pracujemy nieraz do moci z maszynistami tych partii lub ich członkami, którzy porozumiewają się ze Szczurem w wielkiej tajemnicy przed kolegami. Oni właśnie wskazują nam dokładnie swe drogi i punkty, a my urządzamy na nich zasadzki w Sowietach. Udając podpolników, czekistów i siek-sotów — bierzemy ich „żywcem", nim zdążą zrozumieć, co się stało i kto jesteśmy. 
Mam na sobie czarną, skórzaną kurtkę i czapkę z czerwoną gwiazdką. Poza tym noszę granatowe, sztruksowe spodnie, obszyte skórzanymi lejami, i buty z długimi cholewami. Tak samo jest ubrany i Grabarz. Szczur ma na sobie długi, wojskowy płaszcz i wojskową czapkę bez odznak. 
Jest godzina pierwsza w nocy. Chce mi się bardzo spać, lecz zwalczam w sobie senność i uważnie patrzę w kierunku mostu. Wtem słyszę z tyłu lekki szmer. Pochylam się ku ziemi i przygotowuję pistolet. Rozlega się ciche gwizdanie. Dwa razy. Odpowiadam. Z boku, zza drzew, ukazuje się Szczur. Siada obok mnie i szepcze: 
—  Pewnie już nie pójdą. 
—  Pewnie... Dawno po pierwszej. 
—  Zapalimy? 
—  Dawaj. 
Oddalam się w głąb lasu. Zdejmuję z siebie kurtkę. Kładę się na ziemi. Nakrywam kurtką głowę i górną część tułowia. Zapalam papierosa. Chowam go w rękawie i wracam do Szczura. On również zapala papierosa. 
Długo siedzimy w milczeniu i palimy. Jednocześnie nasłuchujemy uważnie, co dzieje się wokoło i obserwujemy teren przed sobą. 
Siedzimy na brzegu urwiska. Nogi mamy zwieszone w dół. Pod nami ściele się szara płaszczyzna drogi i gubi się w siwej pomroce. 
Grabarza z nami nie ma. Jest na zasadzce po drugiej stronie rzeki, w grupie krzaków, w pobliżu mostu. Liczymy się z tym, że partia może pójść inną drogą, bo z lewej strony mostu jest również bród. Gdyby Grabarz dostrzegł przeprawiającą się tamtędy partię, zawiadomiłby nas o tym i zaskoczylibyśmy im drogę z przodu, o kilka kilometrów od tego miejsca. 
Gdy siedzieliśmy ćmiąc ostrożnie papierosy na brzegu urwiska, dostrzegłem w pewnym momencie, że w dole coś się porusza. Wyglądało to tak, jakby część drogi zaczęła pełznąć bez szmeru w górę... Pośpiesznie pochylam się w dół. Słyszę lekkie uderzenie metalu 0  metal. Znów ten sam dźwięk... Chyba to szczęk broni... Unoszę z kolan parabellum i kładę się na brzegu urwiska. Szczur klęczy obok mnie z rewolwerem gotowym do strzału.  Upływa kilka sekund 1  widzimy jak dołem, tuż pod nami suną dwaj uzbrojeni krasnoarmiejcy.   Siwe ich płaszcze zlewają się z szarym tłem drogi i gdyby nie ruch, nie moglibyśmy dostrzec ich nawet z tak bliskiej odległości. Lekki szczęk broni brzmi nieustannie przy każdym ich ruchu.   Stąpania ich nie  słyszymy wcale,  bo nogi krasnoarmiejców toną w miękkim, zaścielającym drogę kurzu... 
Wciąż patrzymy w dół. Gubimy ich z oczu. Lekki szczęk broni znika w dali. 
—  Poszli — mówię cicho do Szczura. Długo nie odpowiada mi, a potem szepcze: 
—  Nie... Stoją... 
—  Pójdę zobaczę. 
Wstaję z miejsca i, zataczając powoli i po cichu duże półkole między zarastającymi szczyt urwiska sosnami, wychodzę na brzeg polany, środkiem której biegnie droga ku granicy. Nie widzę ani przeciwległego, porosłego lasem, krańca polany, ani mostku na drodze, natomiast zdaje mi się, że słyszę oddalający się szczęk broni. Kładę się na ziemi i patrzę w kierunku drogi w ten sposób, aby spojrzenie, na ukos, padało na ciemne tło nieba. W ten sposób pole widzenia się zwiększa. Zdaje mi się, że odróżniam sylwetki oddalających się ludzi. Wracam do lasu i idę ku brzegowi urwiska. Tam pozostawiłem między wystającymi korzeniami sosny brezentową torbę, w której było sześć flaszek spirytusu, litr likieru i kilkanaście tabliczek czekolady. 
Szukam tamtego miejsca. Powoli idę między drzewami, pochylając się w dół. W7 lewej ręce mam latarkę, w prawej parabellum. Wtem spostrzegam u brzegu urwiska, w pobliżu pnia starej sosny, szarą plamę. Myśląc, że to moja torba, pochylam się, aby ją wziąć. Nagle ta plama się cofa od mej wyciągniętej naprzód dłoni i słyszę krzyk: 
—  Kto eto? Ruki wwierch!* Robię dużego susa w tył i w bok. Klękam i rzucam przed siebie wyciągniętym w lewo ramieniem snop promieni latarki elektrycznej. Widzę dwie głowy w bu-dionówkach, z czerwonymi gwiazdami z przodu. Dwie lufy karabinowe są skierowane w to miejsce, gdzie byłem przed chwilą. W tej chwili z prawa, z brzegu urwiska, błysnęła jeszcze jedna latarka i rozległ się głos Szczura: 
—  Ruki wwierch! 
Zgasiłem swą latarkę i zeskoczyłem w dół z urwiska, które w tym miejscu było niewysokie, między stojących tam krasnoarmiejców... Mam pa-rabellum w pogotowiu. Szczur świeci na nas z góry. 
—  Co za jedni,  psiakrew! — pytam klnąc po rosyjsku. 
—  Krasnoarmiejcy. 
—  A co tu, do diabła, robicie? 
—  Wracamy z Krasnego. Byliśmy tam na zasadzce. 
—  Skąd jesteście? Z granicy? 
—  No, tak. 
—  A kto wam pozwolił na tyłach  się włóczyć i zasadzki robić? 
—  Politruk. 
—  Macie krasnoarmiejskie książki? 
—  Nie. 
—  A skąd ja, do cholery, mogę wiedzieć, że wy faktycznie krasnoarmiejcy? 
—  Wy, towarzyszu, nie klnijcie. Nie macie do tego prawa! 
—  A czego tu łazicie i płoszycie nam przemytników? 
—  Myśmy szli drogą... bardzo cicho... 
Szczur, świecąc nadal latarką, również zeskoczył w dół. Potem zgasił latarkę i ogarnęła nas na pewien czas, dopóki oczy się przyzwyczaiły, zupełna ciemność. 
* Kto to? Ręce do góry! 
—  Macie wolny czas? — zapytał kolega krasnoarmiejców. 
—  Mamy. 
—  To pomożecie nam... Trzeba cicho... Mogą nas posłyszeć. Teraz pół do drugiej. Można jeszcze do trzeciej czatować... 
Jeden z krasnoarmiejców odezwał się do mnie: 
—  Towarzyszu, na tamtej stronie rzeki, w krzakach, ktoś siedzi. 
—  Skąd to wiecie? 
—  Widzieliśmy jak zapalano papierosa. Zapałka błysnęła. 
Zrozumiałem, że dostrzeżono tam Grabarza i powiedziałem: 
—  To nasz człowiek... Znacie Makarowa? 
—  Słyszeliśmy... 
—  To on. 
—  Myśleliśmy: przemytnicy. Oczekiwaliśmy, że wyjdą w pole, ale nie wyłazili. Więc poszliśmy dalej, bo w krzakach diabli wiedzą kto może siedzieć. 
—  Dobrze zrobiliście — rzekłem do żołnierzy. — Gdybyście niespodzianie go zaskoczyli, mógłby was postrzelić. 
Szczur zabiera ze sobą jednego krasnoarmiejca, a ja drugiego. Wracamy na swoje miejsca i czatujemy nadal. Po cichu rozmawiam z żołnierzem. Jest z Bory-sowa. Opowiada mi sporo szczegółów o sobie i o swej służbie. Mówi, że w pewnym miejscu podpolnicy szmuglują wozem towar do Mińska. Obiecuje dopomóc nam urządzić na nich zasadzkę. Pyta mnie, jakiej firmy mam rewolwer. Po raz pierwszy w życiu widzi taką broń. 
O godzinie trzeciej w nocy przestajemy czatować. Szczur lekko gwiżdże dwa razy i ze swoim kompanem schodzi z urwiska. My również zbiegamy ze wzgórza i wychodzimy na drogę. Potem umawiamy spotkanie z krasnoarmiejcami w niedzielę, o godzinie dziewiątej wieczorem, w pobliżu grupy krzaków, na prawo od drogi, po tamtej stronie rzeczułki. Pożegnaliśmy żołnierzy, którzy poszli w kierunku granicy. Potem za- częliśmy szukać Grabarza. Wyszedł z krzaków na nasze spotkanie. 
—  Co u ciebie słychać? — zapytałem go. 
—  Byli tu masałki... Dwóch było...  Powąchali, powąchali i poszli... Myślałem, że warto dmuchnąć im z kominów, ale nie chciałem szochru robić! 
—  Widzieli jak paliłeś! — rzekł Szczur. — Ty uważaj. Tak nie można! 
Krętymi, wąskimi ścieżkami poszliśmy w głąb lasu. Droga trwała długo. Wiele razy zmienialiśmy kierunek. Przemierzyliśmy bagno. Wreszcie, gdy zaczęło rozwidniać się, zatrzymaliśmy się w pewnym, dobrze ukrytym miejscu. Tam zrobiliśmy dniówkę. 
Przede wszystkim zjedliśmy śniadanie. Po małej partyce chleba, po dużym kawale słoniny, po pół tabliczki czekolady i po kilka haustów spirytusu na każdego. 
Rozgrzani ruchem i alkoholem, kładziemy się do snu. Ja czatuję pierwszy. Tak zawsze robimy: strzeżemy bezpieczeństwa śpiących kolegów po dwie godziny każdy. Zasnąć nie wolno. Staram się nie kłaść na ziemi. Siedzę, stoję, chodzę po cichu w pobliżu naszej kryjówki, lecz nie kładę się, bo można usnąć mimo woli. 
Spirytus i słonina są na ukończeniu. Chleba nie mamy od kilku dni. Jest dużo skórek kun, lisów i popielic, lecz nie ma jedzenia. 
Robimy dniówkę. Ja czatuję. Podtrzymuję ognisko. Piekę przy nim kartofle, których nakopałem w polu w pobliżu smołami. Na kolanach u mnie siedzi duży, rudy kot. Ma wielki łeb i poszarpane w licznych walkach uszy. Musi to być łazęga z zamiłowania. Taki koci konkwistador. Oczyszczam z soli cieniutkie plasterki słoniny i karmię kota. Niechętnie je. 
Kot ten przyszedł do mnie wczoraj na zasadzce. Moje miejsce było w niegłębokim rowie, tuż przy mostku. Szczur siedział w zaroślach po drugiej stronie drogi. Grabarz był na przeciwległym krańcu polany. 
Tędy musiała przejść większa partia przemytników, maszynista której i odprowadzający powinni byli nieść dużą kwotę pieniędzy. Plan działania był prosty: kiedy partia wyjdzie z lasu, Grabarz musi ją śledzić, idąc niepostrzeżenie z tyłu. Gdy partia wejdzie na most, ja muszę oświetlić ją latarką i krzyknąć: „Stój, ręce do góry!" Następnie powinien uczynić to samo Szczur z drugiej strony drogi. Należało dostrzec odprowadzającego i maszynistę, a w razie ucieczki partii, ścigać ich tylko, bo mają schowane dolary. 
Czas mi się dłużył. Było bardzo ciemno. Siedziałem w gęstwinie krzaków, zarastających brzeg lasu i od dawna nie czyszczony rów. Trzymałem w lewej ręce latarkę, a w prawej pistolet. Nużyło mnie ciągłe nasłuchiwanie i wglądanie się w mrok nocy. Przymknąłem oczy. Byłem pewien, że i tak usłyszę kroki zbliżającej się partii przemytników. Nagle z lewa, w rowie, rozległ się szmer. Omal nie porwałem się na nogi. W pierwszej chwili chciałem poświecić tam latarką, lecz nie można było robić tego bez koniecznej potrzeby. Klęczałem nadal na dnie rowu. Wysunąłem w lewo lufę pistoletu i przygotowałem się do strzału. Wtem poczułem, że kolana mego coś dotknęło. Był to kot. Ogon miał krótko obcięty. Zdziwiło mnie, że znalazł się na odludziu, w głębi dużego lasu. Siedziałem z nim na zasadzce do rana. Potem zaniosłem go na naszą dzienną melinę... Teraz pilnujemy razem snu Szczura i Grabarza. 
Na krótko przed zapadnięciem zmierzchu zaczęliśmy kolejno czyścić broń — aby nie było kilku rozebranych rewolwerów naraz. Zacząłem opowiadać kolegom swój sen. Przyśniło mi się, że jestem w gęstwinie lasu. Stoję między pniami olbrzymich sosen i rozglądam się na strony. W pewnej chwili dostrzegam, że drzewa zaczynają się poruszać. To mnie przeraża. Zdaje mi się, że drzewa zamierzają mnie zgnieść. Chcę się bronić. Wtem widzę na ziemi duży rewolwer. Podnoszę go. Jest nabity. Zaciskani go w dłoni i patrzę wokoło. A drzewa coraz więcej ściągają swój krąg. Wówczas unoszę rewolwer i strzelam w czerwone, niby krwawe, pnie drzew. Kule zdzierają z nich korę i ukazują białe soczyste włókna pni. Wówczas drzewa jeszcze bardziej ściągają koło. Jestem wreszcie w twardym, nie-litościwym uścisku, okrytych chropowatą korą olbrzymów, które miażdżą mi kości. Ręce mam wyciągnięte w górę. W prawej dłoni trzymam rewolwer. Czuję, że konam. Brak mi powietrza, a uścisk ciągle się zwiększa. Widzę ponad sobą, w górze, małą, błękitną plamę... To niebo. Po raz ostatni szarpię za cyngiel i strzelam z rewolweru. Huk wystrzału budzi mnie. Widzę kolegów i z wielką ulgą oddycham. Grabarz klnie: w czasie snu zajęła mu się czapka i opaliły się, i tak rzadkie, włosy. Szczur, który był na warcie, nie dostrzegł, kiedy na czapkę Grabarza upadł z ogniska węgiel. 
—  Wiecie co mi się przyśniło? — mówi Grabarz gasząc czapkę i macając się po głowie. 
—  Co? — pytam ciekawie. 
—  Las mi się kłaniał. 
—  Jak: kłaniał się? 
—  Kłaniał się aż do ziemi i małe drzewka i duże... Szczur krótko sapnął. Nie wiem — podziwiał sen Grabarza, przywiązywał do niego jakieś znaczenie, czy go lekceważył. Lecz, gdy później opowiedziałem kolegom swój sen, Szczur rzekł poważnie: 
—  Będzie jakaś haratanina! Uważać! Wieczorem poszliśmy, jak zwykle, na zasadzkę. 
Ulokowałem się w rowie. Kota posadziłem sobie na kolanach. Po cichu mruczy. Przypomina mi się dom, rodzina, płonący w piecu ogień... Myśli płyną w dal, a wraz z nimi upływają godziny. W pewnej chwili ocknąłem się. Słyszę wyraźnie, zupełnie blisko, szmer kroków. Klnę po cichu, strwożony tym, że omal nie usnąłem. Zrzucam kota z kolan. Niezadowolony parska w ciemności. Przygotowany do skoku naprzód, zaciskam w lewej ręce latarkę, a w prawej parabellum. Przypominam sobie, że należy ścigać maszynistę, który jest dużego wzrostu, lub odprowadzającego, który idzie z tyłu i jest małego wzrostu. Zresztą będzie go łapał Grabarz, który idzie za partią z tyłu. 
Uważnie patrzę w głąb nocy. Lewą nogę postawiłem na brzegu rowu. Widzę sunącą naprzód ciemną sylwetkę. Puszczam ją dalej. Dudnią kroki na moście. Słusznie przypuszczam, że to puszczony „na wabia" przemytnik. O kilkanaście kroków dalej idzie reszta partii. Idą niedbale, szurgają nogami i sprawiają wiele hałasu. Właśnie dlatego, że nie umieją cicho chodzić, nazywamy powstańców „słonie". 
Zrównali się ze mną. Dostrzegam na przodzie ciemną sylwetkę dużego mężczyzny. Myślę: „maszynista" i rzucam w ciemność snop jaskrawych promieni. Jednocześnie krzyczę: 
—  Stój! Ręce do góry! 
Stała się dziwna rzecz. Rozległy się krzyki i ciemna masa ciał runęła w krzaki po drugiej stronie drogi, skąd w tej chwili błysnęła latarka i rozległ się głos Szczura: 
—  Stój! Padnij! 
Z tyłu powtórzył ten rozkaz Grabarz. Lecz powstańców ogarnęła panika. Biegną, padają, uderzają się o drzewa, pełzną. Strzelamy z rewolwerów, krzycząc: „Stój!", lecz to tylko zwiększa panikę. 
Świecę latarką wokoło szukając maszynisty. Wtem widzę, kilkanaście kroków od siebie, wysokiego, barczystego mężczyznę, przemykającego się między drzewami. Pędzę za nim. Aby zmylić mu drogę, świecę latarką w bok, żeby wpadł na drzewo. Lecz szczęśliwie unika tego. Doganiam go. Świecę w dół, na jego nogi. Wybieram wygodny moment i skaczę mu na piętę. Runął na ziemię. 
—  Wstawaj! — mówię do niego. Powstał. 
—  Ręce do góry! — rzekłem, celując mu w pierś, oświetloną latarką, lufą rewolweru. 
Nagle przemytnik robi błyskawiczny ruch. Ledwie zdążyłem cofnąć się: chciał wyrwać mi z ręki rewolwer. Kopię go w brzuch. Wtedy zaczyna uciekać. Znów gonię za nim. Podziwiam jego odwagę. Żeby nie twarde postanowienie, nie zabijać bez koniecznej potrzeby, zastrzeliłbym go dawno. A rzeczywisty czekista lub sieksot strzelałby do niego nawet nie ścigając, gdyby przemytnik nie zatrzymał się na pierwsze wezwanie. 
Gonię uciekającego. Znowu obalam go na ziemię. Każę mu podnieść się. Przemytnik jeszcze raz spróbował wyrwać mi z rąk rewolwer, a gdy to mu się nie udało, zaczął uciekać. 
Dziwi mnie to. Nie mogę zrozumieć dlaczego ucieka tak rozpaczliwie, narażając się na śmierć. Ponownie obalam go na ziemię. Wówczas biorę w zęby latarkę, a lewą ujmuję go za kołnierz kurtki i podnoszę w górę. Parabellum mam w prawej ręce. Wyprowadzani go na drogę i idziemy w kierunku mostu. Tam błyskają z dala latarki kolegów. Nagle mój jeniec uderza mnie silnie pięścią w bok i rzuca się z drogi w prawo. Latarka wypadła mi na drogę. Dobrze, że nie zgasła. Podniosłem ją i czując jeszcze ból w boku pognałem za uciekającym. Ogarniała mnie coraz większa złość. 
—  Stój! Stój, bo zabiję! — krzyczę w biegu. 
Ucieka nadal. Wówczas, prawie dotykając lufą parabellum jego ramienia, nie przestając ścigać go, pociągam za cyngiel. Strzał nie padł. Pierwszy raz przydarzyła mi się taka rzecz, bo uważałem parabellum za broń niezawodną. Pośpiesznie chowam do kieszeni parabellum i w biegu wyjmuję z kieszeni nagan, który tym razem wziąłem ze sobą w drogę. Ten jest zawsze pewny. Krzyczę: 
—  Stój! Po raz ostatni!... Bo zastrzelę!... 
Nie stanął. Wystrzeliłem, celując mu w lewe ramię wyżej łokcia. Runął na ziemię, gdy tylko padł strzał i zaczął krzyczeć przejmującym głosem: 
—  O-go-go-go-go!... 
Przyszło mi do głowy, że jest to podobne do wybuchu radości lub nawoływania się, lecz nie do krzyku rozpaczy. A on darł się nadal. Krzyczał strasznym głosem, który pochwyciło echo i rozniosło daleko po lasach. 
—  O-go-go-go-go!... 
Czuję, że blednę. Mam chęć strzelić mu w łeb, aby przerwać ten straszny krzyk. „Po co on tak wrzeszczy? Przecież nie z bólu!" Wiem z doświadczenia, że bólu od razu nie czuć. I rana jego jest lekka. 
—  Wstawaj! — krzyczę na niego. 
Ani poruszył się z miejsca, wrzeszcząc jeszcze głośniej: 
—  O-go-go-go-go!... 
Między drzewami błyska latarka. Zbliża się ku nam. To Grabarz. Pochyla się nad rannym. 
—  Co mu jest? — pyta mnie. 
—  Nie chciał stanąć! Kilka razy porywał się do ucieczki! Uderzył mnie. Chwytał za mój rewolwer... Postrzeliłem go w ramię. 
—  A czemu od razu piguły mu nie wsadziłeś? Zabawę znalazł! On by z tobą się nie bawił! 
Grabarz zwraca się do rannego: 
—  No, wstawaj! Migiem! Bo palnę w łeb, a trupa zrewiduję! 
Ranny powstał i, pochylony w lewo, poszedł ku drodze. Zbliżyliśmy się do mostku w pobliżu polany. Zobaczyłem tam dwóch, leżących na ziemi, ludzi. Byli to powstańcy, których złapał Szczur pod krzakiem, gdzie zamierzali ukryć się przed pościgiem. Nie posiadali przy sobie nic. Zaczęliśmy rewidować bardzo dokładnie mego jeńca. Znaleźliśmy przy nim tylko dziesięć rubli w złocie. Ta okoliczność wprawiła nas w zdumienie. 
—  Po co żeś uciekał, cholera! — klął Grabarz. — Chciałeś kulę dostać? 
Potem zapytaliśmy słoni, czy zabiorą ze sobą rannego i zwolnili ich. Ucieszyli się tym bardzo. Prowadząc pod ramię rannego, oddalili się drogą w kierunku granicy. 
W czasie tego zajścia Szczur chował twarz w cieniu i nie rozmawiał. Pomimo charakteryzacji (miał nalepione rude wąsy) obawiał się, aby go nie poznano. 
Mając wolny czas zbadałem parabellum, aby do- wiedzieć się: dlaczego nie wystrzelił. Przyczyna była niespodziewana dla mnie. Rewolwer był w zupełnym porządku, ale w czasie szamotania się ze słoniem, przypadkowo zabezpieczyłem go. Więc nie mógł wystrzelić. 
Tym razem nie powiodło się nam. 
Kota znalazłem później w rowie. Nie wypłoszyły go ani krzyki, ani strzały, ani bieganina, ani błyski latarek. Doświadczone kocisko, które trudno było byle czym zadziwić lub wystraszyć. 

IX

Piąty dzień siedzę sam na melinie w Krasnosiel-skim Lesie. Szczur i Grabarz ponieśli skórki za granicę (mieliśmy tego bardzo dużo), aby je tam sprzedać. A ja pozostałem w lesie, żeby śledzić partię Kazika Pająka, który prowadzi powstańców. Byliśmy poinformowani, że jego paczka, zazwyczaj, dwa razy wraca z Sowietów bez towaru, a za trzecim razem niesie dużo skórek. Chodziło o to, aby przyłapać tę partię właśnie wówczas, gdy będzie miała futra. Las Krasnosielski (w którym zamierzamy obrobić partię Pająka) przechodzą oni po czterech drogach. Jeśli dobrze obserwować ich trasy i liczyć kolejność dróg z towarem, można w przybliżeniu wnioskować: kiedy i po jakiej drodze będą wracać z Sowietów, niosąc skórki. 
Śledzę wciąż przejścia partii Pająka. Dotychczas nie przeoczyłem żadnego. Codziennie wieczorem i z rana przeglądam tropy na czterech drogach, którymi zwykle chodzi przez Las Krasnosielski partia Pająka. Potem zacieram ich ślady, pozostawione w błocie, na piasku, na brzegu rzeczułki i na drodze, aby zobaczyć je następnym razem. 
Z tego określam prawie nieomylnie, po jakiej drodze pójdą słonie następnym razem. 
Szczur i Grabarz obiecali powrócić najpóźniej za tydzień. Sprzedadzą skórki i przyniosą jedzenia, tytoniu i spirytusu. Chłopaki, odchodząc, pozostawili mi trochę słoniny, niepełną flaszkę spirytusu i kilka tabliczek czekolady. Muszę obejść się tym do ich powrotu. 
Wkrótce po odejściu kolegów rozpoczęła się ulewa. Trwała bez przerwy dzień i noc. Zmokłem zupełnie. Nazajutrz zacząłem budować dla siebie szałas, lecz był ciasny i zaciekał. Wówczas nazbierałem kory drzewnej i zacząłem robić duży daszek. Pracowałem długo, obmyślając każdy szczegół i zabijając pracą czas. Wreszcie ukończyłem daszek i umocowałem go na czterech drągach ponad ogniskiem, które deszcz ustawicznie zalewał. Potem, ukryty od deszczu z góry, dobudowałem trzy boczne ściany. 
Drewno na ognisko było mokre i dymiło się. Było to i dokuczliwe, i niebezpieczne, bo dym mógł zdradzić z dala moją obecność w lesie. O kilometr od mej kryjówki dostrzegłem złożone w sagach suche, brzozowe drzewo. Zdjąłem z jednego saga mokrą, górną warstwę drewna i zacząłem nosić do swej kryjówki suche brzozowe polana. Układałem je pod daszkiem w ten sposób, aby nie zamokły od deszczu. Potem miałem sporo drewna na ognisko i byłem dobrze ukryty od niepogody. 
Kot był stale ze mną. Gdy deszcz przestał lać, kot szedł do lasu. Wracał mokry, ocierał się o mnie, grzał się przy ognisku i śpiewał mi swą monotonną piosenkę. Było mi weselej w jego obecności. Rozmawiałem z nim, dzieliłem się resztkami jedzenia, a on przyjmował to wszystko z nadzwyczajną powagą. Lecz mimo jego wyniosłej miny, mój towarzysz, z odciętym ogonem i poszarpanymi uszami, wyglądał na bezdomnego włóczęgę, nie zaś na statecznego, domowego pogromcę myszy. 
Wieczorem szedłem do lasu. Naciągałem na dobrze mi znanych leśnych tropach nici. Zagradzałem przejś- cia lekko umocowanymi gałęziami. Na brzegach rzek i strumieni, gdzie znajdowały się brody, zacierałem dawne ślady, aby po przejściu partii pozostały świeże. Potem wracałem do swej kryjówki. Nieraz z wielką trudnością odnajdywałem ją w mroku nocy. Podsycałem płonące w głęboko wykopanym dole ognisko. Osłaniałem wejście do szałasu i rozstawiałem wokoło różne przeszkody w ten sposób, aby zbliżający się do mej kryjówki ludzie narobili hałasu. Potem piekłem kartofle. Jadłem je ze słoniną. Wypijałem trochę spirytusu i nie podsycając ogniska, aby nie było odbłysku, kładłem się do snu na smolistych, ogrzanych przy ogniu łapach jodeł. 
Deszcz bębni po daszku i ciurka, ściekając z okapu. Żar ogniska wypełnia ciepłem ciasne wnętrze mej kryjówki. Kot tuli się do mnie i mruczy piosenkę. Broń mam w pogotowiu, chociaż czuję się tu zupełnie bezpieczny... Kto tu dojdzie w mroku?... Noc, matka ludzi nieszczęśliwych, zmuszonych ukrywać się przed innym ludźmi, otuliła mnie swym welonem. 
Rano idę badać pozostawione w nocy na ścieżkach i tajemnych przejściach ślady. Robię z nich różne wnioski i skrzętnie notuję je w pamięci. 
Nazajutrz rano, po odejściu kolegów do miasteczka, spostrzegłem, że partia Pająka wróciła do Polski. Od tego czasu za granicę nie poszli. Może przeszkodziła im ulewa. Przeoczyć ich przejścia nie mogłem. Gdybym nawet nie dostrzegł ich przejścia do Sowietów, musiałbym spostrzec ich powrót. Przecież nic nie uszło mej uwagi! Wiem, ile drobnych partii przeszło do Sowietów, a ile wróciło. Wnioskuję to ze śladów i wielu okoliczności, które, wzięte razem, dają obraz nocnego życia na pograniczu. 
Kończy się szósty dzień mego pobytu w Krasno-sielskim Lesie. Spirytusu nie mam wcale. Czekolada też się skończyła. Pozostało mi jeszcze trochę słoniny. Oszczędzam ją i jestem stale głodny. Pieczone kartofle, bez soli, już mi obrzydły. Partia Pająka dotychczas za granicę nie poszła, więc nic nie zmusza mnie śledzić ją nadal. Można łatwiej dowiedzieć się o niej w miasteczku. Rozważywszy wszystko postanawiam dzisiaj w nocy iść za granicę. 
Jeden dzień i noc deszczu nie było wcale, a teraz znów zaczęły nadciągać zwały czarnych chmur. Okrywają szczelnie niebo i robi się ciemno. Będzie większa ulewa. Kot jest niespokojny. Ciągle się kręci, miauczy. 
Zbliża, się wieczór. W lesie jest zupełnie ciemno. Panuje cisza. Wszystko zamiera i zdaje się, że chmury z głuchym łoskotem pędzą po niebie. Wrzucam do ognia wszystkie polana i rozniecam duże ognisko. Grzeję się i piekę kartofle. Wygarnąłem je na bok. Wyjmuję z sumki ostatni kawałek słoniny. Daję trzecią część kotu, a swoją porcję zjadam z pieczonymi kartoflami. 
Robi się coraz ciemniej. Wstaję. Na pożegnanie głaszczę kota, a potem wychodzę ze swej kryjówki. Kot miauczy z tyłu. Może przeczuwa, że porzucam go na zawsze. 
Idę na przełaj lasem w kierunku drogi prowadzącej do Zatyczna. Z dala rozlegają się głuche, ciężkie westchnienia grzmotów. Zbliżają się coraz bardziej ku mnie. Zrywa się wiatr i pędzi górą po wierzchołkach drzew, wypełniając las jękliwym poszumem. 
Zapada zmierzch. Z trudem znajduję drogę między drzewami. Nagle, jak lanca na łąkę, spada na las długa zielona błyskawica. Nisko, jak spod ziemi, huczy grzmot i ciężkimi falami płynie w mrok... Druga błyskawica — żółta, pruje powietrze... Trzecia — czerwona, wybucha jak rakieta... Czwarta — złota, przetyka daleko mrok... Piąta — biała, zrywa noc z ziemi i przez pewien czas widzę wyraziście każdy pień, każdą gałąź, każdy liść... A potem błyskawice spadają nieustannie. Splatają się. Wymijają się. Mkną jedna za drugą. Rozrzucają między drzewami potoki światła... 
Powietrze wibruje... Drzewa drżą... 
Nawałnica... Wiatr łamie gałęzie i obala na ziemię drzewa... Błyskawice rozbijają w drzazgi najpotężniejsze sosny, jodły i brzozy. Las dygocze... 
Idę wciąż naprzód. Z góry, na głowę, lecą złamane gałęzie. Gdzieś z prawa i z lewa padają drzewa. Górą migoczą błyskawice. Trwożny poszum lasu zlewa się ze świstem wiatru i huczeniem grzmotów. 
Niosę w ręce latarkę, lecz nie potrzebuję nią świecić. Błyskawice nieustannie rozwidniają mi drogę. 
Wreszcie wychodzę na skraj lasu. Idę polem. Tutaj bezpieczniej. Nie przy dusi mnie złamane drzewo; nie uderzy spadająca z góry gałąź. 
Rozpoczyna się ulewa. Polami płyną potoki. Wkrótce jestem zupełnie mokry. Próbuję latarki. Jest zepsuta. Wówczas wyjmuję z kieszeni nagan i z dwoma rewolwerami w dłoniach dążę naprzód. Staram się wyjść na trakt. Inaczej w taką pogodę nie mógłbym znaleźć właściwego kierunku. 
Wreszcie znajduję drogę. Długo badam ją, nim decyduję się iść dalej. Obawiam się, aby nie błądzić. 
Ruszam naprzód. Broń mam w pogotowiu. W ulewie człapię po nieskończonych kałużach. Obok drogi, rowami, pędzą potoki wody. „Co teraz robi kot?... Z mojej kryjówki w lesie: szałasu i ogniska, na pewno i śladu nie pozostało". 
Idę traktem wciąż naprzód i naprzód. Mijam, jeden po drugim, kilka mostów. Liczę je. W pobliżu musi być most na drugiej linii. Przystaję i słucham, lecz po chwili ruszam naprzód. „Czy można odróżnić cokolwiek w tym huraganie dźwięków!" Wstępuję na most. Powoli, skupiony w sobie, trzymając wskazujące palce na cynglach rewolwerów, idę naprzód. „Może tuż przy mnie ktoś jest!" Nagle omal nie padam. Mało brakowało, a wystrzeliłbym. Zatrzymuję się i dotykam nogą czegoś miękkiego. Jest to zgubiony z wozu worek z sianem. 
Ruszam naprzód. Droga pnie się w górę po śliskim stoku wzgórza. Od granicy dzieli mnie kilometr drogi. Noga za nogą, powoli brnę naprzód. W pewnym miejscu, zapewne w pobliżu granicy, patrzę na fosforyzujące strzałki zegarka. Jest godzina dziesiąta. Za godzinę, jeśli pójdę prędko, będę na melinie. 
Wyczuwam, że w pobliżu jest granica. Zbaczam z traktu w lewo i wkrótce, zanurzając się po pas w wodzie, przechodzę płytki zazwyczaj strumień. Za parę godzin obróci się w rzekę. 
Wreszcie zbliżam się do miasteczka. Wchodzę w u-licę Mińską, potem na rynek, a stamtąd na Sło-bódkę. Jeszcze po pół godzinie docieram do naszej meliny. Włażę po dachu szopy na górę i pukam do prowadzących na strych drzwiczek. Po chwili rozlega się głos Grabarza: 
—  Kto tam? 
—  Ja. Władek. 
Drzwiczki pośpiesznie otwarto. Włażę na strych. Na przewróconej dnem do góry skrzyni pali się świeca. Obok niej, na mniejszej skrzyni, siedzi Szczur... Przed nim stoją butelki i przekąski. Szczur radośnie wita mnie: 
—  Jakbyś  wiedział,  kiedy  przyjść.   Rozmawialiśmy o tobie. Chciałem iść po ciebie dzisiaj, ale miałem pilną sprawę w miasteczku, więc odłożyłem to na jutro... 
—  Dajcie mi wypić i zjeść — mówię do kolegów — bo wygłodziłem się. 
Pośpiesznie wypijam szklankę wódki i jem grube plastry szynki. Potem, gdy zaspokoiłem trochę głód, zdjąłem z siebie mokre ubranie, bieliznę i obuwie, a włożyłem suche. 
Szczur opowiada mi, że Pająk po tamtym pierwszym razie zrobił przerwę, bo kupcy nie mają towaru i oczekują transportu z Wilna. 
—  Więc na próżno tam siedziałem — mówię do Szczura. 
—  Nie... to się przyda na przyszłość... Poznałeś lepiej, jak słonie chodzą!... 
Następnie Szczur wyjmuje z portfelu i daje mi tysiąc dziewięćset sześćdziesiąt dolarów. Moja dola z ostatnich naszych robót. Miałem teraz, łącznie z tym co zarobiłem poprzednio i co dałem na przechowanie Pietrkowi, ponad cztery tysiące dolarów. Dla mnie jest to wielka kwota. Mógłbym zrobić tak, jak mi ra- dził kiedyś Saszka: przerwać robotę i wyjechać do dużego miasta, aby tam zamieszkać na stałe. Zastanawiam się nad tym, lecz Szczur przerywa moje myśli. Wykłada nam projekty przyszłej pracy. Zapala się, grozi pięściami powstańcom i podnieca nas swoim ferworem. 
Wypiliśmy jeszcze szkło siwuchy: za powodzenie i układamy się do snu. Szczur z powodu ulewy nie wrócił do miasteczka, lecz został na noc z nami. Powiedział mi, że ranionego przeze mnie powstańca leczą po kryjomu w miasteczku i że partia, w której on szedł, wracała bez pieniędzy i bez odprowadzającego. 
Paliliśmy papierosy i długo po cichu rozmawiali. Nad nami szalała nawałnica... 
Usnąłem. Śniły mi się tej nocy słonie... nie afrykańskie i nie indyjskie, lecz nasze, pograniczne, których starzy fartowcy nazywają pogardliwie powstańcami. Śledziłem ich, goniłem, łapałem. Pomagał mi w tym duży, rudy kot z obciętym ogonem i postrzępionymi uszami. 

X

Pewnego dnia Szczur przyszedł na melinę wcześniej niż spodziewaliśmy się. Wlazł na strych, zamknął za sobą drzwiczki i rzekł uroczyście: 
—  Wiecie, chłopaki, co? 
—  No, no, gadaj prędzej! — mówi Grabarz. 
—  Pietrek  Filozof żegna  granicę.   Dziś  wyjeżdża do Wilna. Chce zobaczyć się z tobą — rzekł do mnie. 
—  Odnalazł rodzinę.  Otrzymał wczoraj  list od matki. Jak pijany chodzi. Dziś zaczął w drogę się zbierać. Mużański, jego gospodarz, omal nie płacze. 
Przyzwyczaił się starowina do niego.  Jak syna go pokochał. 
Szczur zamilkł. Długo się namyślał, a potem dodał: 
—  Wiecie co, chłopaki? A może i my na parę dni do Wilna drapniemy?  Co?...  Mamy tyle skórek. Trzeba je opylić. No i zabawimy się trochę. Co wy na to? 
—  Poszło!  Pierwsza kategoria!  Ja choć i zaraz — rzekł Grabarz. Wówczas powiedziałem: 
—  Ja też zgadzam się. Zresztą trzeba, naprawdę, zrobić coś ze skórkami. Tyle tego uzbierało się! 
Szczur poszedł do miasteczka, aby pomówić z Pietrkiem w sprawie naszej podróży do Wilna. Powrócił wieczorem, niosąc dwie duże, nowe walizy. Spakowaliśmy w nie wszystkie skórki i zaczęli doprowadzać do porządku ubranie, aby wyglądać trochę przyzwoiciej. 
—  Pietrek   również   jedzie   nocnym   pociągiem? 
— zapytałem Szczura. 
—  Tak. 
—  Wie o tym, że i my jedziemy? 
—  Wie. On jedzie sam. Spotkamy się w pociągu, w drodze. 
Wieczorem pożegnaliśmy Hele i jej matkę, zostawiając im sporo pieniędzy. Nie chciały wziąć, mówiąc, że to zbyt dużo. Lecz Szczur powiedział, że jest to ich procent od naszej roboty. Obiecaliśmy powrócić za tydzień. Potem, gdy zapadł wieczór, poszliśmy z walizkami w rękach w kierunku miasteczka. 
Bocznymi ścieżkami obchodząc miasteczko, przez łąki i ogrody skierowaliśmy się ku drodze, prowadzącej na stację. 
Zatrzymaliśmy się na krańcu miasteczka, niedaleko od wylotu ulicy Wileńskiej. 
—  Na co czekamy? — zapytałem Szczura. 
—  Na furmana. 
—  Jak nas tu znajdzie? 
—  On znajdzie... Umówiliśmy się... To Jankiel Parch... 
—  A, to co innego! 
Po kilku minutach posłyszałem łoskot kół pędzącego ulicą Wileńską wozu. Zbliża się ku nam. Słyszę głos furmana: 
—  No-o-o, dzieci!... No-o-o!... 
Szczur zapala latarkę i robi nią duży krąg w powietrzu. Wóz się zatrzymuje. Włazimy na obszerny, mocny wóz, przystosowany do jazdy po tych trudnych drogach. Jankiel Parch w jakiś dziwny sposób mnie poznaje. Może widzi w ciemności jak kot, bo przecież nie odezwałem się do niego wcale. 
—  Uszanowanie Władziowi! 
—  Dobry wieczór, Jankiel! 
Wóz rusza z miejsca i mknie naprzód, w gęsty mrok. 
Jedziemy nie po zwykłej, dość wygodnej, drodze do Olechnowicz, która przechodzi wzdłuż granicy: z Rakowa do Kuczkunów i Dubrowy, lecz drogą do Buzunów i Wołkowszczyzny. Licha to droga. Wciąż mi się zdaje, że zaraz wywrócimy się... Wóz chwieje się w prawo i w lewo, skacze w górę, a konie mkną w dal, przez pola, łąki i lasy, obok wsi i chutorów. 
—  No-o-o, dzieci!... No-o-o! 
Przypomina mi się jazda wraz z Saszką i Żywicą i żal ściska mi serce. 
Mijamy Dubrowę i zwykłą drogą, wyprzedzając licznie jadących podróżnych, pędzimy dalej. 
Na placu przed stacją Jankiel zatrzymuje konie. Szczur i Grabarz zostają na wozie, a ja idę po bilety. Zamierzałem kupić bilety drugiej klasy, lecz Szczur powiedział mi, że to zwróci uwagę, bo nie jesteśmy odpowiednio ubrani. 
Idę na dworzec. Staję w kolejce do kasy i kupuję trzy bilety. Potem wracam na plac przed dworcem. Wóz znajduje się w pobliżu zajazdu... Koledzy, stojąc przy nim, piją wódkę i częstują furmana. 
—  Prędko odchodzi pociąg? — pyta mnie Szczur. 
—  Za kwadrans. 
—  No to chodźmy! 
Szczur hojnie płaci furmana. Daję mu od siebie dwadzieścia dolarów i mówię: 
—  Na fart! 
—  Daj Boże szczęścia! — odrzekł furman. Bierzemy walizy i obchodzimy dworzec wokoło. 
Nie chcemy iść przez poczekalnię, gdzie jest policja i gdzie możemy spotkać znajomych z miasteczka. Z drugiej strony pociągu wchodzimy do jednego z wagonów trzeciej klasy. Zajmujemy wolny przedział. 
Pociąg rusza z miejsca. Szczur wychodzi z wagonu. Poszedł szukać Pietrka. Niedługo wraz z nim wrócił do nas. Witam się z kolegą. Pomagam mu ułożyć rzeczy na półce. Rozmawiamy o wielu rzeczach. Czas upływa niepostrzeżenie. Szczur i Grabarz położyli się do snu, a my wciąż gadamy. Pietrek chce oddać mi pieniądze, które zostawiłem u niego, lecz ja proponuję mu, aby wziął ode mnie na przechowanie jeszcze dwa tysiące dziewięćset dolarów, żeby było razem cztery tysiące. Niechętnie przystał na moją prośbę. 
Rano przyjeżdżamy do Wilna. Szczur powiedział, że zatrzymamy się w różnych hotelach, aby nie zwracać na siebie uwagi konfidentów policji. Pietrek dał mi adres mieszkania swej matki na Zwierzyńcu i prosił, żebym odwiedził go wieczorem. 
Szczur zamieszkał w podrzędnym hotelu w pobliżu dworca. Odnieśliśmy tam wszystkie rzeczy. Ja zatrzymałem się w hotelu przy ulicy Wielkiej. A Grabarz majestatycznym gestem zawołał dorożkarza. 
—  Wieź do hotelu! 
—  Jakiego? 
—  Pierwsza kategoria! 
—  Jest Bristol, Kupiecki, Palas... 
—  Do najlepszego! 
Duże miasto początkowo sprawiło na mnie niezwykłe wrażenie. Byłem po prostu oszołomiony. Drażnił mnie ruch uliczny. Ogłuszał hałas... Ponad dwa lata życia na wilczej stopie nie minęło bez śladu. Mnóstwo nie przespanych nocy, stałe przeszywanie mroków oczami, ciągłe chodzenie pod kulami, ustawiczna czujność stworzyły ze mnie innego człowieka. Zmieniłem się nawet fizycznie. 
Od dawna nie widziałem siebie w dużym lustrze. Gdy teraz, ubrany od stóp do głowy we wszystko nowe, spojrzałem na siebie, byłem zdumiony. Zobaczyłem obcego mi człowieka. Szczególnie dziwna była twarz i oczy... zimne, błędne, a w nich czają się niezwykłe głębie, których dawniej nie było... Od tego czasu nie lubię wpatrywać się w oczy ludziom i staram się, aby spojrzenie moje było spokojne, łagodne... 
Dziwią mnie ludzie. Są niepotrzebnie nerwowi. Robią tyle zbędnych, niecelowych ruchów. Są bardzo roztargnieni i nieuważni. Z byle powodu zaczynają się denerwować, złościć, krzyczeć. Wszyscy są bardzo chciwi i bardzo tchórzliwi. Ciągle, wszędzie starają się oszukać mnie... na grosze. Daję się oszukiwać i śmieję się z tego w myśli. 
Bawię się dniem i nocą. Ledwie starczy mi czasu, by przespać się. Bawię się, to znaczy: jem i piję po rozmaitych restauracjach, chodzę po kinach i teatrach, kupuję sprzedajne kobiety. Tani to towar i pośredników wszędzie pełno. Proponują schadzki z kokotami, z dziewczynami, dziewczynkami, omalże nie z dziećmi. Kobiety się szacuje jak klacze: za kurs, za godzinę, za noc... Robiono mi kilka razy takie propozycje, od których odwracałem się z niesmakiem. Kręcą się koło mnie faktorzy. Zwąchali pieniądze. Teraz poznaję miasto z zupełnie innej, nie znanej mi poprzednio strony. I widzę, że ludzie w nim żyją strasznie... gorzej niż na pograniczu!... Że tu stale, na każdym kroku, wre nieustannie nielitościwa walka, w której biada słabemu lub niezaradnemu. 
Wczoraj w nocy, około godziny pierwszej, wracałem do hotelu... Wraz ze Szczurem i Grabarzem bawiłem się w jednym z drogich, tajnych lupanarów. 
Zbrzydło mi wszystko i pijane, rozwydrzone, bezwstydne kobiety, i duszne pokoje, i woń alkoholu. Wyszedłem na chwilę na dziedziniec. Noc była urocza. Gwiazdy lśniły tak pięknie, jak i tam... na pograniczu. Wielka Niedźwiedzica przeciągała się na czarnym tle nieba. Wszystko tak samo piękne jak tam... Brak tylko szumu lasu i dookoła mnie są nie pola, nie drzewa, ale mroczne, ponure, zimne kamienice, w których żyją również mroczni, ponurzy, zimni ludzie... 
Wróciłem do mieszkania. Żegnam kolegów i kobiety. 
—  Gdzie tak wcześnie? 
—  Tylko zabawę rozpoczęli i już!... 
—  Zostań kotku! 
—  Na sucho kończysz? 
Widzę pijane, mętne oczy kolegów i ich bezmyślne uśmiechy. Widzę zapocone twarze kobiet. Puder ścieka im po twarzach. 
—  Głowa mnie boli! — mówię i wychodzę z mieszkania. 
Brnę powoli miastem. Ulice są puste. Przechodniów mało. Na skrzyżowaniach majaczą ciemne sylwetki policjantów. 
„Granica — myślę — i zielonki... I tutaj są dukty graniczne, druty kolczaste, posterunki, zasadzki. Tylko tu uprawia się przemyt legalnie. Tu się przemyca, pod różnymi pozorami i postaciami, kłamstwo, wyzysk, obłudę, choroby, sadyzm, pychę, oszustwo... Tutaj wszyscy przemytnicy!... Po-wstari-cy!... 
Idę powoli ulicami. Jestem dobrze ubrany, więc policjanci nie zwracają na mnie uwagi. W pobliżu hotelu, w którym mieszkam, z bocznej ulicy wychodzi naprzeciw mnie dziewczyna. Jest licho odziana. Przez chwilę mnie obserwuje, a potem uśmiecha się zalotnie, mówi: 
—  Może pójdziemy?... 
Widzę młodą twarz i jakby przylepiony na niej zawodowy uśmiech. 
—  Dlaczego tak późno na ulicy? — pytani. 
—  Nie zarobiłam... Lichy czas... przed pierwszym! 
—  To chodź! 
Wprowadziłem ją do swego pokoju w hotelu. 
—  Chcesz jeść? — pytani ją. 
—  Tak. 
Każę zaspanemu kelnerowi przynieść karafkę wódki, piwa i zimnych zakąsek. Dziewczyna chciwie je i to mi się podoba: naprawdę była głodna. Wypijani szklankę wódki. Gdy dziewczyna przestała jeść, kazałem jej położyć się na łóżku od ściany. Zamknąłem drzwi na klucz i schowałem go tak, aby nie dostrzegła tego. Portfel, z częścią moich pieniędzy, włożyłem do szuflady nocnego stolika. Grubsze pieniądze miałem schowane w sekretnej kieszeni marynarki. 
Kładę się do łóżka. Palę papierosa. Potem zasypiam. W nocy budzą mnie ostrożne ruchy dziewczyny. Budzę się natychmiast, nie tak jak ludzie miastowi, potrzebujący na to pewnego wysiłku i czasu. Jestem w jednej chwili czujny i przytomny, lecz udaję, że śpię nadal. Od razu wyczuwam jakiś podstęp. Myślę: „Mnie, siostro, nie zaskoczysz niespodzianie". Wiem, że chce wyleźć z łóżka, więc, udając nadal śpiącego, obracam się na lewy bok — tak abym mógł widzieć cały pokój — i, zakrywając ramieniem twarz, czekam: co będzie robiła dalej?... 
Wylazła z łóżka. Zbliżyła się do stołu. Po cichu nalała z karafki do szklanki wody i pije, obserwując mnie. Potem wraca do łóżka i pochyla się nade mną. Oddycham regularnie i głośno. Długo nasłuchuje, a potem wysuwa po cichu szufladę nocnego stolika i wyjmuje z niej portfel. Z grubej pliki banknotów bierze kilka dziesięciozłotówek. Wkłada z powrotem do szuflady złożony portfel i wsuwa ją na miejsce. Następnie podnosi z podłogi swój pantofel. Składa kilkakrotnie banknoty i wciska je mocno w czubek pantofla. Potem postawiła pantofel na podłodze i ostrożnie prześlizgnęła się na swoje miejsce. Wsunęła się po cichu pod kołdrę i nasłuchuje, czy śpię? Lecz ja śpię!... Śpię i śmieję się w duchu. 
Rano się umyłem i starannie ubrałem się. Lola (powiedziała, że tak się nazywa) również się ubrała. Zamówiłem obfite śniadanie i poprosiłem ją do stołu. Traktowałem ją bardzo grzecznie. Usługiwałem jej. Co chwila pytałem: 
—  A może Lola ma jeszcze na coś życzenie? Dziewczyna jadła pośpiesznie i łapczywie. Potem powiedziała: 
—  No, ja mam już dość. 
—  Dość? 
—  Tak. 
—  No, to żegnam panią! 
Podaję jej rękę. Wówczas ona mówi wrogo i piskliwie: 
—  A za noc? To mnie drażni. 
—  Za noc? — pytam. 
—  Tak... za noc!... Cóż ty sobie myślisz?... 
Patrzę uważnie jej w oczy. Długo milczę. Zaczyna cofać się do drzwi. Zbliżam się ku niej. Pochylam się i zrywam jej z nogi pantofel. Wyjmuję z wysiłkiem wtłoczone w jego nosek banknoty. Rozwijam je. Jest tam siedemdziesiąt złotych. Daję jej dziesięciozłotowy banknot, a resztę chowam do kieszeni. 
—  Masz za noc! 
Chciała coś powiedzieć, lecz wskazałem jej dłonią na drzwi. Pośpiesznie wyszła na korytarz. 
Trochę później zawitał do mnie Grabarz i poszliśmy razem do hotelu, w którym mieszkał Szczur. 
Skórki na łóżku. Skórki na stole. Mnóstwo skórek leży na krzesłach, na podłodze, na parapetach. Są tu lisy: żółte, białe i niebieskie. Są kuny, wydry, karakuły, popielice. Najwięcej jest kun i popielic. Zabłąkało się tu i trzysta skórek kotów węgierskich, piętnaście paczek, po dwadzieścia sztuk w paczce. Dlatego „zabłąkało się", że koty zwykłe „idą" od nas do Sowietów. Jedyne skórki, które przemytnicy niosą do Rosji. 
W pokoju prócz nas trzech jest trzech Żydów. Są to kupcy. Segregują towar według gatunków i uważnie przeglądają każdą skórkę. Dmuchają w sierść, próbują dłońmi obie strony, patrzą pod światło. 
Wreszcie cały towar jest posegregowany. Rozpoczyna się targ między Szczurem a kupcami. Ze zdumieniem się dowiaduję, że skórki wyprawione są tańsze od nie wyprawionych. Szczur powiedział mi później, że w Europie nie ceni się rosyjskich sposobów wyprawiania futer. 
Mardery sprzedaliśmy ogółem po dwanaście i pół dolara za skórkę, a feje po dwadzieścia dolarów za paczkę (dwadzieścia skórek). Tego towaru jest najwięcej. Potem ustalamy cenę na koty węgierskie — też po dwadzieścia dolarów za paczkę... Kupcy się targują. Zaklinają się: „Żeby ja tak swoje dzieci nie oglądał, jak ja na ten interes stracę!" Wreszcie płacą za wszystko siedem tysięcy pięćset dolarów. 
Kupcy spakowali towar do worków i wyszli z pokoju Szczura. Rozdzieliliśmy pieniądze między siebie, po dwa tysiące pięćset dolarów dla każdego. Później udaliśmy się do miasta, żeby opić interes. 
Poszedłem na obiad do Pietrka. Zastałem go w domu. W Pietrku zaszła niezwykła zmiana. Chłopiec promienieje szczęściem. Ciągle się śmieje, żartuje. O granicy nie wspomina wcale... W mieszkaniu jego matki czuję się niezgrabny. Boję się poruszyć, aby czegoś nie przewrócić, nie stłuc. Wszyscy są dla mnie bardzo grzeczni i uprzedzający, lecz czytam w ich oczach ciekawość, której nie mogą ukryć... I to właśnie najwięcej mnie onieśmiela, irytuje i wprawia w zły humor. 
Znalazłem wolną chwilę i powiedziałem Pietrko-wi: 
—  Mam do ciebie interes! 
—  Dobrze... Zaraz... 
Gdy znaleźliśmy się sami w jego pokoju, dałem mu na przechowanie, z mojej ostatniej doli, dwa tysiące dolarów. Mam teraz u niego razem z poprzednimi pieniędzmi sześć tysięcy dolarów. Wtem Pietrek powiedział: 
—  A co byłoby, gdyby te pieniądze zginęły?... Gdyby je skradziono mi?... 
Popatrzyłem mu w oczy i rzekłem poważnie: 
—  Nie szkodowałbym ich wcale. Gdybym potrzebował, zarobiłbym dużo!... A jeżeli tobie będzie trzeba, to powiedz mi. 
—  Nie myśl nic złego! — odparł Pietrek. — Ja żartuję. Nikt nie wie, że mam te pieniądze i nikt mi ich nie skradnie! 
Przy obiedzie czuję się nieswojo. Stół lśni bielą. W pokoju są kwiaty. Za stołem siedzą eleganckie panienki, koleżanki siostry Pietrka, Zosi, i jacyś wychu-chani panicze. Jestem tu zbyteczny. Nie umiem mówić pustych frazesów, nie mogę się dostosować do ogólnego tonu tego towarzystwa. Wyczuwam to i wpadam w mroczny nastrój. 
Lżej odetchnąłem, gdy obiad się skończył i mogłem opuścić jadalnię. Poszedłem wraz z Pietrkiem do sadu. Chodzimy po alejkach i rozmawiamy. Potem siadamy na ławeczce, w najdalszym zakątku sadu. Zapalamy papierosy. Długo milczymy... Później pytam Pietrka: 
—  Czy jesteś szczęśliwy? 
Przez pewien czas milczy, zaskoczony tym pytaniem, potem odpowiada mi: 
—  Tak... Jestem szczęśliwy. 
—  Naprawdę? 
—  Tak. 
—  A nie tęskno ci do chłopców, do granicy? Pomyśl: teraz złoty sezon! Noce są długie, głuche i czarne!... Złoto płynie przez granicę. Chłopcy się przekradają polami i lasami... Robią dniówki po stodołach, po borach... Piją, bawią się... Co dzień coś nowego! Co noc jakieś zajście!... 
Długo mówię do niego, lecz spostrzegam, po pewnym czasie, zdumione spojrzenie Pietrka i mil- knę. Rozumiem, że nie słuchał mnie wcale. A on mówi: 
—  Wiesz co?... Zupełnie o tym wszystkim zapomniałem! 
—  Zupełnie?! 
—  Tak...  Nie myślę o tym...  Bo i co w tym ciekawego? 
Wówczas staję i mówię: 
—  No! Na mnie czas!... Czekają! Żegnam go. Ściska mi dłoń i pyta: 
—  Kiedy przyjdziesz? 
—  Nie wiem. 
—  Przyjdź jutro. Koniecznie. 
—  Może przyjdę. 
Odprowadza mnie na ulicę. Potem wraca. Idąc chodnikiem, obok domu, słyszę, przez otwarte okna mieszkania, jego wesoły śmiech. Inny niż zwykle: soczysty, szczery, tchnący werwą i życiem!... 
„Nie, on nie nasz!" Idę ulicą. W głowie mam pełno niesfornych myśli. Szkoda czegoś. W duszy tak ciężko, jakbym stracił coś niepowrotnie! Idę szukać kolegów, a potem pojedziemy do restauracji: upijemy się i zakończymy wieczór u dziewek. 
To wszystko zaczyna mnie nudzić. Zbrzydły mi i pijatyki, i kłamiący ludzie, i miasto, w którym prawdę się przemyca przez wiele kordonów — jak my towar! Tu wszystko sztuczne, lśniące i bardzo skomplikowane, lecz pod tym się kryją zwykłe brudy i czcza treść... Tam żyłem pełniej. Tam ludzie są szczerzy i pod lichą powłoką słów ukrywają złote myśli, a w piersiach mają żywe uczucia i gorące serca. Tu — ani jednej szczerej myśli, ani jednego szczerego słowa. Tutaj wszyscy wszędzie zawsze udają... grają role w olbrzymiej farsie... komedii... Stały teatr — i w domu, i na ulicy... Tu kobiety maskują ślicznymi strojami i wykwintną, często brudną bielizną ułomne, nędzne ciała... Tam pod lichą szatą i biedną, lnianą bielizną są gorące, silne ciała, kochające bez obłudy — z potrzeby, nie dla zysku i nie dla ciekawości... 
Zaczynani tęsknić... Mam zamiar przyśpieszyć powrót na pogranicze. Pretekst dobry: trzeba wyzyskać złoty sezon i załatwić się z powstańcami. Pomówię jutro o tym z chłopakami. 

XI

Pewnego razu wstąpiłem z przygodnym znajomym, który znał dobrze „wesołą" podszewkę miasta, do „lokalu", w którym było kilka ładnych kobiet. Ze zdumieniem zobaczyłem tam Sonię Jurlino-wą. Z początku pomyślałem, że się omyliłem, lecz wkrótce się przekonałem, że to ona. Miała na sobie zieloną, jedwabną suknię, z głębokim dekoltem. Ramiona miała nagie. Wyglądała młodo i ponętnie. Była wesoła. Zbliżyłem się do niej. Nie poznała mnie. 
—  Ma pani swój pokój? — zapytałem Soni. 
—  Tak. 
—  To pójdziemy. 
Gdy znalazłem się w małym pokoiku sam na sam z Sonią, spostrzegłem, że kobieta chmurzy czoło i uważnie mi się przygląda. 
Zapytałem ją: 
—  Jak pani na imię? 
—  Laura. 
Wówczas powiedziałem do niej na „ty": 
—  Dobrze, więc dla innych będziesz Laura, a dla mnie jesteś Sonia. 
—  A ty kto? 
—  Jestem z Rakowa. Chodziłem z tobą i Jurlinem za granicę. Potem nie wzięto mnie, bo strzelałem do chłopów na bagnie w pobliżu Gorani. 
—  Aha! Już wiem!... Toż Władzio! 
—  Tak. 
—  Nie mogłam ciebie poznać!... Tak się zmieniłeś!... 
—  Uciekłaś mężowi z Wańką Bolszewikiem? 
—  Tak. 
—  Gdzie on? 
W oczach Soni ukazały się łzy. 
—  Porzucił mnie cholera! Zabrał wszystko co miałam i uciekł nie wiem dokąd!... 
—  Wracaj do męża. On ciebie tak kocha! Przyjmie cię. 
—  Tak, żeby znowu pod kluczem siedzieć albo łazić po lasach... Dość mam granicy, bokami wyłaziła mi! 
—  A więc wolisz być tutaj? 
—  No tak... Co, źle mi tu?... Gospodyni dobra. Jeść, ile chcesz. Robić nic nie trzeba. Ubieram się jak mi się podoba. Goście mnie lubią... 
Ze zdumieniem słuchałem, jak wychwalała swój zawód. Potem Sonia zapytała mnie: 
—  Będziesz w miasteczku? 
—  Będę. 
—  To, mój złoty, nie mów tam nikomu, żeś mnie tu widział. Nie powiesz? 
—  Jeśli nie chcesz, to nie powiem. Nic mnie to nie obchodzi. 
Gdy później ją żegnałem, znów prosi mnie, przymilnie zaglądając w oczy, abym nie mówił o niej nikomu. Wyczuwam w jej głosie trwogę. 
—  Nie powiesz, złotko? 
—  Mówię, że nie, to nie! I skończone! 
—  No, nie gniewaj się! 
Żegnam Sonię. Prosi mnie, bym ją odwiedzał... Idę do Grabarza. Kolega przegląda nową serię zakupów, a Szczur, siedząc w fotelu, pali papierosa i go wyszydza. Grabarz zwraca się do mnie: 
—  Widzisz go! — wskazuje dłonią na Szczura. — Nasiadł na mnie, jak Kasper na suczkę. Wszystko źle! Wszystko mu się nie podoba! 
—  No, po cholerę ci to? — mówi Szczur. — Gdzie to podziejesz? 
—  Zawiozę do Radoszkowicz... Oddam matce... 
—  I neseser też? — pyta Szczur. 
—  Wszystko. 
—  Co będzie z tym robić? 
—  Przyda się w gospodarstwie. Pierwsza kategoria! 
—  Neseser zamiast miarki na kartofle. 
—  Szkoda ci moich pieniędzy? 
—  Możesz    je   nawet   wyrzucić    lub    spalić!... Mnie i swoich nie szkoda! — rzekł Szczur. — Ale po  diabła  ci  to  wszystko?  Dajesz  zarobić  dorożkarzom, kelnerom, numerowym, dziewkom, to rozumiem... Ale po co kupujesz to wszystko: nie wiem, nie wiem! 
—  Trzeba dać zarobić i fabrykantom — mówi Grabarz i parska głośnym śmiechem. 
—  Śmieje się jak ogier do kobyły! — powiedział Szczur, wstając z fotelu i zbliżając się do okna. 
Nadchodzi wieczór. W pokoju robi się ciemno. Nie zapalamy światła. Milczymy. W pewnej chwili Szczur mówi: 
—  Wiecie   co,   chłopaki?...   Czy   nie   dość   tego?... Teraz złoty sezon, sama robota, a my tu bąblu jemy! 
—  Dość tego! Jutro wracamy! — mówię stanowczo. 
Grabarz milczy. 
—  I ja wracam! — mówi Szczur. 
—  No to i ja z wami! — odzywa się Grabarz. — Ale trzeba się zabawić na ostatku! — dodaje. — Żeby skry leciały. Pierwsza kategoria! 
Zatrzymaliśmy się na skraju miasteczka i zwolnili chłopa, który przywiózł nas ze stacji Olechnowicze do miasteczka. 
—  Wy, chłopaki, zaczekajcie tu, a ja pójdę do Gę-siarza. Dowiem się co słychać w miasteczku — rzekł Szczur. 
—  Tylko wracaj duchem! — powiedział Grabarz. 
—  Dobra jest. 
Szczur zniknął w ciemności. 
Nie wracał prawie godzinę. A gdy wreszcie przyszedł do nas, powiedział: 
—  No, chłopaki, dobrze, że nie poszliśmy od razu na melinę. Tam na nas czekają drugi dzień... Zrobili rewizję... Ktoś doniósł, że ukrywasz się u Kruczka... Na oślep, psiakrew, tykają palcami, a trafią! O mnie nie wiedzą jeszcze nic... Tylko ciebie szukają!... No i jego — Szczur skinął głową na Grabarza. — Ale nie wiedzą kto on jest? 
—  Co teraz robić? — zapytałem Szczura. 
—  Znam ja jedno miejsce... Melina murowana i punkt dobry... Tylko tam trzeba ci-cho... 
—  To prowadź tam! 
Omijając brzegiem rzeki miasteczko, wyszliśmy w pole. Potem długo brnęliśmy po wąskich ścieżkach w pobliżu Isłoczy. Następnie, idąc polami na przełaj, zbliżyliśmy się do dużego, murowanego, nieco zrujnowanego gmachu. 
—  Co to jest? — zapytałem Szczura. 
—  Gorzelnia...  Tu  zaraz  wieś  Pomórszczyzna. A do granicy jak ręką sięgnąć. Nieraz melinowałem tu towar i sam kimałem. 
Szczur zbliżył się do jednego z okien w tylnej ścianie nieczynnej obecnie gorzelni i bez wysiłku wyciągnął z framugi duży żelazny hak, obluzowany kiedyś i wyrwany łomem. Potem uchylił okiennice i kazał nam włazić do środka. Znaleźliśmy się w niewielkiej ubikacji, z której prowadziły drzwi do innych sal i do właściwej gorzelni. Zobaczyłem w jednym kącie duży kocioł, a w drugim olbrzymią beczkę, w której od biedy we dwie pary zatańczyć by można. Zajrzeliśmy do środka beczki. Było tam sporo słoniny, wiadro i kilkanaście flaszek po wódce — pozostałość po dawnej gospodarce Szczura. 
Umieściliśmy w beczce przyniesione ze sobą rzeczy. Potem Szczur przyniósł dla nas z pobliskiej rzeczułki wiadro wody. Następnie udaliśmy się do lasu, w pobliżu chutoru matki Kruczka. Odnalazłem lipę, w której schowaliśmy broń, wyjąłem z dziupli rewol- wery, naboje, noże, pasy, torby i latarki. Zabraliśmy broń i rzeczy. 
—  Szkoda, że nie mamy naszych ubrań — rzekł Szczur. 
—  Tak. Wszystko pozostało na strychu. 
—  A może pójdziemy na melinę? rzekł Grabarz. — Nie powinni stale jej pilnować. Jest nas trzech. Mamy broń. W razie czego poradzimy sobie! 
—  Ja myślę inaczej — powiedział Szczur. — Niech nikt nie wie, że wróciliśmy. Najlepsza to dzika melina. A zresztą po co dla was stała melina? Teraz czas na robotę. A w lesie każda jodła ukryje, każdy krzaczek otuli. 
Urwał. Długo milczał, a potem rzekł uroczyście: 
—  A teraz, chłopaki, trzeba uderzyć na całego!... Żeby pamiętała granica, jakich miała fartowców. 
—  Poszło. Pierwsza kategoria! — rzekł Grabarz zacierając dłonie. 
Mnie również zrobiło się weselej. 
Wróciliśmy na nową melinę. Szczur powiedział, żebyśmy nigdzie nie wychodzili stąd we dnie, bo możemy być dostrzeżeni, a sam udał się do miasteczka po zakupy potrzebnych dla nas rzeczy i po nowiny. 
Wypiłem z Grabarzem flaszkę wódki i ułożyliśmy się do snu w olbrzymiej beczce. Tutaj melina żelazna. Czujemy się zupełnie bezpieczni. Palimy i po cichu rozmawiamy o przyszłej pracy. Ja snuję na tym tle różne fantazje, a Grabarz mi przytakuje: 
—  Poszło! Pierwsza kategoria! 

XII

Załoty sezon i złota jesień stanęły na granicy. Przemyt idzie nieustannie. Starych fartowców prawie nie ma... pracują powstańcy. Intrygują, plotkują, sypią się nawzajem po obu stronach granicy, zbijają ceny za roboty. 
Szczur był w miasteczku przez dwa dni. Dowiedział się dokładnie: jakie partie chodzą za granicę, gdzie mają punkty, jakimi drogami idą na pograniczu... Przyniósł sporo ciekawych i ważnych dla nas informacji. 
W miasteczku pozostało mało starych przemytników. Natomiast roiło się od powstańców, niesolidnych, pogardzanych przez bardzo nielicznych fartowców. Granica zdawała się teraz próżna, bezbarwna. Nieraz wspominałem dawnych kolegów i ogarniał mnie żal za nimi... Józef Trofida nie chodzi za granicę. Saszka Weblin zabity. Żywica się zastrzelił. Julek Wariat zmarł. Pietrek Filozof wyjechał. Bolek Lord siedzi w więzieniu. Kruczka zabili powstańcy. Jurlin, po ucieczce Soni, zaprzestał roboty. Chińczyk zginął w Sowietach. Gwóźdź zarżnął się brzytwą niedługo po ucieczce z zesłania. Felek Maruda wpadł za granicą na początku jesieni. Buldoga skazano wyrokiem Rew-trybunału na zesłanie. Wańka Bolszewik, po uciecze z Sonią Jurlinową, do miasteczka nie powrócił. Bolek Kometa wodzi obecnie dzikich. Po zabójstwie Suma, jest jedenastym ich maszynistą i jedenastym... wariatem (inaczej nie wyniesiono by go do tak wielkiej godności). Mamut złamał sobie na drugiej linii nogę, gdy zeskoczył z urwistego brzegu rzeczułki na kamienie. Po wyleczeniu okulał. Aliń-czuki chodzą rzadko. Boją się, aby nie sprzątnięto ich za granicą, bo wiedzą, że mają wiele wrogów. Dzicy pracują nadal w coraz innym komplecie. Kilku z nich wpadło w Polsce, kilku w Sowietach, kilku zabito lub postrzelono, a reszta pracuje jeszcze huczniej i weselej pod dowództwem słynnego wariata Bolesława Komety... Nigdy nie robiliśmy zasadzki na dzikich, chociaż było to łatwe. Obecnie jest to jedyna, sympatyczna dla nas partia. Spadliśmy na granicę niespodzianie. Od razu zaczęliśmy kłaść partię po partii. Zdarzało się, że załatwia- liśmy się z dwiema partiami w jedną noc. A nieraz kładliśmy po kilka razy z rzędu tę samą partię... Pogranicze ogarnęła panika. Słonie dygotali. Kupcy głowy potracili. Nikt nie mógł się domyśleć: kto ich kryje? Łupiliśmy ich i w Polsce, i w Sowietach, i na pograniczu, i na granicy. Gdy nie mogliśmy pochwycić ich w drodze, braliśmy partie na melinach. Gdybyśmy mogli w ten sam sposób pracować w sześciu: trzech tutaj, trzech tam, wszyscy kupcy musieliby zwinąć robotę. 
Uzbieraliśmy sporo towaru. Melinowaliśmy go po lasach, stodołach, w dawnych okopach, w opuszczonej gorzelni. Szczur, od czasu do czasu, sprzedawał olbrzymie partie kontrabandy przemytnikom z Rubieże-wicz i ze Stołpców. 
Urządzaliśmy zasadzki tak sprytnie, że we trójkę zatrzymywaliśmy największe partie. Braliśmy przy tym na wzgląd teren, porę dnia, wielkość partii, pogodę, rodzaj kontrabandy „charakter" partii, jej zwyczaje oraz wiele innych okoliczności. 
Wkrótce powstańcy się dowiedzieli, że to ja rozbijam partie i odbieram kontrabandę, bo widzieli mnie Słowik i Aligant, którzy obecnie chodzą z powstańcami. Widziano mnie w towarzystwie Grabarza, którego nie znano w miasteczku, i Szczura, którego jednak nikt nie rozpoznał, bo był ucharak-teryzowany. 
W miasteczku rozszerzano pogłoskę, że ja, po ucieczce, aby zemścić się na Alińczukach, stałem się podpolnikiem. Od tego czasu, jeśli gdziekolwiek wpadła partia, przypisywano mi winę za to. A Aliri-czuki przestali chodzić za granicę i nawet bali się wieczorami ukazywać na ulicach miasteczka. Tylko jedna rzecz była dla powstańców zagadkowa: że kryję ich i w Sowietach, i w Polsce. 
Na skutek naszej akcji kilka partii powstańców skończyło swe istnienie, a kilku kupców przestało dawać towar na przemyt. A my nadal prowadziliśmy swą „grę" i im była trudniejsza, tym więcej wzbudzała w nas zapału i uporu. 
Wymagało to wiele sprytu i wytrwałości. Czasem wybijaliśmy się z sił. Prowadząc tę pracę musieliśmy przewidywać i brać na wzgląd wiele rzeczy. Wszystko to, wzięte razem, stwarzało ciekawą hazardową grę, w której nieraz stawialiśmy na kartę własne głowy, więc nie wolno było przegrać... i nie przegrywaliśmy. Robiliśmy nieznaczne błędy, lecz prędko je prostowali. A korzystając z nabytego przez nas doświadczenia i usług informatorów w miasteczku, których Szczur hojnie opłacał, działaliśmy prawie na pewno. 
Była w miasteczku partia, której dotychczas nie mogliśmy pochwycić, chociaż robiliśmy na nią kilka zasadzek. Zawsze nam się wymykała. To nas irytowało i postanowiliśmy położyć ją koniecznie. Nie chcąc uganiać się za nimi na ślepo, Szczur szedł do miasteczka, aby zdobyć informacje. Znów rozpoczynaliśmy polowania na tamtą partię i znów nam się wymykała. 
W skład tej partii wchodziło dziesięciu przemytników — powstańców, których prowadził maszynista, Wicek Hetman, kolega i przyjaciel Alfreda Alińczuka. Ta okoliczność jeszcze bardziej nas podniecała... Towar nosili bardzo drogi i nie sypali się nigdy. Zresztą partia ta niedawno się sformowała. Szczur powiedział nam, że Alfred należy do moci u Żyda, który daje towar Hetmanowi. 
Ostatnim razem, wiedząc, jakimi drogami chodzi partia Hetmana, zrobiliśmy na nią zasadzkę o trzy kilometry od granicy. Postanowiliśmy nakryć partię w drodze powrotnej do Polski. Przypuszczaliśmy, że będą zmęczeni po przejściu blisko trzydziestu kilometrów (mieli melinę w pobliżu Mińska). Wiedzieliśmy, że miejsce, w którym zrobiliśmy zasadzkę, partia Hetmana mija, gdy nadchodzi poranek. A granica była zwykle „zakupiona" w obie strony, więc szli na pewniaka. Po obejrzeniu terenu urządziliśmy zasadzkę w otwartym miejscu. Z tyłu był Las Krasnosielski. Z prawa, za bagnem i kilku wzgórzami, znajdowała się wieś Gorari. Daleko przed nami leżała czarna smuga lasu. Stamtąd właśnie powinna była wyjść partia Hetmana i, dla skrócenia drogi, przeciąć łączką obok rzeczułki dłuższą otwartą przestrzeń, aby następnie wpaść do Lasu Krasnosielskiego i podążyć ku granicy. 
Grabarz ulokował się pośrodku łączki, w powiększonym przez nas wgłębieniu, za kępą. Szczur zaczaił się w kopicy, ułożonej z kilkunastu snopów, na skraju pola. Ja ulokowałem się w grupie krzaków na brzegu rzeczułki z prawa. W ten sposób utworzyliśmy trójkąt, którego każda strona miała około pięćdziesięciu kroków. Należało wpuścić partię Hetmana do tego trójkąta — jak do saka — a wówczas ją brać. 
Na zasadzkę przyszliśmy o godzinie trzeciej w nocy. Nie można było jeszcze ich się spodziewać. Wypiliśmy spirytusu, wypalili po dwa papierosy, a wówczas udaliśmy się na swoje miejsca. Przygotowałem pistolet i granat. Mieliśmy teraz po pięć granatów każdy (zdobył je w miasteczku Szczur). Powoli rozpoczynał się poranek. Odróżniałem coraz nowe szczegóły w terenie przed sobą. Wreszcie mogłem dostrzec wąską dolinkę i czerniejące w dali skrzydło lasu, z którego powinna była ukazać się partia Hetmana. 
Wokoło pusto. Szumią drzewa w pobliskim lesie. Cicho szemrze rzeczułka, przekradając się po bagnistym gruncie. Przez dłuższy czas patrzę w kierunku lasu, a potem szukam spojrzeniem swych kolegów. Są doskonale ukryci — mogę tylko przypuszczać, gdzie są. A w potrzebnym momencie jak spod ziemi wyrosną. Mojej kryjówki również nie można dostrzec nawet z odległości kilku kroków. 
W pewnej chwili zdaje mi się, że dostrzegam w dali ruch. Z początku myślę, że to złudzenie, lecz później się przekonywam, że u góry doliny, w pobliżu lasu, coś się porusza. Po dłuższym czasie zobaczyłem idących w naszym kierunku ludzi. Kroczą pośpiesznie, bo chcą jak najprędzej wyminąć otwartą przestrzeń. 
Patrzę w te miejsca, gdzie są ukryci Szczur i Grabarz. Dostrzegam, że przygotowują się nieznacznie do skoku naprzód. Ja również przybrałem wygodną do porwania się na nogi pozycję... A idący łączką są coraz bliżej. Teraz widzę ich zupełnie wyraźnie, chociaż nie mogę dostrzec wszystkich z osobna, bo idą gęsiego. Na przodzie zamaszyście kroczy Hetman. Mogę już odróżnić rysy jego twarzy... Słonie są coraz bliżej... Czekam cierpliwie na ich zbliżenie się. 
Nagle Hetman skręca w lewo. Przeskakuje rzeczułkę i o sto kroków od naszej zasadzki zmierza na ukos, przez niewielkie wzgórze, w kierunku lasu. Idzie na przełaj, przez pola, po bardzo niewygodniej drodze. Za nim brną inni powstańcy. Jest ich nie dziesięciu — jak zwykle — lecz jedenastu: partia się powiększyła. 
Zdębiałem. Po pewnym czasie spojrzałem ku kolegom. Spostrzegłem, że ze snopków ukazała się głowa Szczura, a zza kępy na łączce wylazł Grabarz... Patrzymy z żalem za coraz bardziej oddalającą się od nas partią. Biec za nimi nie ma sensu. To ich przepłoszy i mogą się rozbiec na różne strony. A nam zależy na tym, aby pochwycić całą partię, nie zaś kilku ludzi. 
Szczur i Grabarz idą ku mnie. Szczur grozi pięścią znikającej w lesie partii Hetmana. 
—  No, psiakrew, udało wam się! Ale nic. Teraz zatańczymy inaczej! 
W tym momencie Grabarz bez słów wskazał nam palcem w kierunku doliny. Spojrzeliśmy tam. Dostrzegłem wyraźnie ruch w pobliżu lasu. 
—  Chłopaki, na miejsca! — powiedział Szczur i, pośpiesznie przepełzając na drugą stronę łączki, schował się w kopicy. 
Grabarz ukrył się co prędzej za kępą. 
Po pewnym czasie dostrzegłem, że z dala posuwa się ku nam partia słoni. Idą niedbale, nie zwracając uwagi na teren. Od razu widać: powstańcy. 
Są już blisko. Przycupnąłem w zaroślach, gotowy do skoku naprzód. Nasze przypuszczenia są dobre: dolina ta, łączka i ścieżka obok strumienia stanowią doskonałą drogę dla przemytników. 
I słonie wkraczają na tę ścieżkę. Idą obok zarośli, w których jestem ukryty. Widzę ich nogi. Liczę ich: raz, dwa... Nagle widzę krótką spódnicę i kobiece nogi w czarnych pończochach. To wprawia mnie w zdumienie. Słonie przeszli. Wysunąłem się z zarośli i udałem się po cichu za nimi. Mam w jednej ręce parabellum, w drugiej granat. Nie oglądają się za siebie i nie dostrzegają mnie. Idą wciąż w kierunku porosłej trawą kępy... jak przewidywaliśmy... Są już blisko od niej. Raptem wyrasta przed nimi Grabarz. Słyszę spokojny, zimny, ostry dźwięk jego głosu: 
—  Stój! Ręce do góry! 
Słonie rzucają się w tył. Z boku wyskoczył w kopicy Szczur. Rozległ się jego zmieniony głos: 
—  Ani z miejsca! 
Widzę, że kilku powstańców podąża w tył. Wówczas i ja krzyczę: 
—  Klęknij, bo rzucę bombę! 
—  Towarzyszu, nie rzucajcie bomby! — krzyczy ktoś z powstańców. 
Aby nie można było dostrzec nas z dala, prowadzimy swych jeńców ku lasowi i tu ustawiamy ich tyłem do krzaków. Szczur i Grabarz stanęli po stronach grupy przemytników, trochę z tyłu, zagradzając im drogę do lasu. 
Chowam pistolet i granat do kieszeni i wyjmuję zza pasa z tyłu wyostrzony na obie strony sztylet. To dlatego, aby w czasie rewidowania ich jakiś zrezygnowany wariat nie spróbował wyrwać mi z rąk pistoletu. Słoni jest siedmiu — sześciu mężczyzn i kobieta. Zbliżam się ku nim i zapytuję: 
—  Kto ma broń? 
Wszyscy milczą. Wówczas powtarzam: 
—  Kto ma broń niech powie zaraz! Potem będzie gorzej!... 
Milczą stojąc z podniesionymi w górę rękami. Wtem zobaczyłem znaną mi twarz. Natychmiast przypominam sobie przemytnika, którego raniłem kiedyś, gdy uciekał ode mnie nocą w Krasnosielskim Lesie. 
Lecz wówczas szedł z inną partią. Na lewym skrzydle stoi Żyd. To odprowadzający. 
Rozpoczynam od niego. Z początku rewiduję go pobieżnie: czy nie ma broni, a potem dokładnie. Znajduję przy nim dwa niebieskie lisy. Zabieram je. 
—  Towarzyszu, puśćcie nas — mówi do mnie Żyd. — Dam wam trzydzieści rubli. 
—  Zdążysz! A pieniądze zabiorę ci i bez twego pozwolenia! 
Pruję sztyletem cholewy jego butów i wyjmuję z jednej z nich pięć studolarowych banknotów. Potem rozrywam daszek u jego czapki i znajduję w nim jeszcze dwieście dolarów. 
—  Mądry ś! — mówię do Żyda, który żałośnie się uśmiecha bladymi wargami. 
Zrewidowałem odprowadzającego i kazałem mu położyć się na krzyż na ziemi. Zacząłem rewidować następnego słonia. Odrzucam na bok worek ze skórkami, który ma na plecach. Poza tym nie znajduję przy nim nic. Ma niezwykłą minę. 
—  Otwórz usta! — mówię do niego. Wówczas przemytnik wypluł na dłoń kilka złotych monet. Mrugam do niego i mówię: 
—  Czyja forsa? Kupca? 
—  Moja, towarzyszu, moja! 
Włożyłem pieniądze do kieszeni jego kurtki. W tym momencie posłyszałem tupotanie nóg i trzask krzaków. Przemytnik, który kiedyś kilkakrotnie rzucał mi się do ucieczki i teraz zaczął uciekać. Grabarz skoczył za nim. Dognał go w lesie i przyprowadził z powrotem. Kazał mu uklęknąć i powiedział ze złością: 
—  Jeszcze raz to zrobisz: w łeb trzasnę! Uprzedzam! 
Zbliżam się do przemytnika i mówię: 
—  Co, wylizałeś się z tamtej rany? Powstaniec    zdumionymi    oczami    patrzył    mi w twarz. Wówczas powiedziałem: 
—  Uważaj, bratku, bo zginiesz! Szczegółowo go zrewidowałem, lecz znalazłem tyl- ko kilkanaście rubli w srebrze. Nie wziąłem mu tych pieniędzy. Również zostawiłem kilku słoniom schowane pod bluzami skórki. Będzie to zarobek z naszej grandy... Noski rzucałem na kupę. Towaru jest dużo. 
Zbliżam się do kobiety. Trochę się wstydzę ją rewidować. Jest przestraszona, lecz stara się uśmiechać zbielałymi wargami. Widzę, że drży na całym ciele. Pośpiesznie i pobieżnie ją rewiduję. Łapię mruganie Grabarza i jego uśmieszek. Wówczas zaczynam rewidować przemytniczkę uważnie i spokojnie. Nie znajduję nic. Wygląda to podejrzanie, bo przypuszczam, że drży nie tylko ze strachu przede mną, lecz i z obawy, abym nie znalazł czegoś ukrytego przy niej. Gdyby nie przypuszczenie, że koledzy inaczej to zrozumieją, zrewidowałbym ją bardzo szczegółowo. W pewnym momencie dostrzegłem, że ma włosy uwiązane w duży węzeł z tyłu głowy. Wyjąłem z nich szpilki i grzebienie. Na ziemię coś wypadło. Było tam kilkaset dolarów, mocno złożonych i owiniętych w strzęp czarnej pończochy. 
—  Mądrze! — rzekłem do niej i przypomniałem sobie Lorda, bo wyraz ten był ulubionym jego słówkiem. 
Zwykle odprowadzający nie niosą sami wszystkich pieniędzy, lecz dają część ich na przechowanie pewniejszym ludziom z partii. 
Po ukończeniu rewizji powiedziałem do leżących na ziemi ludzi: 
—  Wstać! 
Wszyscy pośpiesznie podnieśli się z ziemi i uważnie patrzyli mi w twarz. Wówczas powiedziałem: 
—  Jazda na spacer! I proszę jeszcze raz w gości z towarem! 
Twarze przemytników poweselały. Ten, którego raniłem kiedyś, zwrócił się do mnie: 
—  Towarzysz pozwoli mi poszukać w lesie czapki? Zgubiłem ją, gdy uciekałem. 
—  Pójdziesz i bez czapki! Widzę, że ci bardzo na niej zależy! Jazda w drogę! 
Słonie poszli szybko we wskazanym im kierunku i wkrótce znikli w lesie. A my złożyliśmy towar w dwie duże noski. Były tam czterdzieści dwie mardery i pięć błamów z popielic. W jednym worku znaleźliśmy trochę wiktuałów i brudną, kobiecą bieliznę. Grabarz śmiał się! 
—  To elegantka: nawet na robotę zapasową bieliznę bierze!... To na wypadek, że się przestraszy! 
Później powiedział do mnie: 
—  Nie umiałeś zrewidować jej należycie. Trzeba było na golasa! 
—  On nie rozbierał jej, a wszystko znalazł — rzekł Szczur. — A ty byś rozebrał i nic prócz kłaków nie zobaczył! 
Zarobiliśmy sporo na tej partii, która niespodzianie wpadła nam w ręce. Później Grabarz znalazł w lesie zgubioną przez powstańca czapkę. Rozpruliśmy ją, lecz nie znaleźli nic... Dziwnie uparty typ! Po co mu była potrzebna ta licha czapka! Liczyłem na pewno, że są w niej pieniądze. 
Idziemy na melinę do lasu. Tam rozniecamy ognisko. Jemy, palimy, pijemy spirytus, lecz nie jesteśmy zadowoleni. To, że partia Hetmana wymknęła się nam z rąk, wprawia nas w zły humor. 
—  No nic... Zobaczymy! — mówi, błyszcząc oczami Szczur. 
Bez pytania wiemy o co mu idzie. Rozumiemy się wpół słowa, z jednego gestu, spojrzenia. 
Rozpoczęły się deszcze. Noce były czarne. Nurzaliśmy się w nich, jak w sadzach. Ścigaliśmy nadal partię Hetmana. Gdy Szczur sprzedał za bezcen resztę towaru, którego sporo się uzbierało, powiedział: 
—  No, chłopaki, teraz zabierzemy się do Hetmana. Musi nam, cholera, pęknąć! 
—  I pęknie! — rzekł uroczyście Grabarz. 
—  Teraz inaczej będziemy go brać! — powiedział Szczur. 
—  Jak? — zapytałem. 
—  Jak? — powtórzył moje pytanie. — A tak: na melinie... Jak oni w drogę, to i my w drogę! Oni na melinę i my na melinę. Oni z meliny szast! a my: cap za mordę! Bulić, cholery, sarmak, albo towar! 
—  To klawo! — potwierdził Grabarz, uderzając się dłonią w kolano. 
Szczur wraca do miasteczka, a ja i Grabarz melinujemy się nadal w lesie. Znaleźliśmy doskonałą kryjówkę. W razie szochru można łatwo wiać na wszystkie strony. Wieczorem Szczur przybiegł do nas: 
—  No, chłopaki, w drogę!... Poszli... 
Instynktownie znajdując drogę, w zupełnej ciemności, podążamy w kierunku Mińska, gdzie się znajduje melina Hetmana. Wyruszyliśmy, gdy tylko zapadł zmierzch. Szliśmy bardzo prędko, bez wypoczynku i o godzinie dwunastej w nocy znaleźliśmy się w pobliżu meliny Hetmana. Szczur po cichu przelazł przez ogrodzenie i przemknął się do stodoły. Niezadługo powrócił do nas. 
—  No, jazda, chłopaki! Wszystko w porządku! 
Ruszyliśmy ku stodole. Wsunęliśmy się przez otwór pod dużymi wrotami. W środku cisza i ciemność. Z lewej strony stodoły były sąsieki, na których zwykle spali w górze powstańcy. Z prawa stała sieczkarnia i leżały stosy snopów. W jednym kącie zobaczyłem kilkadziesiąt worków zboża. Między nimi a ścianą stodoły było wąskie przejście. Ukryliśmy się tam. Szczur powiedział do nas: 
—  Dziś przyjdą i dziś wyruszą z powrotem. Wiem to na „pe"!... Rozumiecie?... Niosą tu drogi towar, a za granicę wezmą jeszcze droższy: skórki za trzy partie   towaru.   „Ka.p.u"?   To   będzie   robótka!... Tylko   uważać,   bo   Hetman   ma   maszynę...   Grabarz stanie przy wrotach, a ty położysz ich i zrewidujesz. Zabierzesz „rurę" Hetmanowi... Forsy nie szukaj, bo nie mają dużo, a towar będzie w workach... Powinni już nadejść. Wyszli wcześniej od nas, a zaraz dwunasta... 
Po kwadransie usłyszeliśmy pod ścianą stodoły szmer kroków. Potem wszystko ucichło. 
—  Poszli do gospodarza — rzekł cicho Szczur. Wkrótce rozległ się hałas u drzwi. Zgrzytnął rygiel. 
Zaskrzypiały wrota stodoły. Posłyszeliśmy szurganie kroków po klepisku. Meliniarz wyjął spod kożucha zapaloną latarnię i postawił ją w pobliżu wrót. Zobaczyliśmy krzątających się po stodole przemytników. Było ich jedenastu. Zrzucali z pleców noski i układali je obok wejścia do stodoły. Rozścielali siano na klepisku i układali się na odpoczynek. Meliniarz, Hetman i jeszcze dwóch przemytników, wzięli towar i wyszli ze stodoły. Po kilku minutach powrócili, niosąc pięć dużych nosek. Były w nich białe i czarne karakułowe skórki, które powstańcy mieli zanieść do Polski. Na dwóch przypadała jedna noska i musieli nieść je na zmianę. 
Słonie leżąc na sianie palą papierosy. 
—  Będziecie jeść? — zapytuje meliniarz Hetmana. 
—  Nie. Zaraz wracamy. Trzeba do rana przejść granicę. Wypijemy i w drogę — powiedział przemytnik. 
—  Jak chcecie — rzekł chłop. 
—  Może przyniesiecie trochę jabłek? Macie dobre antonówki — usłyszałem głos któregoś z powstańców. 
—  Antonówka u mnie znakomita! — mówi meliniarz i, chowając latarnię pod kożuchem, wychodzi ze stodoły. 
Jest ciemno. W mroku jarzą się ognie papierosów. Słychać skąpo rzucane wyrazy. Każdego nęci wypoczynek. Niektórzy drzemią. Wtem Szczur mówi po cichu: 
—  Grabarz od wrót! Ty do środka!... 
—  Poszło... Pierwsza kategoria! — szepcze Grabarz. 
Wychodzimy z ukrycia i po ciemku ruszamy naprzód. Trzymam w lewej ręce latarkę, a w prawej odbezpieczone parabellum. Zbliżam się do cicho rozmawiających powstańców... Czekam... 
—  Tu jest ktoś cudzy — słyszę głos z ciemności. 
Wówczas zapalam latarkę i wysuwam naprzód parabellum. Od wrót stodoły i od sąsieku błyskają latarki kolegów. 
—  Ręce do góry! Raz, dwa... No, bo w łeb! 
—  Kłaść się na wznak! — krzyczy Grabarz. Wszyscy zamilkli. Widzę, że Hetman ukradkiem opuszcza rękę w dół. Wiem, że chce odrzucić na bok rewolwer. Szczur idzie ku wrotom stodoły. Otwiera je. Wyrzuca na zewnątrz noski ze skórkami. Ja rewiduję po kolei powstańców. Rozpoczynam od Hetmana, któremu zabieram nabity nagan. 
—  Też masz pazurki! — mówię do niego. Wkrótce zrewidowałem wszystkich. U odprowadzającego znalazłem około tysiąca rubli w złocie. 
—  Chodź — woła mnie Grabarz. 
Idę ku otwartym wrotom. Potem obracam się i mówię: 
—  Do rana żeby mi żaden nie ważył się stąd wyjść! Bo  jak przyłapiemy którego  za stodołą...  zastrzelimy! 
Gdy znaleźliśmy się na dziedzińcu, dostrzegłem idącego z dala, z latarnią w ręce, meliniarza. Latarnia była przykryta połą kożucha i rzucała w dół, na ziemię, chybotliwą plamę światła. Podskoczyłem ku niemu. Wziąłem z ręki meliniarza kosz jabłek i postawiłem go na ziemi. Potem błysnąłem mu latarką w oczy i powiedziałem: 
—  Jesteś aresztowany. Ze stodoły nie wychodzić, bo złapiesz kulkę! 
Odemknąłem wrota i wepchnąłem do środka struchlałego ze strachu chłopa. Potem zamknąłem wrota na rygiel. 
Ja i Grabarz wzięliśmy po dwie noski, a Szczur jedną. Ruszyliśmy powoli naprzód. Otulił nas gęsty mrok. Nieśliśmy znaczny ciężar i musieli często wypoczywać. Do rana ledwie zdołaliśmy dotrzeć do naszej meliny w Krasnosielskim Lesie. Wieczorem tegoż dnia przenieśliśmy towar do miasteczka i Szczur go opylił. 
A po dwóch dniach znów położyliśmy partię Hetmana. Szczur dowiedział się w miasteczku, że słonie idą na inną melinę. Przybiegł do nas we dnie: 
—  No, chłopaki — rzekł ze złym błyskiem w o-czach. — Dziś Hetman ze swoimi znów wali w dro- gę... Trzaśniemy ich tu... w miasteczku. To będzie haju, waju!... Idą ze stodoły Malcysiaka, z Zagu-miennej... Tylko robić z trzaskiem! Damy im pieprzu powąchać! 
Wieczorem zrobiliśmy zasadzkę w pobliżu stodoły, w której musieli zebrać się powstańcy z partii Hetmana. Gdy zupełnie się ściemniło, przeleźliś-my przez ogrodzenie i położyli się w bruździe, 0   dziesięć kroków od wejścia do  stodoły.   Słyszeliśmy jak w pobliżu nas zatrzymał się wóz, z którego wyładowano towar. Potem wóz odjechał i do stodoły zaczęli schodzić się przemytnicy. Przychodzili po jednemu, po dwóch. Słyszeliśmy ich przyciszone rozmowy. 
—  Wszyscy już? — rozległ się głos Hetmana. 
—  Brak Janka Kiełba! — odparł ktoś. 
—  Zaraz przyjdzie. Poszedł po spirytus dla nas — rzekł inny powstaniec. 
Po kilku minutach usłyszeliśmy pośpieszne kroki. Idący zawrócił ku stodole, odemknął wrota i wszedł do środka. Zerwaliśmy się na nogi i w ślad za nim wpadli do stodoły. Prawie jednocześnie zaświeciliśmy latarki 1  wysuwając naprzód w smugach świateł rewolwery, zakomenderowali: 
—  Ręce do góry! 
—  Siadać! 
Znów zrewidowałem słoni. Zacząłem i teraz od Hetmana, znowu zabierając mu nagan. Powiedziałem do niego: 
—  Jeśli trzeci raz znajdę u ciebie taką zabawkę, to ci z niej mózg ze łba wydmuchnę! Rozumiesz? 
Zrewidowałem wszystkich słoni. Robiłem to umyślnie powoli. Tymczasem Grabarz powyrzucał ze stodoły noski, a Szczur odnosił je, po dwie na raz, daleko w pole. Potem kazałem przemytnikom nie wychodzić do rana ze stodoły i zamknąłem wrota. Naturalnie nie posłuchają: wyjdą wcześniej, lecz było to dla nas obojętne. 
Przenieśliśmy towar do pasera, którego Szczur uprzedził o tym we dnie. W pół godziny po grandzie towar był opylony. Wzięliśmy zaledwie trzecią część jego wartości. 
Szczur wesoło się śmiał: 
—  To będzie gadaniny! To będzie haju! Ale zrobiliśmy swoje. A jak się nadarzy sposobność, to i po raz trzeci ich położymy! 
Kilka dni straciliśmy na zebranie pochowanego w różnych miejscach towaru i na przeniesienie go do pasera. Spieniężyliśmy wszystko i mamy wolne ręce. Postanowiliśmy wypocząć przez kilka dni. 
Ja i Grabarz we dnie śpimy w gorzelni, a po nocach wałęsamy się w pobliżu Rakowa. Chodzimy po lasach, po drogach, a czasem zapuszczamy się i do miasteczka. Szczur tymczasem planuje robotę na przyszłość. Spotykamy się z nim nocami. 
Mam obecnie, poza tamtymi sześcioma tysiącami dolarów, które dałem na przechowanie Pietrkowi, jeszcze osiem tysięcy pięćset dolarów i ponad dwa tysiące rubli w złocie. Większą część tych pieniędzy schowałem w skrytce Kruczka. Grabarz też przechowuje tam swe pieniądze. Nazywamy tę skrytkę (dziuplę w starej lipie) naszym bankiem. 
Pewnego wieczora poszedłem, wraz ze Szczurem i Grabarzem, do Mamuta, który okulał tak fatalnie, że musiał zaprzestać pracy przemytniczej. Kolega radośnie nas przywitał. Pozasłaniał okna firankami i zamknął okiennice. Zaczęliśmy pić wódkę. Mamut długo mi się przypatrywał, a potem rzekł powoli, z wysiłkiem układając w zdania wyrazy: 
—  Czy to... prawda... ty... ten tego?... 
—  Co? — zapytałem go. 
—  Pod-pol-nik?... 
Szczur parsknął śmiechem, a potem rzekł: 
—  Ciemno ci w głowie Mamucie... To my wszyscy   kładziemy   powstańców.   Rozumiesz?...    Kryjemy ich i tam, i tu... Widzieli go, gdy ich strzygł, no i gadają! 
Mamut skinął mi głową i oczy mu wesoło błysnęły. 
—  To, bracie, im za wszystko! — mówił dalej Szczur. — I za Kruczka, i za Lorda, i za to, że są cepy, chamy, szkopy!... 
Wypił szklankę wódki i uderzył pięścią w stół: 
—  Jak zechcemy, ani jednej partii za granicę nie puścimy! Nasza granica, a nie ich! Nasza i już!... Nas trzech, a ich trzystu i żaden nie przejdzie! Żaden!... Nasza granica!... 
Mamut pił i kiwał głową. Twarz miał jak w kamieniu wykutą i tylko oczy olbrzyma, dziecinne, dobre, wesoło się śmiały do nas i odbijało się w nich mnóstwo uczuć i myśli, których nigdy nie potrafił wyrazić słowami. 
Gdy zbieraliśmy się do odejścia, Szczur zawołał żonę Mamuta i rzekł do niej: 
—  Nie macie teraz pociechy z męża... Co? 
—  Co robić? Ja nie narzekam... 
—  Chcecie założyć sklep albo jakikolwiek interes? 
Oczy kobiety radośnie błysnęły. 
—  Ale z czego? 
—  Ja dam tysiąc rubli — rzekł Szczur. 
—  I ja dam tysiąc — powiedziałem za nim. 
—  Ja też dam tysiąc — dodał Grabarz. 
—  Jak ja wam spłacę? — rzekła kobieta. 
—  Wcale nie trzeba!  To dla niego — Szczur wskazał palcem na Mamuta. — Tylko wy o niego dbajcie, o tego... mamuta, bo go i dziecko skrzywdzi. A teraz taki świat:  słabego, dobrego, wstydliwego zębami zagryzą. 
Daliśmy żonie Mamuta trzy tysiące rubli i opuścili ich mieszkanie. 
Nazajutrz Szczur przyniósł mi paczuszkę, którą przysłano na jego adres, lecz przeznaczoną dla mnie. Paczuszka była z Wilna od Pietrka. Zawierała list i małe pudełeczko. Znalazłem w nim doskonałą bezardowską busolę w skórzanym futerale. Nigdy nie pomyślałem 0   kupnie busoli, chociaż była to bardzo wygodna 1 potrzebna dla mnie rzecz. Teraz mogłem nieomylnie, w najciemniejszą noc, w zupełnie nieznanym terenie, odnaleźć potrzebny mi kierunek. 
Wieczorem długo patrzyłem na świecącą się wskazówkę kompasu i, rozrzewniony, myślałem o Pietrku: 
„Jak mu to przyszło do głowy?... Jednakowoż myślał o mnie... Kupił to dla mnie!..." 

XIII

Pośrodku Krasnosielskiego Lasu, o trzy kilometry od granicy, leży, przecięta na ukos traktem, olbrzymia polana. Z południowej strony znajduje się duży, ciemny, gęsto porosły drzewami wąwóz. Tędy często przekradają się powstańcy, którzy, dla skrócenia drogi, przechodzą pośpiesznie polanę i znikają w gęstwinie krzaków, porastających brzegi wąwozu. 
Sto kroków od lewego rogu tej polany pewnej nocy wyrósł krzaczek, a za nim się zjawił niewidzialny z dala dół. A o kilkanaście kroków z lewa, na skraju wąwozu, znalazła się kopica siana... Ja siedziałem w dole za krzaczkiem, a Szczur ukrył się w kopicy. Grabarz czatował w grupie krzaków o kilkanaście kroków przed połączeniem brzegu lasu z wąwozem. W ten sposób utworzyliśmy sak, w rodzaju tamtego, który poprzednio urządziliśmy w pobliżu Gorani, łapiąc w niego, przypadkiem, zamiast partii Hetmana, sześciu przemytników i przemytniczkę. 
W godzinę po nadejściu poranka spostrzegłem wyłaniających się z lasu, po drugiej stronie polany, ludzi. Szli pośpiesznie, starając się jak najprędzej przemierzyć otwartą przestrzeń... Wszyscy są w czarnych, krótkich kurtkach i długich butach... Przechodzą obok od mej zasadzki i zbliżają się do grupy krzaków w kącie polany. Widzę, że na spotkanie ich — aby nie dopuścić słoni zbyt blisko do lasu — biegnie Grabarz. Powstańcy nie dostrzegli go w pierwszej chwili. Potem w osłupieniu stanęli. Rozległ się głos Grabarza: 
—  Ręce do góry! 
Powstańcy rzucili się hurmem w lewo, ku krańcowi polany. Z kopicy siana wyskoczył Szczur. W rękach miał dwa rewolwery. Krzyknął do nich z bliska: 
—  Padnij, bo rzucę granat! Runęli na ziemię. 
—  Ręce na krzyż! — krzyknął Grabarz. 
Pośpiesznie obmacałem ich: szukałem broni. Potem kazałem im powstać i zrewidowałem dokładnie każdego. Worki ze skórkami, które nieśli z sobą, rzucałem na kupę. W skład tej partii wchodzili tędzy, rośli mężczyźni. 
—  Dobrzy   byliby   żołnierze   do   krasnej   armii! — powiedziałem rewidując ich. 
Powstańcy pochlebnie zachichotali. Nagle z jednego końca partii posłyszałem znany mi głos Aliganta (dziwna rzecz, że nie dostrzegłem go wcześniej). 
—  Chło-o-pa-aki!... to-oż Szczu-ur!... 
Aligant wskazał palcem w kierunku Szczura, który stał o kilka kroków od kopicy. Z twarzy jego spadły źle przyklejone wąsy, więc natychmiast go poznano. Podbiegłem do Aliganta: 
—  Zamknij mordę, bo zaraz ci pokażę nie szczura, a kota! 
Aligant zaczął się cofać ode mnie, mówiąc płaczliwie: 
—  Panie... towarzyszu... Władku... Zrewidowałem powstańców i puściłem ich. Przedtem powiedziałem: 
—  Oznajmijcie waszym chojrakom w Rakowie, że granica zamknięta! Że żadnej partii nie puszczę! Powiedzcie, że to za Kruczka i za Lorda, i za to, że się zadają z Alińczukami! Zrozumieliście? 
Rozległy się głosy powstańców: 
—  Tak. 
—  Zrozumieliśmy. Wówczas powiedziałem: 
—  No to urywajcie! Biegiem, bo będę rąbał do was! Słonie w nogi. Wystrzeliłem kilka razy za nimi (tak, aby nie trafić). A Grabarz krzyczał: 
—  Go-go-go!...  Trzy-maj  fartowców, żyganów, chojraków, blatniaków, cwaniaków!... 
Gdy później odnieśliśmy towar na melinę, Szczur powiedział: 
—  No, teraz i dla mnie klapa. Całe miasteczko będzie wiedziało. Teraz i ja muszę iść na wystawę. 
—  Nic, poradzimy sobie! — rzekł Grabarz. 
A po paru dniach urządzono polowanie na nas. Byliśmy w pewnej sprawie w pobliżu Mińska. W nocy zaczął lać deszcz. Do rana przeszliśmy z Lasów Ar-chijerejskich do Lasu Starosielskiego. 
Zrobiliśmy dniówkę w lesie, w pobliżu traktu, na siedemnastej wiorście do Mińska. Zmokliśmy do ostatniej nitki. Niedługo przed południem deszcz ustał i roznieciliśmy ognisko, aby się ogrzać i wysuszyć rzeczy. Dym ogniska mógł nas zdradzić, lecz nie zwracaliśmy na to uwagi. 
Czatowaliśmy kolejno, po jednemu, i suszyli rzeczy u ognia, do którego wrzucaliśmy duże polana, złożonego w pobliżu w sagach drewna. W pewnym momencie w pobliżu naszej kryjówki przeszło dwóch pastuszków. Chłopcy zatrzymali się na chwilę, zerkając ciekawie ku nam. 
—  No, czego tam? — krzyknął do nich Grabarz. — Szorujcie dalej! 
Pastuszki pośpiesznie zniknęli w krzakach. A po godzinie (ja wówczas wysuszyłem ubranie i stałem na warcie) usłyszałem w lesie podejrzany szmer. Obróciłem głowę w lewo i nagle spojrzenie moje przelotnie spotkało się ze spojrzeniem, patrzących ku mnie z gęstwiny krzaków, oczu. Poza tym dostrzegłem czarną skórzaną czapkę z czerwoną, pięcioramienną, emaliowaną gwiazdką. Wiedziałem, że jestem obserwowany, więc nie okazałem zaniepokojenia, lecz odbezpieczyłem pistolet i postawiłem nogę w ognisko. Koledzy, zdumieni, spojrzeli na mnie. Ruchami dłoni pokazałem im, aby prędko się ubierali. Zrobili to, nie tracąc ani chwili czasu, lecz nie ukazali się z ukrycia. Wskazałem im dłonią w kierunku pobliskich krzaków. A tam rozlegały się coraz wyraźniej sze szmery i przytłumione szeptania. Słyszałem je z prawa i z lewa. Nagle w pobliżu szczeknął krótko pies. Wówczas się pochyliłem i szepnąłem do chłopaków: 
—  Granaty! Żywo! 
Koledzy odbezpieczyli sześć francuskich, odpornych granatów i dali mi dwa. Wówczas rzuciłem jeden granat prosto w grupę krzaków, przed siebie, a drugi trochę dalej. Szczur i Grabarz w tejże chwili rzucili granaty w prawo i lewo. Po kilku sekundach granaty zaczęły eksplodować. Las zadygotał. W powietrze poleciały fontanny ziemi. Trzeszczały gałęzie drzew. Rozlegały się krzyki i tupotanie uciekających ludzi. A my natychmiast poszliśmy ku zachodowi. Staraliśmy się nie sprawiać hałasu. 
Dłuższy czas panowała cisza, a potem padł strzał karabinowy. Następnie rozpoczęła się gęsta strzelanina. Nie odpowiedzieliśmy ani strzałem i wciąż podążali naprzód. Po pewnym czasie z tyłu rozległo się szczekanie psa. 
—  Niedobrze! — rzekł  Szczur. — Tropią nas z psem, a do wieczora daleko... 
—  Żeby była terpentyna lub amoniak, można by wylać na ziemię. Skower nie poszedłby daleko za nami. A teraz marnie! — powiedział Grabarz. 
Zbliżyliśmy się ku brzegowi lasu. Przed nami rozciągały się daleko otwarte pola. Do granicy było dwanaście wiorst, do najbliższego lasu, prowadzącego ku granicy, ponad cztery wiorsty, a zmierzch mógł nastąpić nie wcześniej jak za trzy godziny, więc wyjść z lasu w pole było zbyt niebezpiecznie. 
Poszliśmy skrajem lasu ku południowi. Przedostaliśmy się na drugą stronę traktu i środkiem lasu zawrócili na wschód. Teraz oddzielał nas od pościgu trakt. W obecnej chwili prześladowcy nasi szli na zachód, a myśmy podążali ku wschodowi. Oni posuwali się bardzo powoli, gdyż obawiali się zasadzki, a my pośpiesznie. Od czasu do czasu słyszeliśmy z lewa szczekanie psa. 
Szedłem pierwszy. Aby nie gubić kierunku i nie przedłużać drogi, prowadziłem kolegów podług busoli. Zbliżyliśmy się do krańca lasu. Stamtąd było widać Stare Sioło i jadące traktem wozy. 
Skręciłem na północ. Znalazłszy dogodną chwilę, gdy nie było nikogo w pobliżu, przeszliśmy na drugą stronę traktu i znaleźli się w tamtej części lasu, z której wycofaliśmy się przed godziną. Byliśmy teraz na tyłach obławy, która posuwała się powoli naprzód o dwa kilometry przed nami. 
Mijamy nasze, wygasające, ognisko. Widzimy leje, które wyryły w ziemi granaty. Od tego miejsca kierujemy się na północ, a potem znów podążamy ku zachodowi — w ślad za obławą. Coraz wyraźniej słyszymy szczekanie psa i hałas sprawiany przez idących przed nami ludzi. Słyszymy, że oddalają się na południe — przeszli trakt. Wówczas zbliżamy się ku brzegowi lasu i tu zatrzymujemy się. Znów widzimy przed sobą pola... A do zmierzchu jeszcze dwie godziny. 
Nie idziemy już po raz drugi dookoła po lesie, bo wiemy, że spostrzegą nasz wybieg i zrobią zasadzkę lub skierują obławę w tył, a sądząc z poprzednich strzałów karabinowych i sprawionego hałasu, mają znaczne siły. Zaczajamy się w grupie krzaków w pobliżu krańca lasu i czekamy. Mamy w pogotowiu granaty i rewolwery... Czas wlecze się nieskończenie... Do wieczora daleko... 
Po upływie godziny obława obeszła wokoło po lesie i znów zaczęła się zbliżać ku nam. Co parę minut rozlegało się szczekanie psa. 
— Ja tego skowra sprzątnę! — mówi Grabarz ze złością. — Wy zaczekajcie tu. 
Wsuwa rewolwery do kieszeni i odbezpiecza dwa granaty. Potem idzie lasem naprzeciw zbliżających się ku nam ludzi. 
Przez kwadrans panuje cisza. Obława jest coraz bliżej. Nagle rozlega się wybuch granatu i przewala się daleko po lesie... Drugi wybuch... Pies zamilkł... Zupełna cisza... Potem zaczynają grzmieć karabiny. Po paru minutach zbliża się ku nam Grabarz. 
—  Trafiłeś skowra? — pyta go Szczur. 
—  Nie wiem. Ale oni wstrzymają się na pewno. 
Do zmierzchu jest ponad godzinę. Wychodzimy w pole. Szybko podążamy prosto ku czerniejącemu w czterech wiorstach od nas lasowi. Gdy przemierzyliśmy trzecią część tej drogi, z tyłu rozległy się strzały. Obejrzałem się. Polem biegli za nami żołnierze z karabinami w rękach i, zatrzymując się od czasu do czasu, strzelali do nas. Poszliśmy jeszcze prędzej. 
W połowie naszej drogi leżała wieś. Chcąc skrócić sobie trasę, aby mieć równe szansę z naszymi prześladowcami, którzy na pewno pójdą przez wieś, weszliśmy w wąską, tonącą w błocie ulicę. Broni nie chowaliśmy. Mieliśmy w rękach granaty i rewolwery. 
Pośrodku wsi stał tłum ludzi. Jakieś zebranie. Tłum otaczał wóz, na którym stał mężczyzna i, żwawo gestykulując, przemawiał. Wtem ktoś z tłumu dostrzegł nas. Wszystkie spojrzenia obróciły się w naszą stronę. Nie zwracając na to uwagi szybko podążaliśmy naprzód. Raptem mężczyzna, który przemawiał do zebranych na ulicy ludzi, zeskoczył z wozu i pobiegł na pobliskie podwórko. Szczur przeraźliwie krzyknął: 
— Trzymaj!! 
Grabarz kilka razy gwizdnął na palcach. 
Tłum zaczai topnieć. Ludzie rozbiegli się na wszystkie strony. Idąc dalej pustą ulicą widzieliśmy tylko, gdzieniegdzie, ukradkiem wyglądających z okien mieszkań i zza rogów chałup ludzi. 
Wpadliśmy na drugi koniec wsi i poszli na przełaj przez pola. Z dala nieustannie rozbrzmiewały strzały ścigających nas żołnierzy, którzy chcieli w ten sposób zaalarmować ludność wsi, aby nas ścigano, lecz narobili jeszcze większego popłochu i osiągnęli jedynie to, że chłopi pochowali się, gdzie kto mógł. 
Wreszcie dotarliśmy do lasu, który zalegały już wieczorne cienie. 
—  Możemy zaczekać tu na nich — powiedział Grabarz, siadając na ściętym pniu brzozy. — Widzę, że im pilno do piekła... 
Teraz już nikt z nas nie może swobodnie się ukazać w miasteczku. Idziemy tam przeważnie wszyscy razem i tylko wieczorami. Szczur przemyka się do mieszkań swych informatorów i zbiera od nich wiadomości o pracy powstańców, o zajściach na granicy, pograniczu i w miasteczku. Potem idziemy razem do sklepów i kupujemy potrzebne dla nas rzeczy. Parę razy poznawano nas, lecz nikt nie miał śmiałości wejść nam w drogę lub donieść natychmiast. A później wymykaliśmy się z miasteczka i szli na melinę do gorzelni w Pomorszczyźnie lub w okoliczne lasy. Częściej w lasy — tam było nam najbezpieczniej. 
Znów straciliśmy parę dni na zebranie w jedno miejsce i przeniesienie do pasera ukrytych w różnych miejscach towarów. Zarobiliśmy sporo. Pieniądze już nas nie cieszą. Jaka różnica: ile ich posiadam, jeśli nie mogę kupować za nie wszystkiego, co mi się podoba. Składam większą część ich, przeważnie złoto i drobniejsze banknoty, do naszego banku — w dziupli starej lipy. 
Wczoraj Szczur poszedł sam do miasteczka. Czekaliśmy na niego na cmentarzu. Przyniósł kilka flaszek spirytusu, sporo jedzenia i powiedział do mnie: 
—  Jest dla ciebie nowina. 
—  Jaka? 
—  Powiem na melinie. 
Padał deszcz, więc, aby dobrze wypocząć, poszliśmy na melinę do gorzelni. 
—  Co za nowina? — zapytałem Szczura. 
—  Nie wiem, czy ci powiedzieć... 
—  No mów! 
—  Dobrze. Tylko ty się nie przejmuj tym... Jutro, w niedzielę, będą zaręczyny Feli. 
—  Nie może być!... A z kim?... 
—  Zgadnij. 
—  Nie mogę się domyślić. 
Szczur krzywo się uśmiechnął i wycedził powoli: 
—  Z pa-nem Al-fre-dem A-liń-czu-kiem... Zaniemówiłem. Szczur spostrzegł, jakie to wywarło na mnie wrażenie i rzekł: 
—  Mnie  też  to,   bracie,  przeraziło.   Rozmyślałem nad  tym  długo...   Bardzo  długo...   Tak  sobie medytowałem: czy to może być, aby taki szkop wziął siostrę Saszki i korzystał z posagu, który Saszka za cenę życia swego dla niej uzbierał?... Tak właśnie myślałem. I powiedziałem sobie: rąbnę go!... A potem ja lepiej rozważyłem to sobie i powiedziałem inaczej: nie trzeba i nie można!... I ty to zrozum... A wiesz dlaczego? 
—  No? 
Szczur poprawił palącą się w butelce świecę, a potem uniósł w górę dwa palce i przymrużył oczy. Na twarzy jego wykwit! krzywy uśmiech. 
—  A dlatego, że oni siebie warci!... Rozumiesz?... Jeśli ona zgadza się wyjść za niego za mąż, chociaż wie co to za ananas, to... warta go... A on wart jej!... I pies im mordę lizał! A ty pluń i głowy sobie nie zawracaj!... Siostra Saszki nie powinna była tego zrobić, a jeśli to zrobi, to jest zwykłą... ścierką... Ot jak... Może to i lepiej... 
Długo milczałem. W głowie mi przewalało się mnóstwo myśli. Później uścisnąłem mocno dłoń Szczura i rzekłem: 
—  Masz rację! 
Szczur skinął mi głową i wesoło błysnął oczami. A trochę później powiedział: 
—  Wiesz co ja wymyśliłem? Pytająco spojrzałem mu w oczy. 
—  ...Pójdziemy jutro we trzech na zaręczyny Fe-li...  Co?... Nie spodziewają się takich gości.  Sama śmietanka będzie. A tu wpadniemy i składamy życzenia wesołego alleluja dla panienki i dla chołuja!... Co wy na to? 
—  Dawaj! — rzekł wesoło Grabarz. — Pierwsza kategoria! 
—  Dawaj! — krzyknąłem i ja. 
Opanowała mnie złość. Gotów byłem do każdej, nawet najdzikszej awantury. Piłem dużo. Potem, gdy koledzy usnęli, długo leżałem nie mogąc zmrużyć oczu. 
Nazajutrz, późnym wieczorem, udaliśmy się do miasteczka. Do mieszkania Weblinów był wygodny dostęp ze wszystkich stron. Przeleźliśmy przez kilka parkanów i znaleźli się w ogrodzie. Stąd można było wygodnie obserwować ruch w domu i na podwórku. 
Zaczai padać deszcz i dziedziniec opustoszał. Przez otwarte, jaskrawo oświetlone okna mieszkania słyszeliśmy dźwięki gramofonu. Skradłem się pod okna domu i zajrzałem do środka. Zobaczyłem kilkanaście osób, siedzących za stołem zastawionym do kolacji. Fela siedziała obok Alfreda, który coś do niej mówił, przymilnie zaglądając dziewczynie w oczy. Ciągle się uśmiechał, muskał palcami wąsika, lecz twarz dziewczyny była spokojna i surowa. 
Prócz nich zobaczyłem w izbie wszystkich braci Alińczuków, Karola i Zygmunta Fabińskich, Aliganta, Słowika, który miał gitarę na kolanach. Poza tym było jeszcze kilku nie znanych mi mężczyzn, starszych i młodszych, zapewne krewnych Alińczuków i Feli. Z dziewcząt były: Belka, która pogodziła się z Alfredem, Andzia Sołdat, kuzynka Feli, Zosia, i jeszcze kilka kobiet, znanych mi tylko z widzenia. 
Na stole stało sporo wypróżnionych flaszek. Towarzystwo było zalane, lecz zachowywano powagę. Do mnie się zbliżyli Szczur i Grabarz. Zaczęli wraz ze mną patrzeć w okno. Gramofon umilkł. Dostrzegłem, że Lutka Zubik mówi coś Słowikowi. Pewnie prosi go, aby zagrał lub zaśpiewał. Przyłączyły się do niej inne dziewczyny. Spostrzegłem, że Słowik się zarumienił. Poprawił się na krześle, wziął kilka akordów na gitarze i zaczai śpiewać. Lecz śpiewał nie naszą, przemytnicką piosenkę, którą granica układała, lecz inną... smutną, rzewną: 
Step, bezbrzeżny ste-ep!... Serce gniecie ża-a-al!... Jak skazańca jęk Piosnka leci w dal. Jak skazańca jęk Piosnka le-e-ci w da-al!... 
Nie mogę oderwać się od okna. Pieśń zachwyca mnie. Ogarnia całą moją istotę. Chłonę ją duszą, sercem, nerwami... Wtem Szczur położył mi rękę na ramieniu. 
—  Chodź! 
Idę wraz z nimi do sieni. Piosenka się kończy. W mieszkaniu przez chwilę panuje cisza. W tym momencie Szczur otwiera szeroko drzwi i wkracza do izby. Podążamy za nim. Wszyscy obracają ku nam zdumione oczy. Wtem dostrzegam poruszenie wśród Alińczuków. Alfred sięgnął ręką do kieszeni. W tejże chwili Szczur błysnął dwoma pistoletami, kierując je ku obecnym w izbie ludziom. My również wyjęliśmy broń. Szczur powiedział, zwracając się do wszystkich: 
—  Przyszliśmy tu w imieniu brata Feli, Saszki. Saszka był moim kolegą, a zmarł u niego na rękach! 
— wskazał ruchem głowy na mnie. — Więc, gdyby żył, zaprosiłby nas prędzej niż wielu z was na zaręczyny siostry. A kawaler — Szczur się zwrócił do Alfreda — niech się uspokoi i trzyma rączki w porządku, bo zamiast zaręczyn zrobimy parę pogrzebów. 
Szczur siada do stołu, między odsuwającymi się na bok Lutką Zubik a Zosią, naprzeciw Alfreda. Wszyscy milczą. Wtem rozlega się głos Feli, która patrzy mi w oczy i mówi: 
—  O to ładnie, panie Władysławie, z bronią w gości przyjść!... 
—  Broni w ręce nie miałem — odparłem jej ponuro. — Wyjąłem broń dopiero wtedy, gdy Alfred po nią sięgnął, bo wiem, że nawet zza płotu strzelać dla niego nie pierwszyzna! 
—  To dla mnie obraza! — mówi Fela i na czole jej ukazuje się długa, pionowa zmarszczka. 
—  A!...   To   panna   Felicja   taka   obraźliwa?... Nie wiedziałem o tym. Myślałem inaczej, bo widzę, że   ten,   który   rok   temu   pannę   kurwą   nazywał, o czym Felciunia dobrze wie, jest teraz jej narzeczonym. 
—  A co to ciebie obchodzi? — wyrzekł przez zęby Alfred.' Wtrącił się Szczur: 
—  Bardzo go to obchodzi! Bardzo, bo jest twoim kumotrem! 
—  Burego kota do chrztu trzymał! — odezwał się Grabarz. 
—  Nie — ciągnął dalej Szczur — dlatego, że mordę ci okuł i nóżkę przedziurawił. 
—  A kto was prosił? — rzekła Fela. Wówczas powiedziałem: 
—  Pani mnie kiedyś zapraszała. Przyszedłem podpity... wyśmiała mnie pani. Teraz przychodzę trzeźwy, z koleżkami — znów się nie podoba. 
—  Z bandytami! — rzucił Alfred. 
—  Nie z takimi żłobami jak ty, co zza płotu do chłopaków strzelają, na lewo na policję donoszą, z pod-polnikami w Sowietach kolegują i chłopaków sypią! 
— rzekłem do niego. 
—  Wy sami nikomu pracować nie dajecie! — rzekł Alfred. 
—  Nie dajemy takim żłobom jak ty! I nie damy! Skończy się dla was złote dno! Warn drwa rąbać, wodę nosić i pieluchy prać, a nie fartować! — rzekł Szczur. 
—  Przez ciebie zginął Kruczek, przez ciebie zginął Gwóźdź! Ty napuszczałeś na nas powstańców. Ty naprowadzałeś czekistów. Więc pamiętaj: dla was granica zamknięta i jeśli od dziś dnia złapię którego z was pięciu —  Szczur kolejno  tykał  przez  stół  palcem w piersi Alińczuków — za granicą, ta rąbnę w łeb, bo granicę zapaskudzacie! A jeśli złapię którego z powstańców, a ja złapię, to też kości pogruchoczę. Powiedzcie im. A teraz dość gadania. Przyszliśmy tu wypić i życzyć Feli szczęścia. A swoje interesy załatwimy gdzie indziej! 
Szczur wziął ze stołu dużą karafkę i nalał wódki w trzy szklanki: dla siebie, dla mnie i dla Grabarza. 
—  No, chłopaki, siach! — rzekł wesoło. — Wypijemy za zdrowie siostry Saszki Weblina, króla granicy, Felicji! 
Wypiliśmy duszkiem wódkę. 
—  A teraz, chłopaki, szklanki o podłogę: żeby nikt nie wypił nimi za zdrowie Felicji Alińczukowej, żony Alfreda! 
Twarze obecnych w izbie ludzi wyrażały wiele różnych uczuć. Jedni się hamowali, aby nie wybuchnąć śmiechem, drudzy hamowali w sobie bezsilną wściekłość. Niektórzy byli przestraszeni, chociaż z zachowania się naszego widzieli, że nie zamierzamy uczynić nic złego obecnym tu ludziom. Dostrzegłem malujący się na twarzy Słowika i Aliganta wyraz sympatii dla nas. A Szczur zbliżył się do Słowika, wziął z jego rąk gitarę i powiedział: 
—  Śpiewałem Saszce nieraz. Zaśpiewam jego siostrze ostatni raz! 
Szarpnął struny gitary i zaczął śpiewać. Piosenka była bardzo frywolna i komiczna. W sposób humorystyczny opiewała niedolę i ryzyko zawodu przemytnika. Spostrzegłem na niektórych twarzach, szczególnie u dziewcząt, wesołe uśmiechy. Szczur skończył piosenkę i rzekł: 
—  A teraz, moja droga Fełu... 
—  Nie twoja i nie droga! — warknął Alfred przez stół. 
Szczur zmrużył oczy i rzekł: 
—  Że nie moja, to twoja racja, a że droga, to moja racja, bo ma posag, na który się łasisz więcej niż na nią. 
—  Czuje pies sadło! — odezwał się Grabarz. 
—  Wszystko to racja. A największą „rację" ma wół... taki jak on! — rzekł żartobliwie Szczur, wskazując palcem na Alfreda. 
Fela porwała się z miejsca. 
—  Czy panowie długo zamierzacie tu pozostać? — rzekła wysokim, brzydkim głosem. — Jeśli tak, to ja stąd pójdę! 
 —  Nie   —  odparł   Szczur   —   zaraz   idziemy... A na zakończenie chcę złożyć pannie Felicji prezent ślubny, bo nie spodziewam się, aby nas na wesele zaprosiła...  I nie przyszlibyśmy — rzekł po chwilowym milczeniu. — Otóż, złota pani nie trzeba, bo Saszka dość go zarobił dla... Alfreda, więc złota nie dam. Dam pani inny prezent, który i Saszka chętnie by przyjął. 
Szczur przechylił się przez stół i położył na serwecie przed Felą granat. Grabarz poszedł za jego przykładem. Wówczas rzekłem: 
—  A ja sprezentuję pani co innego: upominek, który mi kiedyś Alfred posłał. Nie pobiegłem z nim na policję, tylko pokazałem Saszce, a teraz daję pani. 
Położyłem obok granatów kulę wystrzeloną z browninga, którą, na jesieni 1922 roku, wyjąłem ze ściany domu Trofidów, po zamachu na mnie. 
Wszyscy milczeli. Fela patrzyła zdumionymi oczami na leżące przed nią granaty i kulę. Niektórzy goście odsuwali się wraz z krzesłami od stołu. A Szczur powiedział: 
—  No, chłopcy, hajda w drogę!  Niech oni tu smrodzą i dzieci płodzą, a na nas czeka czarna noc, czarna ścieżka, zielony las i zielona granica! 
Wyszliśmy z mieszkania. Będąc w sieniach posłyszałem głos Alfreda: 
—  Trzeba na policję!... Cóż to jest?!... Toż granda!... Mamy świadków!... 
W następnej chwili rozległ się spokojny, niski, o metalicznym brzmieniu głos Feli: 
—  Usiądź no ty... ty... — nie dokończyła. Wyszliśmy na ulicę i zanurzyli się w ciemnościach listopadowej nocy. Szedłem i wciąż myślałem: „Jaki wyraz rwał się na usta Feli, gdy mówiła do Alfreda?" Drogo dałbym za to, żeby tego się dowiedzieć! Dużo dałbym!... 

XIV 

Nasza melina jest bardzo niebezpieczna. Jesteśmy otoczeni wrogami. Wokoło po drogach, po ścieżkach, po lasach, po polach, po łąkach, włóczą się zielonki, podpolniki, tamożnicy, sieksoci, czekiści. A my siedzimy, jak w gnieździe, w doskonale zamaskowanej melinie, w głębi Krasnosielskiego Lasu i czekamy nadejścia zmierzchu. Lada nieostrożność może nas zdradzić, a walka we dnie, z przeważającymi siłami, nie uśmiecha się nam wcale, więc zachowujemy się bardzo cicho i nawet ogniska nie palimy. 
Trzymamy się niebezpiecznego miejsca dlatego, że zamierzamy nakryć tu kilka partii powstańców. Punkt doskonały i dobrze przez nas zbadany. 
We dnie zaczai padać drobny, dokuczliwy deszcz. Chmury zasnuły niebo. Była godzina druga. Nie spaliśmy. Szczur rozpalił małe ognisko w dużym dole, z którego wyrwaliśmy wspólnymi siłami olbrzymi, wrośnięty w ziemię głaz. Używaliśmy na ognisko tylko suchego drzewa. 
Nasza melina była otoczona z trzech stron bagnem, lecz znajdowała się na suchym wzgórzu. Wokoło stały zadumane, ponure, siwe od starości jodły. Czarnymi kolumnami pięły się wysoko w górę. Drogę do nas — prócz bagna — zagradzały olbrzymie wykroty, gęste krzewy i zwały chrustu. 
W pewnym momencie Grabarz powstał z miejsca i powiedział: 
—  Przejdę się trochę... Przyniosę wody. Szczur skinął mu głową. Grabarz wziął menażkę i zniknął między drzewami. Od tego czasu minęła godzina, ale Grabarz nie powracał. Nagle usłyszeliśmy od południa, z bliskiej odległości, dwa wystrzały rewolwerowe. Szczur porwał się na nogi. 
—  Nagan — rzekł krótko. 
Wtem buchnęło jeszcze kilka strzałów. 
—  Parabella! — rzucił mi Szczur. — To Grabarz! 
Pobiegliśmy lasem, na przełaj, w kierunku wystrzałów. Po kwadransie znaleźliśmy się na skraju lasu. Z dala było widać dach chutoru. Z lewa, o kilkaset kroków od nas, dostrzegłem coś czerniejącego w trawie. Z pistoletami w rękach pobiegłem tam. Zobaczyłem leżącego na łące mężczyznę w chłopskim ubraniu. Zbliżyłem się do niego. Ujrzałem sterczącą w górę rudą brodę, szramę na lewym policzku i krzywy, zły uśmiech na zastygłych, martwych, zbielałych wargach. 
—  To... Makarow! — wykrzyknąłem. Szczur pochylił się nad ciałem podpolnika. 
—  Mądrala!... Przebrał się na chłopa! — warknął chrapliwie. 
—  A gdzie Grabarz? — zapytałem go. Obejrzeliśmy się dokoła. Brzeg lasu i łąka były puste. Szczur zawołał: 
—  Grabarz! Grabarz! 
Nikt się nie odezwał. Szczur zbliżył się do trupa i podniósł leżący w pobliżu nagan. Obejrzał rewolwer i rzekł: 
—  Grabarz musi być gdzieś niedaleko. Może jest ranny, bo zabrałby mu maszynę. 
Zaczęliśmy przeszukiwać brzeg lasu. W pewnym miejscu dostrzegłem wystające spod krzaka buty. Zawołałem Szczura. 
—  Chodź tu!... Jest!... 
Kolega przybiegł do mnie. Wyciągnęliśmy spod krzaka stygnące ciało. Szczur przewrócił go na wznak. Grabarz nie żył. Szczur długo patrzył na trupa kolegi, potem rzekł: 
—  Pełznął do nas i skonał. 
Grabarz miał w piersi dwie rany od kuł. Nietrudno było zrozumieć co tu zaszło. Grabarz wyszedł na skraj lasu, a widząc idącego łąką chłopa, zbliżył się ku niemu, nie podejrzewając, że to podpolnik. Gdy się spotkali, Makarow zapewne wyrwał z kieszeni rewolwer i kazał Grabarzowi, w którym od razu poznał przemytnika, podnieść ręce do góry. Wówczas Grabarz chwycił za broń. Makarow wystrzelił mu dwa razy w piersi i zaczął uciekać. A Grabarz, resztkami sił, wystrzelił do niego kilka razy z parabellum, trafiając w biodro, w plecy i w głowę. Ostatnia kula była śmiertelna. Wówczas Grabarz zaczął czołgać się w kierunku naszej meliny. Dotarł do grupy krzaków i tu skonał z upływu krwi. 
—  No tak, tak, tak!... Klawo jest! — mówił Szczur, patrząc na trupa kolegi. 
Spojrzałem na niego zdumiony i rzekłem: 
—  Zaniesiemy go na melinę. 
Ująłem ciało Grabarza pod pachy, a Szczur dźwigał go za nogi. Powoli ponieśliśmy go w kierunku naszej meliny. Wreszcie dotarliśmy tam. Położyliśmy trupa na ściętych łapach jodły. 
Szczur zaczął wygrzebywać z dołu, w którym paliło się ognisko, głownie, węgle, popiół i ziemię. Robił to pośpiesznie, gorączkowo. 
—  Co to będzie? — zapytałem go. 
Kolega podniósł zlaną potem i pokrytą popiołem twarz, w której dziko lśniły oczy. 
—  Mogiła  dla niego...  Jakże  inaczej?...  Zostawić go: będą włóczyć, rżnąć. Dość miał tego za życia. Niech  chociaż  teraz  ma  spokój!   Grób  będzie  jak cholera! 
Wydało mi się, że Szczur się zaśmiał, lecz nie mogło to być. Chyba zajęczał... Kopał dalej. Wyrzucał na wierzch grudy ziemi. Pośpiesznie pracował rękami i zaostrzonym z jednego końca kołkiem. Wreszcie wykopał głęboki dół. Wówczas wylazł z niego, otarł pot z twarzy rękawem bluzy i rzekł: 
—  Obejrzyj go. Zabierz pieniądze i broń. Pieniądze odeślesz jego matce do Rubieżewicz. Dam ci adres... Ja zaraz wrócę. 
Poszedł w las, a ja powyjmowałem z kieszeni Grabarza wszystkie rzeczy. Były tam: dwa rewolwery (nagan i parabellum), dziewięć zapasowych magazynków do parabellum, sporo nabojów, cztery granaty, latarka, portfel z pieniędzmi i mnóstwo drobiazgów. Położyłem wszystko na dużej chustce. 
Powrócił Szczur. Dźwigał naręcze dużych jodłowych łap. Zaczął wyścielać nimi dno mogiły. Potem wylazł na wierzch i rzekł zachrypniętym głosem: 
—  No... trzeba skończyć! 
Opuściliśmy do mogiły ciało  Grabarza.  Szczur wlazł do dołu i poprawił go tam. Ułożył mu ramiona wzdłuż ciała i rzekł do mnie: 
—  Daj maszynę... nagan... Niech ma chłopak! 
Położył nabity nagan przy dłoni prawej ręki Grabarza i zaczął pośpiesznie zakrywać ciało kolegi jodłowymi łapami. Potem wylazł na górę i rzekł, pochylając się nad mogiłą: 
—  No, żegnaj, Janek! 
Zaczął pośpiesznie sypać w dół ziemię. Zsuwał ją rękami i nogami. Wkrótce dół był zasypany. Szczur udeptał ziemię nogami. 
—  Może położymy na mogile kamień? — zapytałem. 
Przez chwilę się namyślał, potem zmarszczył się, machnął ręką i rzekł: 
—  Nie trzeba... I tak mu było nielekko... za życia... Ty nie wiesz... 
Zamilkł. 
Uporządkowałem ognisko. Znów zaczął padać deszcz. Górą wiatr świstał, płakał, zawodził. Zrywał z drzew zżółkłe liście i zaścielał nimi mogiłę. 
Grabarz, nasz wierny kolega, zginął przy końcu złotego sezonu (jak i Saszka Weblin). I wszystko wokoło było przebrane w złoto. Złote kobierce leżały po lasach, złoto wisiało na gałęziach drzew i złoto okryło jego mogiłę. 
Zbliżał się wieczór. Roznieciłem większe ognisko. Szczur się ocknął. Wyjął z sumki flaszkę. Zaczai myć spirytusem ręce i twarz, ubabrane w krwi kolegi. Wytarł je chustką. Potem zapalił papierosa, usiadł przy ognisku i długo, zamyślony, patrzył w ogień. Ćmił papierosa, pluł na węgle i o czymś myślał, myślał, myślał... 
Zapadł zmierzch. Ciemność okryła lasy. Mrok spowił wszystko żałobną krepą. 
Wiatr się zwiększył. Deszcz nie ustawał. A z góry, z drzew, wciąż leciało na ziemię złoto. 
Teraz pracowaliśmy bez żadnego systemu. Szczur nie charakteryzował się wcale. Kryliśmy słoni otwar- cię. Pracowaliśmy ze złością i uporem. Prawie nie mieliśmy czasu na wypoczynek. Powstańcy chodzili coraz rzadziej. Wiele partii porzuciło zupełnie robotę, a te, które jeszcze pracowały, chodziły po dalekich, okrężnych drogach. Lecz i tam sięgaliśmy. Wyczuwaliśmy ich tropy. 
Była tylko jedna partia, której nigdy nie ruszyliśmy, chociaż było bardzo łatwo ją wziąć! To dzicy. Teraz prowadził ich Dysiek Magiel, dwunasty maszynista dzikich i dwunasty wariat. Bolka Kometę bolszewicy zastrzelili na zasadzce. Wlazł po nocy im na karabiny i zabito go kilku kulami... Znikł Kometa z pogranicza. Zginął pierwszy moczy-morda. 
Pewnego dnia spostrzegłem, że Szczurowi w głowie się pomieszało. Zacząłem uważnie go obserwować i przekonałem się, że dostał hyzia. Przyłapaliśmy, niedługo po śmierci Grabarza, pięciu słoni. Zabraliśmy im towar, który nieśli do Sowietów. Szczur rozpakował wszystkie noski i powyrzucał z nich towar na jedną kupę. Potem zaczął rozwieszać po jodłach jaskrawe szaliki, pończochy, swetry, szelki, rękawiczki, lakierowane paski. Ustroił w ten sposób kilka drzew. Przypatrywałem się robocie kolegi, nie przeszkadzając mu. A on odszedł o kilkanaście kroków i coś mrucząc pod nosem oglądał swą pracę. Zatarł dłonie i rzekł do mnie: 
—  No jak... morowo? 
—  Tak sobie... Ujdzie... 
Szczur wziął resztę towaru i wrzucił go do pobliskiego strumienia. Gdy potem byliśmy na melinie, Szczur powiedział: 
—  Wiesz co zrobił pewien chłop spod Kurdunów? 
—  No? 
—  Był żminda. Przez całe życie zbierał pieniądze. A gdy na starość zachorował obłożnie, to trzymał je w skórzanym woreczku pod poduszką. Bał się, aby mu ktokolwiek z rodziny nie zabrał ich. A niedługo przed zgonem zaczai łykać złote monety. Łykał jedną po drugiej — jak cukiereczki. Po- tem zaczął się dusić złotem. Przybiegli synowie, córki i żona. Chcieli mu przeszkodzić w tym. Zaczął ich drapać, kąsać i przeklinać. Przy tym i zmarł. 
Nie wiedziałem po co i w związku z czym mi to opowiada. A on od czasu do czasu, najczęściej w porze bardzo niestosownej, mówił do mnie: „A wiesz co się stało w Gierwielach, w Uszy, w Dubrowie?" lub „Wiesz co zrobił ten lub tamten?" I opowiadał mi dziwne historie. 
Zrozumiałem, że Szczurowi meble w głowie się poprzewracały. Ale nie mogłem zrozumieć, na czym polega jego obłęd. Nie odstępowałem go. Melinowaliśmy się przeważnie pod gołym niebem. Nadal ścigaliśmy słoni, lecz nieraz porzucaliśmy towar w lasach, gdzie się niszczył i przepadał. Kilka razy wstąpiliśmy wieczorami do miasteczka. Kupowaliśmy tam prowiant i palenie. Szczur odwiedzał swych informatorów i dowiadywał się od nich, kto jeszcze chodzi za granicę. Robota nasza się skurczyła, bo powstańcy prawie zupełnie zaprzestali przemytnictwa. Niektórzy bali się nawet chodzić pojedynczo ulicami miasteczka. Trzymaliśmy w strachu wszystkich. 
Szczur dowiedział się w miasteczku, że pewna partia powstańców chodzi za granicę nie bezpośrednio z miasteczka Rakowa, lecz z Wołmy. Niosą w tamtą stronę bardzo drogi towar, a wracają na naszym odcinku. Natomiast ich odprowadzający, Berek Stonoga, po przerzuceniu dwóch, trzech partii, powracał z zagranicy sam, przynosząc wypłacone mu za towar dolary. Przenosił większe sumy — od pięciu do dziesięciu tysięcy dolarów, zależnie od ilości i wartości przeszwarcowanego przez granicę towaru. Podano nam, w przybliżeniu, odcinek, na którym powracał z Sowietów Berek Stonoga. Znajdował się w pobliżu Tekli Pola. 
Ustaliliśmy po pewnym czasie, że Berek Stonoga idzie po przekroczeniu granicy sześciu drogami. Przechodzi obok dębowego boru dziedzica Nowickiego, wąwozem w pobliżu stodoły rządcy tamtego majątku, Karabino wieża, obok karczmy znajdującej się na drodze z Wołmy do Rakowa i wreszcie lasem, w pobliżu karczmy. Tam szedł trzema drogami: łąką obok wsi, lewym skrzydłem lasu albo ścieżką, przecinającą go, na drugą stronę. Biorąc na wzgląd wiele okoliczności, robiliśmy zasadzki na jednej z tamtych dróg. Wciąż bezskutecznie. A potem Szczur dowiadywał się w miasteczku, że Berek Stonoga znów powrócił pilnowanym przez nas odcinkiem. Szczur się wściekał. 
Rozpoczęły się księżycowe noce. Gdy niebo przecierało się z chmur, było wygodnie urządzać zasadzki. Pewnego razu zrobiliśmy — jak zwykle — zasadzkę w dwóch punktach: ja na ścieżce, prowadzącej przez środek lasu, a Szczur na lewym jego skrzydle. Przypuszczaliśmy, że Stonoga będzie wracać po jednej z tych dróg. 
Była godzina druga w nocy. Miejsca naszych zasadzek leżały w sporej odległości od granicy. U-ważnie patrzyłem w znajdujący się przede mną teren, aby nie przeoczyć powracającego z zagranicy Żyda. Gdy mi się zdawało, że dostrzegam jakiekolwiek poruszenie w terenie, wstawałem z miejsca i przeglądałem okolicę. Przekonywałem się, że jest to złudzenie i znów siadałem na ściętym pniu sosny. 
W pewnej chwili usłyszałem z lewa hałas. Pobiegłem tam brzegiem lasu. Zbliżyłem się ku miejscu zasadzki Szczura. Zobaczyłem, że rewiduje chłopa, który hałaśliwie prosił, aby Szczur go puścił i dawał mu dziesięć rubli w złocie. Chłop niósł w worku kilkanaście kilogramów owczej wełny i mówił, że idzie do krewnych, mieszkających w pobliżu Wołmy. 
Raptem przyszła mi do głowy pewna myśl. Gdy Szczur puścił chłopa, powiedziałem do kolegi, że, według mego mniemania, Berek Stonoga nigdy nie wraca z Sowietów sam, a zawsze idzie w towarzystwie chłopa i baby, którzy idą pierwsi, w odległości kilkudziesięciu kroków od siebie, a za nimi, z dala, postępuje Berek. Przypomniałem mu babę, którą za- trzymaliśmy przed kilku dniami w pobliżu stodoły Karabino wieża. Szczur, nic nie mówiąc, pobiegł drogą, którą przeszedł poprzednio chłop. Wrócił po kwadransie i powiedział: 
—  Masz rację: z tyłu szła boso baba, a jeszcze dalej ktoś w butach. Są ślady. Na pewno Stonoga. Wykiwali nas. 
Usiadł na pniu zwalonej przez wiatr brzozy i długo trwał nieruchomo. Zapaliłem papierosa i dałem mu. Wy ćmił całego, nie odzywając się do mnie ani słówkiem. 
—  Może pójdziemy? — zapytałem go. Podniósł głowę. Zobaczyłem w świetle księżyca jego bladą, szczupłą twarz i lśniące, z lekka przymrużone oczy. 
—  Mówisz: pójdziemy? 
—  Tak. Nie ma co tu siedzieć! 
—  Nie... Nie pójdziemy... Ja sam pójdę... Ty nie pójdziesz... 
—  Gdzie? — zapytałem zdumiony. 
—  Na  południe  pójdę.   Tam,   gdzie  ptaki   poleciały...  Mam tam  swoich...  Znam Kijów,  Charków, Rostów, Odessę, Tyflis... Pójdę... Co ja tu?... Nie ma nikogo...  U mnie brat mieszka w Rosto-wie...   Brat,   matka   i   siostra...   Matka   stara,   brat starszy ode mnie, a siostra ma czternastkę... Może  im  źle?...   Zobaczę...   Niech  to   wszystko  cholera!... 
Wstał i poszedł drogą w kierunku traktu. Rewolwer miał w ręce na wierzchu. Zapomniał go schować. Szedłem za nim. Wiedziałem, że zapadła mu w mózgu jakaś nowa myśl i że nie wybiję mu jej z głowy. 
Następnego wieczora przekroczyliśmy granicę w Olszynce. Druty kolczaste zasieku pociąłem nożycami, które obecnie stale noszę ze sobą. Podążaliśmy lasem ku drugiej linii. Szliśmy po dobrze znanych nam drogach, którymi przeniesiono ze wschodu na zachód, i przeciwnie, miliony w pieniądzach i towarach. Znaliśmy tu każdą ścieżkę, każdą drogę, każdą polanę, każdy wąwóz, każdy strumień, omal nie każde drzewo i krzak. Zwiedziliśmy wiele pamiętnych nam miejsc. Nie mówiliśmy nic. Szliśmy bez szmeru w poświacie księżycowych promieni i w mroku zalegającym głębię lasu. Nieśliśmy w rękach rewolwery. 
Zbliżaliśmy się do Starosielskiego Lasu. Tutaj wkroczyliśmy na trakt. Idąc dalej otwartą drogą stanęliśmy na skrzyżowaniu czterech dróg. Tam rozpostarło ramiona na wszystkie strony świata kilka drogowskazów. Tam była połowa drogi z Rakowa do Mińska. Szczur zatrzymał się przy drogowskazach. Usiadł na małym, porosłym trawą pagórku i wyjął z kieszeni dużą flaszkę. Spojrzał na nią pod światło księżyca i rzekł: 
—  Dawno nie piliśmy likieru? Co? 
—  Dawno. 
—  To wypijmy... na pożegnanie... Bo pewnie nie zobaczymy się nigdy. 
Otarł lakier z flaszki o słup drogowskazu i uderzeniem dłoni wybił z butelki korek. Potem rzekł: 
—  No, bądź zdrów i szczęśliw i nigdy nie daj się chamom! 
Zaczął pić. Wypił połowę flaszki i podał ją mnie. 
—  Za twoje powodzenie we wszystkim! — rzekłem do niego. 
Wypiłem resztę likieru, a flaszkę rzuciłem daleko w pole. Zapaliliśmy papierosy. 
—  Wiesz co? — rzekł Szczur. 
—  Słucham. 
—  Ty musisz przyłapać Berka Stonogę... Chociaż j eden raz... Ja nie mogę pozostać... muszę iść tam... Ale ty to zrób!... Zrobisz?... 
—  Dobrze. 
—  Na pewno? Słowo? 
—  Jeśli nie przestanie chodzić, to na pewno!... 
—  Klawo jest! 
Znów zapaliliśmy... Potem Szczur powstał. O-bejrzał się wokoło, po polach, a potem rzekł do mnie: 
—  Wiesz co? Żył w pobliżu Kamienia pewien chłop.  Miał  interesy  z  dziedzicem.  Pewnego  razu dziedzic skrzywdził go. Chłop postanowił koniecznie się na nim zemścić. Pewnego dnia na jego podwórko wbiegł pies dziedzica.  Chłop miał w ręku kosę. Zamachnął się i odciął psu nogę. Tak było. Rozumiesz? 
Nie wiedziałem, o co mu chodzi i do czego to musi się stosować, lecz powiedziałem: 
—  Rozumiem. 
—  No, to żegnaj!... Na mnie już czas!... 
Mocno uścisnął mi dłoń i pośpiesznie poszedł drogą w kierunku Starego Sioła. Patrzyłem mu w ślad: czy się obejrzy?... Nie obejrzał się... Wkrótce utonął w poświacie księżycowych promieni na skraju Starego Sioła. Pomyślałem, że może spotkać go tam jakaś przygoda. W Starym Siole zwykle mieszkali i zatrzymywali się podpolniki, sieksoci i czekiści. Myśmy zawsze omijali je z dala... Długo czekałem: a może padną strzały?... Może trzeba będzie pośpieszyć mu z pomocą?... Lecz było cicho... 
Zawróciłem i powoli szedłem ku zachodowi. Byłem sam... zupełnie sam na całym pograniczu. Drogę miałem smutną. Chętnie bym się napił, lecz nie miałem wódki. W gorzelni zostawiłem kilka flaszek spirytusu w beczce, ale było to daleko za granicą. 
Gdy rozpoczął się ranek, znalazłem się w pobliżu granicy. W Olszynce położyłem się na bagnie, we wnęce między dwiema kępami. Z tyłu szumiał duży sosnowy las i rozlegał się szmer biegnącego w pobliżu strumyka. Przede mną, za długą smugą olszynek, znajdował się dukt graniczny, którego środkiem przechodziły zasieki z drutu kolczastego, a w nich, w najbliższej odległości ode mnie, musiała być wyrwa, którą, wczoraj w nocy, wyciąłem w nich nożycami. 
Na dukt wyjść nie można. Jeśli tam jest gdziekolwiek zasadzka (a jest na pewno), mogą sięgnąć mnie kulami nawet z dużej odległości. Muszę pierwszy ich dostrzec. 
Leżę w wilgotnej wnęce. Mam w rękach dwa odbezpieczone pistolety. Patrzę między drzewami w kierunku granicy. Dostrzegam zasiek i — trochę z prawa — wyrwę w nim. Wtem słyszę z tyłu lekki szmer. Obejrzałem się. Z grupy jodeł wypadł na bagno duży, nie szary, lecz zrudziały, stary, „koński" wilk. W kilka susów przebył połowę bagna i legł na dużej kępie, łbem ku granicy... Jest o dwadzieścia kroków ode mnie. 
„Pewnie ma katar — przychodzi mi myśl do głowy — inaczej by poczuł mnie na pewno". 
W tej chwili wilk szybko obrócił głowę w lewo. Na karku mu najeżyły się grube fałdy skóry. Patrzę mu w ślepie. Nie ucieka. Kłapnął zębami. 
Usłyszałem z prawa, na dukcie granicznym, kroki ludzkie... z początku bardzo ciche, potem coraz wyraź -niejsze. Widzę spod dolnych gałęzi olszynek, jak spod kurtyny, buty i siwe płaszcze trzech krasnoarmiejców. Człapią powoli, niechętnie. Przystają. Łapią w nozdrza dym tytoniowy... Mocno zaciskam w dłoniach broń. 
Przeszli, oddalają się. 
Wilk porwał się z miejsca i w kilkanaście susów wypadł na dukt. Pośpiesznie podążyłem za nim. Oczom moim ukazała się szeroka, otwarta przestrzeń duktu granicznego, jak w ramy ujęta dwiema czarnymi ścianami lasu. Wilk pędził ku zasiekom. Wpadł w przerwę, którą zeszłej nocy wyciąłem, i zniknął w lesie po drugiej stronie duktu. 
„Ma gdzieś bardzo pilną sprawę!" Przebiegłem za nim dukt graniczny i znalazłem się w lesie. Potem skierowałem się ku zachodowi. 

XV 

Błąkam się samotny po lasach, polach, łąkach. Włóczę się nocami po pograniczu. Samotność i tajemnicza cisza pól i lasów nauczyły mnie wielu rzeczy. Nauczyły mnie lepiej zrozumieć ludzi — nawet tych, których nie widzę, nawet tych, którzy przeminęli... Samotność nauczyła mnie myśleć i kochać... Więc kocham las — jak ryś, jak wilk. Kocham broń — jak najlepszego przyjaciela, i namiętnie kocham noc: najwierniejszą mą kochankę. Każdą nową noc witam radośnie, z zachwytem...Gdy noce są ciemne, gdy niebo otula się chmurami, wówczas zawieszam na piersi busolę i kierując się żywym, łagodnym światłem strzałki kompasu brodzę po pograniczu. 
Co wieczór wychodzę ze swych dziennych kryjówek i dążę w mrok. Uwiązuję na końcach luf rewolwerowych białe strzępy chustki — aby lżej było celować w ciemności. Czasem noce są tak ciemne, że nawet tych białych plam na lufach dostrzec nie można. Wówczas biorę do lewej ręki latarkę, a wskazujący palec prawej dłoni umieszczam, wyciągnięty, wzdłuż lufy pistoletu. W ten sposób można strzelać w zupełnej ciemności — orientując się tylko słuchem — ze znaczną dokładnością. Sprawdziłem to: wskazujący palec ma jakieś swoje czucie. Nerwy słuchowe i mózg lepiej podpowiadają mu kierunek, w którym rozległ się jakikolwiek szmer, niż całej dłoni. A za cyngiel można pociągnąć średnim palcem. 
Przekradam się przez granicę prawie co dzień. Nie istnieje dla mnie wcale. Chodzę cicho jak kot. W noce bezwietrzne chodzę boso... Nieraz się zbliżałem ku zasadzce i nie byłem dostrzeżony. Zasieki z drutu kolczastego nauczyłem się przebywać bardzo szybko i mam na to wiele sposobów. Z drągiem w rękach, jak z tyczką, przeskakuję nad zasiekiem w powietrzu. Z dwoma drągami w rękach, które służą mi do oparcia się, przechodzę zasieki wprost po drutach. A czasem przełażę zasieki po drągach, posuwając się na czworakach. Tnę druty nożycami. Wreszcie przełażę pod drutami. Zwykle ścinam w tym celu sporo rozwidlonych, krótkich gałęzi i, podciągając nimi druty w górę, przełażę pod nimi na drugą stronę zasieku. 
Pewnej nocy szedłem, po przebyciu zasieku, w zupełnym mroku ku grupie krzaków. Lekko dotknąłem gałęzi lufą parabellum. W krzakach była zasadzka. Czuwali dobrze, bo chociaż nie słyszeli moich kroków, jednak lekkie dotknięcie krzaku obudziło ich czujność. Omal nie w twarz buchnął mi strzał. Kilka razy wystrzeliłem przed siebie, na oślep, z parabellum, i uskoczyłem w bok. Zagrzmiały strzały, ale nie odpowiadałem na nie więcej. Gdybym chciał, mógłbym zajść im od tyłu i rzucić granat lub zasypać kulami. Lecz było to dla mnie zbędne. 
Innym razem szedłem traktem ku granicy. Piasek zagłuszał moje kroki. Nagle usłyszałem szmer tuż przed sobą. Kucnąłem. Po paru sekundach otarły się o mnie, z lewa i z prawa, poły płaszczów. Krasnoarmiejcy wyminęli mnie, nie podejrzewając, że siedzę przykucnięty między nimi. Poszli dalej. To mnie ubawiło. 
Kilka razy wchodziłem wieczorami do miasteczka. Wałęsałem się nie poznawany po ulicach. Odwiedzałem Mamuta i w milczeniu piłem z nim wódkę. Dałem mu pudełko, w którym były pieniądze Grabarza (wyciągnąłem je z naszego „banku")- Było tam około tysiąca dolarów i przeszło sześć tysięcy rubli w złocie. Zaszyliśmy pudełko w płótno. Napisałem na paczce adres matki Grabarza i kazałem Mamutowi wysłać ją nazajutrz. Zrobił to. 
Pewnego wićczora wstąpiłem do Joska Gęsiarza. Zjadłem z nim kolację i wypiłem pejsachówki. Mówiliśmy o różnych rzeczach. W pewnym momencie Gę-siarz powiedział: 
—  Po co ty to robisz? 
—  Co? 
—  Nie dajesz chłopakom chodzić za granicę. 
—  Bo tak mi się podoba. Bo to są zimni fartowcy. 
—  Ja o tym gadałem z naszymi... no i z kupcami... Ty   wiesz   co?   —   mówił   Gęsiarz.   —   Oni   zrobiliby wszystko!  Załatwiliby i z policją, i z Aliń-czukami... Oni cofną zeznania...Oni boją się na ulicę wyjść!... A ty możesz miliony zarobić... Ty możesz zebrać, jeśli chcesz, partię i wodzić ją sam, do spółki z kupcami... na procentach... Ty wiesz co to jest?... Ty tak znasz granicę i różne drogi... Każda partia pójdzie na pewno i na każdej partii (w obie strony) zarobisz najmniej dwa tysiące dolarów... Ty wiesz: ile to będzie za rok?... 
—  Dobrze — przerwałem mu. — Ale po co to mnie? 
—  Co „po co"? 
—  No, tysiące dolarów. 
—  Po co tysiące?! — rzekł zdumiony Żyd, poruszając w powietrzu palcami. — To wszyscy lubią. 
—  A ja tego nie lubię i nie warto o tym mówić. Wkrótce pożegnałem Gęsiarza. Jego praktyczny umysł nie mógł mnie zrozumieć. Pewnie uważał mnie za wariata, a ja jego... 
Co noc szedłem urządzać zasadzki na Berka Stonogę. Szedłem o dziesięć kilometrów od Rakowa w kierunku Wołmy i czatowałem na jednej z sześciu dróg, po których chodził. Nie mam informatora, który by dawał mi wiadomości o nim, więc łapię go na ślepo... aby dotrzymać danego Szczurowi słowa. 
Wreszcie udało mi się go złapać. O północy niebo przetarło się z chmur i ukazał się księżyc w pełni. Siedziałem na zasadzce tuż za traktem prowadzącym z Wołmy do Rakowa. Umieściłem się na skraju dębowego boru. Był śliczny. Dęby stały wysokie, smukłe. 
Byłem samotny. Przyświecało mi cygańskie słońce. Śpiewał wiatr. Szumiał bór. O godzinie trzeciej nad ranem ujrzałem przecinającą pole w moim kierunku szarą postać. Ukryłem się lepiej. Człowiek — widziałem go teraz wyraźnie — szedł pośpiesznie w kierunku lasu... Był to chłop w łapciach i w sukmanie. Niósł na plecach worek... Przystanął na skraju lasu, obejrzał się na wszystkie strony, parę razy kaszlnął i poszedł dalej. Minął mnie. Po chwili ujrzałem idącą polem od traktu kobietę, ubraną w kożuch i mającą dużą wełnianą chustkę na głowie i plecach. Była boso. Spódnicę miała wysoko pode-tkniętą. Szła dość prędko i wciąż rozglądała się na strony. Pod pachą niosła jakiś pakunek. Przepuściłem i ją. Przeszła ocierając się kożuchem o krzaki, w których się ukryłem. 
Patrzyłem wciąż w kierunku granicy. Po pewnym czasie dostrzegłem trzecią postać, idącą dołem ku lasowi. Był to mężczyzna w czarnej kurtce i długich butach. Serce mi zabiło żywszym tętnem. Radość rozpierała pierś. „Tamci szli na wabia, a ten na pewno Stonoga". 
Nieznajomy zbliżał się ku mnie. W marszu opierał się na kiju. Gdy był tuż przy krzakach, dałem susa na ścieżkę, po której szedł, i znalazłem się naprzeciw niego. 
—  Ręce w górę! 
Pośpiesznie podniósł w górę ramiona. Kij wypadł mu z dłoni i potoczył się na ziemię. 
—  Dawaj pieniądze. Żywo! 
Stonoga wywracał kieszenie i wysypywał z nich złote i srebrne monety. Dawał je mnie. 
—  Proszę pana... Proszę... 
—  To wszystko? 
—  Wszystko, proszę pana. 
—  No, a jeśli ja znajdę? 
Bawiłem się z nim. Szkoda prędko się załatwić z człowiekiem, na którego tak cierpliwie czekałem przez wiele nocy sam i wraz ze Szczurem. Na pewno nikt nie wyglądał tak niecierpliwie kochanki, jak ja tego Żyda. 
—  Co pan znajdzie? Ja nic nie mam. 
—  Jeśli znajdę jeszcze coś... chociaż grosz, chociaż jednego dolara, to wiesz co ja z tobą zrobię? 
Stonoga szeroko otwiera oczy i oblizuje wargi. Gorąco mu. 
—  Ja nic... nic... — szepcze jękliwie. 
—  Nie?... Dobrze. Rozbieraj się! 
Przestałem mówić z nim łagodnie i szarpnąłem go za brzeg kurtki tak, że posypały się guziki. 
—  No, żywo! Raz, dwa! Bo ci pomogę! 
Żyd zadygotał. Pośpiesznie zrzucał z siebie kurtkę i marynarkę. 
—  Proszę pana! Co pan chce? 
—  Zobaczyć czyś ładny. 
Rozebrał się zupełnie. Wówczas zwróciłem się do niego: 
—  Wiesz co, Berku? 
Gdy usłyszał swe imię, drgnął i zdumionymi oczami patrzył mi w twarz. 
—  Co-o? 
—  Możesz   się   zakląć   na   swoje   życie   i   życie swoich rodziców, że nie masz przy sobie więcej pieniędzy? 
—  Żeby ja tak zdrów zobaczył swoich rodziców, że nie mam przy sobie ani grosza! — Berek uderzył się pięścią w nagą pierś. 
Teraz, Berku, wierzę ci! 
Żydek poweselał i pochylił się nad ubraniem. 
—  Można się ubierać? 
—  Co? Ubierać się?... Ach ty kanciarzu. Toś się zaklął, że nie masz nic przy sobie, bo byłeś goły. Dolary są w ubraniu! 
Zacząłem przeglądać dokładnie, sztuka po sztuce, jego rzeczy. W bieliźnie nic nie było. Również nic nie wykryłem w marynarce, spodniach i kamizelce. Natomiast w cholewach butów znalazłem około tysiąca dolarów. Z kołnierza kurtki wyjąłem jeszcze pięćset dolarów. W daszku czapki nie znalazłem nic. Było tego zbyt mało. Wiedziałem, że nosi najmniej po pięć tysięcy dolarów, za dwie, za trzy partie towaru. Znów zrewidowałem jego buty, prując je w kawałki. Nic w nich nie było. Nie znalazłem nic i w kurtce, chociaż wy-prułem z niej wszystką watę. Mógłbym uderzyć Stonogę i groźbą bicia lub biciem zmusić go do powiedzenia, gdzie jest reszta pieniędzy. Lecz ten środek był mi wstrętny. Nagle przyszła mi do głowy pewna myśl: „Aha! Kij, na którym się opierał!... Tam są pieniądze!" Wówczas udałem, że rezygnuję ze swych poszukiwań. 
—  Ubieraj się, Berku! 
Stonoga pośpiesznie się ubrał. Zrobiłem kilka kroków w kierunku traktu, potem obróciłem się ku niemu i powiedziałem: 
—  Czego stoisz? Możesz iść! 
Berek podniósł z ziemi kij i chciał udać się w drogę. „Tak, pieniądze są w kiju: nie zapomniał o nim!" Wówczas powiedziałem: 
—  Zaczekaj! 
—  Co pan chce? 
Zbliżyłem się ku niemu i powiedziałem: 
—  Która teraz godzina? 
—  Nie wiem... Może czwarta... 
—  Czwarta? Tak późno!... No, to daj mi ten kij. Boli mnie noga... Możesz iść... 
Wyjąłem Stonodze z ręki kij i, pozostawiając go na drodze, poszedłem w kierunku do Duszkowa. Berek stał na skraju lasu i długo patrzył mi w ślad. O czym on myślał!... Był przekonany, że nie wiem, iż w kiju są większe pieniądze i przypuszczał, że rzucę go gdziekolwiek. Nie wyprowadziłem go poprzednio z tego mniemania. Była to moja zemsta za tak wiele spędzonych nocy na oczekiwaniu go. 
Szkoda, że nie było ze mną Szczura i nie miałem możności nawet powiadomić go o tym, że ze Stonogą załatwiono... 
Tęsknota za nim ścisnęła mi serce. Gdzie on teraz? Co robi mój biedny, zwariowany przyjaciel, który czasem miał tak wspaniałe serce? 
Gdy potem, na melinie w gorzelni, rozłupałem ostrożnie nożem kij, znalazłem w wydrążonym jego środku sześćdziesiąt studolarowych banknotów. Wziąłem ogółem od Stonogi siedem tysięcy czterysta dolarów. To powiększenie mego kapitału nie ucieszyło mnie wcale. 
Oddałbym chętnie wszystkie te pieniądze za możność znalezienia się, chociaż przez kilka minut, razem ze Szczurem. 
Wędruję wciąż po pograniczu. Jestem przez wszystkich opuszczony. Nie mam ani jednego przyjaciela. Pewnego razu poszedłem na melinę w Krasno-sielskim Lesie, gdzie ukrywałem się kiedyś wraz z Grabarzem i Szczurem. Goło tu, pusto i zimno. Wszystko zasłała gruba warstwa zżółkłych liści. Nie ma tu nikogo... nawet mego dawnego przyjaciela... rudego kota z obciętym ogonem. 
Kluczę wciąż po pograniczu. Trawi mnie smutek. Żre niepokój. 
Wychodzę na trakt. Wiatr pędzi po nim zżółkłe liście. Słupy telegraficzne stoją smutne, zmokłe, ciemne... 
Zima idzie. Wyczuwam w powietrzu jej oddech. Niedługo legnie biała ścieżka... 
Tę noc spędziłem w głębi leśnej, w pobliżu drugiej linii. Uniosłem w górę olbrzymie, srebrne od starości ciężkie łapy jodły i wlazłem pod nie... Panowała tam cisza. Pachniało żywicą i pleśnią. Miałem posłanie z wieloletniego igliwia. Tam bywa sucho i ciepło w najsroższe zimy. 
Nie spałem prawie całą noc. Widziałem niezwykłe rzeczy. Słyszałem głosy żywych i umarłych... Tej nocy zrozumiałem i przemyślałem wiele rzeczy, których nie umiem wyrazić słowami, lecz które żyją we mnie, a które nie nawiedzają ludzi śpiących w łóżkach. 
Tej nocy postanowiłem porzucić granicę. Nazajutrz przypadała rocznica śmierci Saszki Weblina. Wschód słońca tego dnia był piękny. Patrzyłem nań z wysokiego wzgórza na drugiej linii. 
Następnego dnia poszedłem do miasteczka. Chciałem pożegnać Józefa Trofidę i Janinkę. Lecz nie zastałem ich w domu. Mieszkali tam nie znani mi ludzie. Powiedziano mi, że Józef Trofida sprzedał dom i wraz z siostrą i matką wyjechał do krewnych, mieszkających w pobliżu Iwieńca. 
Wówczas poszedłem do Mamuta. Nie zastałem go w domu. Pojechał na stację po odbiór nadesłanych koleją towarów dla sklepiku, który otworzył w miasteczku. 
Znalazłem się w pobliżu restauracji Ginty. Z naszego salonu dolatywały mych uszu dźwięki harmonii, wesołe okrzyki, wybuchy śmiechu. Wstąpiłem tam. 
Gdy stanąłem pośrodku pokoju z rękami w kieszeniach, na rękojeściach pistoletów, zobaczyłem w nim kilkunastu pijanych powstańców. Niektórych znalem osobiście. Wielu z nich nieraz zatrzymywałem z towarem. Nagle ktoś krzyknął: 
—  Chłopaki, toż on!... Tamten... 
Wszystkie twarze obróciły się ku mnie. Antoni urwał marsza. Do salonu wbiegła Ginta, zdumiona i strapiona naglą ciszą. Zobaczyła mnie i zaczęła się cofać do drzwi. 
—  A... to pan Wladzio! 
—  Tak. Ja. Dawaj duchem szkło hamiry i zagrychy! 
—  Za-araz... 
Po chwili przyniosła z bufetu wódkę i przekąski. Postawiła wszystko na jednym końcu dużego stołu, przy którym siedzieli powstańcy. Któryś z nich chciał się wykraść z izby na dwór. Wyjąłem parabellum i wskazałem mu lufą w kąt. 
—  Marsz tam!... A wy — zwróciłem się do wszystkich — siedzieć w miejscu i milczeć! 
Wypiłem szklankę wódki. Przekąsiłem. Potem zbliżyłem się do Antoniego i dałem mu studolarowy banknot. 
—  Graj „Jabłoczko"! 
Antoni zagrał brawurowo „Jabłoczko". Wypiłem resztę wódki i zapaliłem papierosa. Potem skinąłem głową Antoniemu i wyszedłem z saloniku, który sprawiał na mnie przykre wrażenie. Nie zastałem w nim ani jednego ze swych dawnych przyjaciół lub kolegów, z którymi nieraz wesoło tu się bawiłem. 
Późnym wieczorem poszedłem drogą w kierunku Pomorszczyzny. Zabrałem z gorzelni resztę schowanej tam broni. Potem udałem się w kierunku granicy. Cygańskie słońce zza chmur rzucało na ziemię mgliste promienie. 
Zatrzymałem się u stóp małego wzgórza. Była to Kapitańska Mogiła. Wszedłem na jej szczyt. Widziałem stąd ognie w oknach chałup Wielkiego Sioła, po sowieckiej stronie. Z tylu była wieś Pomorsz-czyzna. W pobliżu przechodziła droga, prowadząca z Rakowa ku granicy. Zachciało mi się zobaczyć, jak wygląda kanał pod nasypem... Gdy po raz pierwszy szedłem za granicę, siedziałem w kanale wraz z Józefem Trofidą i innymi kolegami. W tym właśnie kanale odebrałem wraz ze Szczurem i Grabarzem towar Alińczukom. 
Zbliżyłem się do nasypu. Poświeciłem latarką do kanału. Pusto i cicho. Przeszedłem go na drugą stronę. Usiadłem u jego wylotu i patrzyłem ku granicy. 
Zapaliłem papierosa. Ognia nie chowałem. „Kogo mam się bać? Posiadam cztery naładowane rewolwery i jedenaście granatów... Arsenał broni!" Wtem dostrzegłem na łączce, której środkiem szło koryto wyschłego teraz strumienia, ciemną postać. Porwałem się na nogi. Postać ta prędko poruszała się naprzód. 
„Widmo"! — pomyślałem. 
Bez szmeru poszedłem pośpiesznie w ślad za tamtą postacią. Zniknęła mi z oczu w pobliżu Kapitańskiej Mogiły... Prawie biegłem naprzód, starając się nie sprawiać hałasu. 
Powoli wczołgałem się z boku po pochyłości wzgórza. Zobaczyłem na jego wierzchołku klęczącą kobietę. Twarz miała ukrytą w dłoniach. Nieruchomo patrzyłem na nią. 
„Co ona robi?... Może się modli?" Powoli poszedłem naprzód. Zobaczyłem młodą dziewczynę, ubraną w ciemne palto. Pewnie wyczuła moją obecność w pobliżu, bo porwała się na nogi. Zaczęła cofać się ode mnie. Wówczas powiedziałem: 
—  Niech się pani nie boi. 
Stanęła. Księżyc wyłonił się zza chmur i jak z reflektora zalał potokiem promieni jej twarz. Poznałem w niej dziewczynę, którą widziałem spacerującą wraz z Pietrkiem w pobliżu Duszkowa i której twarz ujrzałem kiedyś na tym wzgórzu, gdy po ucieczce z Sowietów straciłem w tym miejscu przytomność. Zrozumiałem, że to ona powiedziała wówczas Pietrkowi i Julkowi o mej obecności tutaj. I jeszcze jedną rzecz zrozumiałem: że ma jakiś związek z „widmem" i słyszanym kiedyś przeze mnie opowiadaniem o Kapitańskiej Mogile. Powiedziałem: 
—  Jestem przyjacielem Pietrka... Pani uratowała mnie kiedyś, gdy leżałem tu chory... Zapamiętałem sobie pani twarz... Pani, zdaje mi się, Irena? 
—  Tak. 
—  Dziwna rzecz, że właśnie dziś panią tu spotkałem! 
—  Przyszłam pożegnać się z ojcem...  On tutaj zginął... 
—  I ja przyszedłem tu pożegnać się z... granicą... Chcę zapytać panią o pewną rzecz, mającą związek z tym właśnie miejscem... 
—  Proszę. 
—  Słyszałem legendę o widmie, które się zjawia w pobliżu tego miejsca... Widziałem je na własne oczy... 
—  Co pan widział? 
—  Bezkształtną białą plamę, która wciąż się poruszała w różnych kierunkach... To unosiła się w górę, to opadała w dół... 
Na twarzy dziewczyny zjawił się lekki uśmiech. 
—  To nie było widmo. To była Muszka. Pies gospodarza,   u   którego   mieszkam.   Brałam   go   ze sobą, aby w ciemne noce nie błądzić i żeby ostrzegł mnie przed niebezpieczeństwem...  Dziś przyszłam sama... 
Dziewczyna umilkła. Przez chwilę stała zamyślona, a potem rzekła: 
—  Żegnam pana... Dziś wyjeżdżam do Wilna... do  Pietrka.   On  i  jego  rodzina  zaprosili  mnie  do siebie. 
—  Pani pójdzie do Wygonicz? 
—  Tak... Jeszcze dzisiaj wyjadę stąd do Olechno-wicz. 
—  Może panią odprowadzić do wsi? 
—  Nie... Ja się niczego nie boję... Często tędy chodziłam. Znam tu każdy krok... Do widzenia! 
—  Szczęśliwej podróży! 
Zbiegła szybko i lekko ze wzgórza. Jeszcze raz się obejrzała, skinęła mi dłonią i poszła ku zachodowi... Długo patrzyłem jej w ślad... Znikła w księżycowej poświacie... 
Poszedłem powoli w kierunku Wielkiego Sioła. Wkrótce znalazłem się obok słupów granicznych. Stały ponuro... Wrogo patrzyły na siebie, jak zapaśnicy ważący w skupieniu swe siły... 
Z lewa padł strzał karabinowy. Potem przebrzmiało kilkanaście wystrzałów, budząc echa w pobliskich wąwozach i lasach. 
„Pewnie dzicy przeszli granicę". 
Obejrzałem się wokoło... Cisza... Pustka... 
Księżyc leje na pograniczu blade, zimne promienie. Gwiazdy lśnią mgławo. Górą ciągną chmury. Przemykają się przez nie znane ludziom kordony. A na północo-zachodzie cudnie lśni klejnotami gwiazd wspaniała Wielka Niedźwiedzica. 
Była to rocznica śmierci Saszki Weblina, nie koronowanego króla granicy. 
Był to koniec mego trzeciego złotego sezonu. 
Była to moja ostatnia noc na pograniczu. 
14 października 1935 r. — 29 listopada 1935 r. Święty Krzyż, więzienie. 

NOTA BIOGRAFICZNA 

Sergiusz Piasecki urodził się l kwietnia 1901 r. w Lachowiczach koło Baranowicz. Był nieślubnym synem Michała Piaseckiego, zubożałego i zniszczonego osiedleńca, który pracował jako urzędnik pocztowy, oraz jego służącej, Klaudii Kukałowicz. Wkrótce po urodzeniu się dziecka Michał Piasecki oddalił matkę Sergiusza, która jednak wielokrotnie wracała, by oglądać syna, a raz nawet próbowała go porwać. W tym czasie Michał Piasecki oddał dziecko pod opiekę swojej następnej kochanki. Do jedenastego roku życia Sergiusz nosił jednak nazwisko matki. Ojciec się nim nie zajmował, kochanka ojca traktowała go bardzo surowo. Już w dzieciństwie chłopiec uciekał do lasu, gdzie czuł się lepiej niż w domu. 
Piasecki był wyznania prawosławnego. Chodził do szkół rosyjskich (ukończył 7 klas gimnazjum): w Mińsku Litewskim i w Bobrujsku, a po ewakuacji miasta - we Włodzimierzu nad Klaźmą w centralnej Rosji. Za bójki z kolegami, którzy go prowokowali wyzwiskami, został karnie przeniesiony do gimnazjum w Pokrowie. Tu, znów sprowokowany, pobił gospodarza klasy i inspektora szkoły, za co został skazany na pobyt w więzieniu dla nieletnich. Zbiegł z niego podczas rewolucji bolszewickiej i pojechał do Moskwy, a następnie przeniósł się do Mińska, gdzie wstąpił do białoruskiej organizacji antybolszewickiej „Zielony Dąb". Współdziałał z wojskami polskimi zajmującymi Mińsk, gdzie 9 sierpnia 1919 r. został ranny w trakcie walk ulicznych. Po wyzdrowieniu przyjechał do Warszawy. Do tego czasu praktycznie nie znał języka polskiego. 
W 1920 r. ukończył kurs w szkole podchorążych w stopniu podchorążego i w 1921 r. wziął udział w wojnie polsko-bolszewickiej w ochotniczych formacjach białoruskich. Został zdemobilizowany 12 maja 1921 r. Nie miał wówczas ani zawodu, ani pieniędzy. Po traktacie ryskim, wytyczającym nowe granice pomiędzy Polską a Rosją, stracił kontakt z ojcem i przyjaciółmi, którzy zostali po stronie sowieckiej. 
Zaczął uprawiać przemyt pomiędzy Polską, Litwą i Rosją sowiecką. W roku 1922 został zwerbowany jako cywilny agent wywiadu polskiego w Rosji (tzw. II Oddziału), a równocześnie nadal zajmował się przemytem towarów oraz uciekinierów z ZSRR, głównie na odcinku Raków-Iwieniec, na obszarze tzw. Bramy Smoleńsko-Witebskiej. Granicę przekraczał w obie strony kilkadziesiąt razy. Był za to trzykrotnie skazywany na kary więzienia - zarówno w Polsce, jak i w ZSRR (m.in. zimą 1923 został osadzony w więzieniu w Nowogródku, gdzie spędził 21 miesięcy bez wyroku; wypuszczony w sierpniu 1925 r. — już w październiku wziął udział w kontrabandzie na teren ZSRR, gdzie został ranny w strzelaninie pomiędzy zwaśnionymi bandami przemytników). 
Na wiadomość o udziale Piaseckiego w bójkach na terenie Rosji, II Oddział 18 grudnia 1926 r. zrezygnował z usług Piaseckiego jako wywiadowcy, mimo że - jak napisano mu w późniejszej opinii - „odznaczał się brawurową odwagą. Służbę wywiadowczą pełnił z zamiłowaniem. Powierzone zadania wypełniał nie szczędząc życia ani zdrowia". Jego „praca była bardzo wydajna, a informacje stanowiły poważną wartość". 
Piasecki został wówczas bez środków do życia, gdyż przemyt praktycznie zamarł po „uszczelnieniu" granicy przez ZSRR. Chciał więc zaciągnąć się do Legii Cudzoziemskiej, ale władze polskie nie udzieliły mu zezwolenia, ponieważ był oficerem rezerwy. Zamierzał współpracować z wywiadem francuskim, ale nie skorzystano z jego oferty. Żył w nędzy, włóczył się obdarty i głodny pomiędzy Grodnem a Wilnem. Zawsze nosił ze sobą broń. 
Wiosną 1927 r., po zażyciu potężnej dawki kokainy, Piasecki napadł na furmankę wiozącą Żydów na targ i zrabował im 1054 zł. Furmanowi podobno dał hojny napiwek, a sam wyruszył do Nowogródka, gdzie w miejscowym więzieniu odsiadywał karę za przemyt jego kolega, sierżant Niewiarowicz. Piasecki zamierzał wpłacić za Niewiarowicza kaucję, ale dowiedział się, że ten został już zwolniony. Ofiarował więc 40 zł na bibliotekę więzienną i wyruszył do Wilna, gdzie wreszcie spotkał swego kompana. Obaj, Piasecki i Niewiarowicz, postanowili zorganizować wyprawę do Moskwy, aby odnaleźć brylanty ukryte w jakiejś drwalni, warte 6 tyś. dolarów - od właściciela mieli otrzymać połowę tej sumy. Błyskawicznie jednak przepuścili wszystkie zrabowane przez Piaseckiego pieniądze i z hotelu musieli się przenieść do mieszkania kochanki Niewiarowicza. 
Brakowało im gotówki, więc napadli na konną kolejkę wąskotorową jadącą do Wasiliszek. Gdy zaczęli rewidować pasażerów i odbierać im pieniądze, zaprotestowała jedna z pasażerek. Piasecki kazał jej więc „za karę" wyjąć kolczyki z uszu i uderzył ją w głowę kolbą nagana. Łup obu bandytów wyniósł 160 zł. Gdy jednak wrócili do domu, okazało się, że... zdradziła ich kochanka Niewiarowicza. Za bandytyzm na terenie pogranicza groził sąd doraźny i rozstrzelanie. Zostali aresztowani i jesienią 1927 r. sąd doraźny w Wilnie skazał obu bandytów na karę śmierci przez rozstrzelanie. 
Najprawdopodobniej dzięki pozytywnej opinii wystawionej Piaseckiemu przez wywiad wojskowy, Prezydent II Rzeczypospolitej w drodze łaski zamienił karę śmierci na 15 lat więzienia. Termin wykonania kary upływał 30 września 1941 r. Po odbyciu dwóch trzecich kary i nienagannym sprawowaniu więźniowi przysługiwało jednak prawo do warunkowego zwolnienia. 
Pierwsze podanie o skrócenie kary Sergiusz Piase-cki napisał w styczniu 1930 r. z więzienia w Rawiczu. Pisał w nim do prezydenta RP o swoich losach po usunięciu go z listy czynnych agentów II Oddziału: „do ojca udać się nie mogłem, bo mieszkał w Mińsku Litewskim, do Legii Cudzoziemskiej nie mogłem się dostać jako oficer rezerwy. Sześć miesięcy bezowocnych starań i upokorzeń... wszystkie okoliczności złożyły się na to, aby mnie do zbrodni skłonić, natomiast nie było żadnych, które by mnie od nich powstrzymały. W Rosji, obracając się w sferach urzędników i oficerów krasnej armii, nauczyłem się szeroko tam rozpowszechnionego nałogu kokainy; nie byłem człowiekiem do gruntu zepsutym, lecz nieszczęśliwym... ja nie zasłużyłem sobie nic za swoją pracę, nawet wypoczynku po kilkuletniej tułaczce w wojsku, okopach, szpitalach". 
Sąd na posiedzeniu 18 lutego 1930 r. nie znalazł jednak podstaw do złagodzenia kary. Piasecki buntował się, za co przeniesiono go do cięższego więzienia w Koronowie. Następny wniosek o ułaskawienie Piasecki napisał 16 sierpnia 1932 r. 3 listopada tegoż roku sąd ponownie odrzucił podanie więźnia. Za kolejny bunt Piasecki został osadzony w jednym z najcięższych więzień II RP, mieszczącym się w starych zabudowaniach poklasztornych w Świętym Krzyżu w woj. kieleckim (dziś znajduje się tam muzeum). W więzieniu zachorował na gruźlicę. 
Kolejne podania Piaseckiego z prośbami o warunkowe złagodzenie kary noszą daty: 2 grudnia 1933 r., 13 kwietnia 1934 i 24 kwietnia 1936 r. Mimo pozytywnej opinii władz więziennych oraz korzystnego świadectwa II Oddziału o zasługach Piaseckiego dla wywiadu RP, Sąd Okręgowy w Wilnie stwierdził, że „ani w okolicznościach sprawy, ani w podaniu petenta sąd nie dopatruje się żadnych podstaw do uznania Sergiusza Piaseckiego za zasługującego na łaskę". 
W więzieniu Sergiusz Piasecki zaczął intensywnie pracować nad znajomością polskiego czytając m.in. więzienną Biblię. W marcu 1934 r. - zachęcony znale- zioną w gazecie informacją o konkursie literackim - otrzymał zgodę władz więziennych na pisanie powieści. Odtąd systematycznie spisywał swoje zbeletryzowane wspomnienia. Pierwszym utworem Piaseckiego była relacja o działalności szpiegowskiej na pograniczu pt. Piąty etap, spisana w 1934 r. Rękopis tego utworu został skonfiskowany przez cenzurę więzienną z powodów politycznych. Następnym utworem była powieść pt.   Droga pod mur,  skonfiskowana przez cenzurę więzienną tym razem z powodów obyczajowych. Trzeciemu tomowi wspomnień Piasecki nadał tytuł Kochanek Wielkiej Niedźwiedzicy. Dwuczęściowy manuskrypt władze więzienne - po ocenzurowaniu - wysłały do wydawnictwa „Rój", a wydawnictwo - do swojego lektora i słynnego reportażysty, Melchiora Wańkowicza. Wańkowicz - zachwycony narracyjnym talentem Piaseckiego i korzystając z protekcji jednego z ministrów RP - odwiedził Piaseckiego w więzieniu na Świętym Krzyżu. Podarował mu pióro, papier i atrament. Zachęcił do dalszego pisania. Wkrótce po tej wizycie otrzymał kolejne utwory Piaseckiego napisane w więzieniu: Piąty etap oraz Żywot człowieka rozbrojonego. 
Zaraz po wizycie na Świętym Krzyżu Wańkowicz, zafascynowany talentem narracyjnym i przejęty losem Piaseckiego, rozpoczął akcję na rzecz jego ułaskawienia. W 1937 r. w tygodniku „Wiadomości Literackie" opublikował artykuł pt. Wielka Niedźwiedzica świeci w okna więzienia, który wywołał wielkie zainteresowanie losem więźnia-pisarza. Równocześnie ukazało się książkowe wydanie Kochanka Wielkiej Niedźwiedzicy (z przedmową Wańkowicza). Książka błyskawicznie zdobyła wielką popularność, co zachęciło wydawców, pisarzy, polityków i ludzi kultury do starań o ułaskawienie autora. Ich petycje do Prezydenta RP zostały opublikowane w wielu pismach. Przyspieszyło to decyzję Ministerstwa Sprawiedliwości o zajęciu się sprawą Piaseckiego. Ponadto zły stan zdrowia więźnia, dobre sprawowanie i odbycie przez niego już dwóch trzecich kary dawały mu formalne prawo do zwolnienia warunkowego. Ministerstwo Sprawiedliwości przygotowało więc umowę, w której pisarz zobowiązał się, że nie wróci na kresy ani na dotychczasową drogę życia, czyli do działalności przestępczej. Podanie o ułaskawienie wpłynęło do kancelarii Prezydenta RP w lipcu 1937 r. Prezydent błyskawicznie wydał akt łaski, na mocy którego Piase-cki został przedterminowo zwolniony z więzienia i który przewidywał, że jeżeli w ciągu czterech lat Piasecki nie naruszy prawa, to jego nazwisko zostanie wykreślone z rejestru skazanych. 
2 sierpnia 1937 r. - po jedenastu latach odbywania kary - Sergiusz Piasecki opuścił więzienie na Świętym Krzyżu i w towarzystwie Eugeniusza Żytomirskiego przyjechał do Warszawy. Schorowany i niechętny publicznym wystąpieniom (dziennikarze stale domagali się wywiadów), przeniósł się wkrótce na prowincję. Zamieszkał u rodziny, w domu Wandy z Woł-łowiczów Roycewiczowej w Rohotnie koło Nowogródka. Przebywał tu od grudnia 1937 do września 1939 r., a przez pewien czas również w Zakopanem, gdzie leczył gruźlicę. 
We wrześniu 1939 r. Sergiusz Piasecki wrócił na Wileńszczyznę i podjął służbę jako oficer w batalionie KOP-u dowodzonym przez mjr. Kossowskiego. Podobno na wieść o pakcie Ribbentrop-Molotow postanowił zerwać z prawosławiem i w 1942 r. przeszedł na katolicyzm. 
W czasie wojny Piasecki był członkiem AK na Wileńszczyźnie, gdzie w ramach miejscowego Kedywu był m.in. szefem grupy wykonującej wyroki śmierci na kolaborantach (wyroki wydawał Sąd Specjalny AK w Wilnie, a zatwierdzał pełnomocnik rządu londyńskiego na Kraj). Współpracował z prasą podziemną, m.in. z pismem „Polska Walcząca". Często wówczas zmieniał nazwisko i dokumenty. Został odznaczony Krzyżem Zasługi. 
W kwietniu 1946 r. napisał antykomunistyczną broszurę pt. Sto pytań pod adresem dzisiejszej Warszawy, którą w formie listu otwartego adresował do Karola Kuryluka, redaktora tygodnika „Odrodzenie" (wyd. Rzym, 1946). W trzy dni później, 30 kwietnia 1946 r., nielegalnie wyjechał z Polski. 
Przez Czechosłowację (pod nazwiskiem Jan Toma-szkiewicz, ur. 1895) dotarł do Niemiec. W Ravens-briick podał nazwisko Aleksander Kisielewski (ur. 1897). W Meppen uzyskał pomoc od polskich władz wojskowych, następnie udał się do Włoch, przebywał w obozach II Korpusu w Como, w Cadenabia i Bela-gio. W papierach wojskowych podał datę urodzenia: l czerwca 1899 r. 
We wrześniu 1946 r. przybył do Ravenny, gdzie odmówiono mu przyjęcia do wojska z uzasadnieniem, że jest za stary i że został z wojska wydalony w 1926. Nie wiadomo, czy chodziło o zaprzestanie pracy w wywiadzie, czy o wyrok sądowy. Wędrował po Włoszech bez pieniędzy, zarabiając na życie udzielaniem lekcji rosyjskiego. 
We Włoszech dowiedział się o przekładach Kochanka Wielkiej Niedźwiedzicy na języki obce (był przekonany, że w więzieniu podpisał umowę tylko na wydanie polskie), ale jedynie od wydawcy włoskiego udało mu się otrzymać skromne honorarium. Honoraria za pozostałe przekłady pobierał przedstawiciel wydawnictwa „Rój" w Nowym Jorku. 
Dzięki pomocy Melchiora Warikowicza Piasecki otrzymał od II Korpusu legalne dokumenty i został przyjęty do wojska. Okrętem wojskowym wypłynął z Neapolu do Szkocji. Przebywał w obozach dla żołnierzy w Bury, w Blackpool i w Oulton. Cały czas pracował nad kolejnymi utworami. Zdemobilizowano go 16 VI111947. Przeniósł się wówczas do Londynu, a w 1953 r. zamieszkał w Hastings (Sussex). 
Żył w trudnych warunkach. Gdy popadł w kłopoty finansowe, zarabiał na życie roznosząc paczki w urzędzie pocztowym. W 1955 przeniósł się do pobliskiego St. Leonards-On-Sea, gdzie wielokrotnie zmieniał mieszkania z powodów finansowych. Zachorował na raka. 17 lutego 1964 r. zniszczył swój Dziennik, z którego ocalały zaledwie dwie karty. 
Piasecki był leczony w różnych szpitalach na terenie Anglii (naświetlano go kobaltem), w końcu - na własną prośbę - został przeniesiony do polskiego szpitala w Penley w Walii, gdzie zmarł 13 września 1964 r. Został pochowany na cmentarzu St. Helen's w Hastings. Na płycie jego nagrobka wyrzeźbiono gwiazdy Wielkiej Niedźwiedzicy. 
Napisał wiele powieści, kilka scenariuszy, sztuk teatralnych i artykułów. 
Informacje o życiu Sergiusza Piaseckiego są rozproszone, często niedokładne i sprzeczne, a część z nich jest do dzisiaj nie udokumentowana. Dotyczy to zwłaszcza okresu przedwojennego i wojennego, w których datowanie poszczególnych faktów z życia Piaseckiego jest najtrudniejsze. Biografia Piaseckiego w okresie powojennym, choć lepiej znana, jest - podobnie jak w przypadku większości pisarzy emigracyjnych - nadal nie opracowana. Zebrane w tej nocie informacje pochodzą z różnych artykułów poświęconych Piasec-kiemu, a przede wszystkim z tekstów Melchiora Wari-kowicza i - biografa pisarza - Ryszarda Demla oraz samego Piaseckiego. 

NOTA EDYTORSKA 

Po wyjściu z więzienia Piasecki był oszołomiony sukcesem swojej książki, ale też rozczarowany skrótami dokonanymi w niej przez wydawcę. Niektóre rozdziały zostały skrócone, a poszczególne zdania i wyrażenia przeredagowane bez porozumienia z autorem. W roku 1963, przygotowując wydanie swej powieści dla Polskiej Fundacji Kulturalnej, Piasecki tak wspominał edycję przedwojenną: 
„Jeśliby artysta-malarz dał swój obraz na wystawę, a następnie otrzymał list od dyrektora galerii, który by go prosił o pozwolenie zmniejszenia obrazu, bo jest za duży, niechybnie uznałby takiego typa za wariata. Mnie to się przydarzyło w roku 1937. Sprawa dotyczyła mej powieści Kochanek Wielkiej Niedźwiedzicy, która właściwie stanowi trzy cykle obrazów związanych jednym tytułem. 
W jakiś czas po zawarciu umowy na druk tej powieści otrzymałem list od wydawnictwa, podpisany przez znanego w Polsce literata. Prosił o zgodę na skrócenie powieści, ponieważ «...do druku w jednym tomie jest za duża, natomiast druk jej w dwóch tomach zaszkodzi poczytności utworu*. Przyrzekł, że sam dopilnuje, aby skrótów dokonano dobrze. Sytuacja moja była taka, że musiałem się zgodzić na tę propozycję. Przypuszczałem jednak, że skróty będą dokonane «fachowo». Było to możliwe w sposób bardzo prosty. Dobry stylista przejrzałby całość, skreślając równo- miernie, w wielu rozdziałach, miejsca słabsze  lub dłużyzny. 
Konstrukcję powieści ułożyłem «matematycznie», całość miała trzy części, każda część piętnaście rozdziałów, każdy rozdział około dziesięciu stron. Wydawało mi się, że nic nie wolno z powieści wyrzucać, taka jest moja opinia i obecnie. 
Gdy otrzymałem wówczas po wydrukowaniu książkę, byłem zdumiony «systemem», w jaki skrótów dokonano. Wybierano z powieści niektóre rozdziały i wyrzucano z nich akcję, dla której rozdział był napisany. W ten sposób skracano niektóre rozdziały o cztery do ośmiu stron. Usunięto nawet rozdział XIV z części drugiej, czym w ogóle zawalono budowę utworu. Czasem wyrzucano fragmenty w taki sposób, że akcja traciła sens..." Gdy w lecie 1939 r. Julian Tuwim zaproponował Piaseckiemu współpracę z pismem „Ksantypa", Piasecki wysłał do redakcji rękopis swej powieści z dokonanymi przez wydawcę skrótami i propozycją opublikowania ich osobno pt. Czego nie strawiła Wielka Niedźwiedzica. „Ale niebawem - wspomina Piasecki - wybuchła wojna. Mój rękopis powieści zaginął i nie mam nadziei na jego odzyskanie, a tym samym na pełną rekonstrukcję utworu". 
Powojenne wydania Kochanka Wielkiej Niedźwiedzicy były przez autora poprawiane dwukrotnie. Najpierw w wydaniu z 1947 r. (wydawnictwo Gryf, Londyn), do którego autor dołączył własną przedmowę usuwając przedwojenną przedmowę Melchiora Warikowicza. I tym razem nie było to jednak wydanie w pełni autoryzowane przez Pia-seckiego. „Po upływie wielu lat nadarzyła mi się sposobność wydania książki na emigracji, we Włoszech, w roku 1946. Mieliśmy egzemplarz powieści z wydartym z niej początkiem - brakowało około dwudziestu stron. Trzeba było je przetłumaczyć z wydania włoskiego. Zrobiono to pośpiesznie. Oczywiście tekst ten różnił się od orygi- nału i zatracił charakter stylu. Musiałem wnet wyjechać do Anglii, powieść zaś drukowano we Włoszech. Nie miałem sposobności zrobienia korekty. Mimo to wydawnictwo emigracyjne potraktowało utwór dobrze. Wprowadzono nową pisownię. Usunięto wiele rażących błędów. Powstało trochę nowych. Jestem jednak przekonany, że jeśliby to wydawnictwo otrzymało oryginalny rękopis, powieść byłaby wydrukowana porządnie". 
Piasecki pisze dość enigmatycznie i można się domyślać, że spłacając dług wdzięczności wobec Gryfu i jego edycji z 1947 r. równocześnie dystansuje się wobec tamtego wydania. Może to znaczyć, że część poprawek wprowadził do tekstu wydawca, nie uzgadniając ich z autorem powieści. Niezależnie od tego, kto był rzeczywistym autorem tych poprawek, pierwsze rozdziały powieści w wydaniu z 1947 r. - przetłumaczone z włoskiego - są po prostu stylistycznie chybione i daleko odbiegają od wydania przedwojennego. Oprócz fragmentów przetłumaczonych na polski z włoskiego w wydaniu z 1947 r. wprowadzono też nowe stylistyczne skróty i uzupełnienia. Niewątpliwie także i te poprawki były w dużym stopniu nietrafne, ponieważ za cenę gramatycznej poprawności pozbawiły utwór jego pierwotnej językowej niekonwencjonalności i stylistycznej jędrności. 
Oto jeden z wielu przykładów: 
Wydanie z 1938 r.: 
„Przewodnik stanął. Długo nasłuchiwał. Potem poszedł z powrotem, omijając mnie. Chciałem iść za nim, lecz powiedział do mnie: «Czekaj». Niebawem powrócił. Towarzyszył mu Szczur, średniego wzrostu, szczupły przemytnik, bardzo śmiały i sprytny. Szedł bez noski, bo wziął ją, na pewien czas, jeden z kolegów. Zatrzymali się obok mnie. 
-  Pójdziesz łogiem... Rzeczką przejdziesz po kamieniach... - szeptał Trofida. 
-  Koło Kobylej Głowy? - zapytał Szczur. 
-  Tak... Na drugiej stronie czekaj! 
-  Git - odrzekł Szczur i wkrótce znikł w ciemnościach" (s. 23). 
Ten sam fragment w wydaniach 1947 (Gryf), 1985 (Orbis) i 1989 (Oficyna Cracovia): 
„Przewodnik zatrzymał się i przez długą chwilę nasłuchiwał. Potem wrócił do nas i wyminął mnie. Chciałem iść za nim, lecz on zatrzymał mnie mówiąc: «Czekaj». Powrócił ze Szczurem. Był to mały, chudy, bardzo sprytny i odważny przemytnik. Obaj stanęli przy mnie. 
-  Przejdź   błotnisko,   dojdź   do   rzeki   i   dostań się   w   bród   na   drugą   stronę.    Przechodź   tam, gdzie są kamienie - dawał Szczurowi wskazówki Tro-fida. 
-  Kolo Kobylej Głowy? 
-  Tak. Czekaj na nas po drugiej stronie. 
-  Dobra jest - wesoło odpowiedział Szczur i znikł w ciemnościach". 
Nietrudno zauważyć, że część poprawek w wydaniu z 1947 r. była po prostu zbędna, inne natomiast wyrosły na tekście powieści niczym potworkowata narośl. Zapewne główną przyczyną tego stanu rzeczy był fakt, że początek Kochanka Wielkiej Niedźwiedzicy w wydaniu 1947 i następnych był tłumaczeniem z włoskiego. Niemniej zmiany stylistyczne nie wynikające z tłumaczenia spowodowały, że pod względem stylistycznym niektóre fragmenty wydania z 1947 zdecydowanie popsuły językowe zalety wydania przedwojennego. 
Nic więc dziwnego, że Piasecki postanowił raz jeszcze zredagować Kochanka Wielkiej Niedźwiedzicy, gdy tylko nadarzyła się okazja. W liście z 7 grudnia 1963 r. informował nowego wydawcę, Juliusza Sakowskiego: „Skorygowałem Kochanka dość starannie i napisałem mały wstęp do drugiego wydania emigracyjnego. Zamierzam jednak zrobić korektę powieści". W liście z 6 stycznia 1964 r. dodawał: „Do Kochanka napisałem wstęp - 3 strony. Jeśli nie będzie się podobał, proszę nie zamieszczać. Mnie się on podoba - wygląda trochę na przechwalanie się autora, chociaż nie jest to zamierzone. A ja mam odrazę do pisarzy, którzy nosa zadzierają, nawet jeśli jest to uzasadnione". 
„W 1963 roku - pisze Piasecki we wspomnianym wstępie - Polska Fundacja Kulturalna zaproponowała mi wznowienie powieści. Chętnie się zgodziłem na to, bo nadarzyła się sposobność uporządkowania utworu. Mam egzemplarz przedwojenny z roku 1937 i emigracyjny z roku 1946. Jeślibym dokonał opracowania tekstu w książce krajowej, musiałbym wprowadzić do niej ponad 20 tysięcy poprawek. Dlatego opracowania dokonałem w wydaniu emigracyjnym. Ogółem zrobiłem około 7 tysięcy poprawek. Uporządkowałem nieco tekst". 
Wszystkie te uzupełnienia Piasecki zrobił niespełna rok przed swoją śmiercią (zm. 13 września 1964 r.). Planowane wydanie, z kolejną przedmową autora i ze wstępem Juliusza Sakowskiego, ukazało się jednak dopiero pięć lat później, w 1969 r., nakładem Polskiej Fundacji Kulturalnej. Wydawca czekał, aż całkowicie wyczerpie się nakład Kochanka Wielkiej Niedźwiedzicy z 1947 r. 
Piasecki dokonał jednak zmian niekonsekwentnie. Wprowadził gruntowne poprawki stylistyczne w pierwszych rozdziałach powieści, czyli - jak można się domyślać - usunął niezdarne tłumaczenie z włoskiego, natomiast pozostałe części utworu pozostawił praktycznie bez większych zmian. 
Znamienne jednak, że obok nowych zmian, w wydaniu PFK Piasecki przywrócił wiele wyrażeń z wydania przedwojennego, tzn. tych, które zostały usunięte lub „poprawione" w wydaniu Gryfu z 1947 r. Np. cytowany wyżej fragment z wydania Gryfu z 1947 r. został przez Piaseckiego po prostu zastąpiony przez odpowiedni fragment z wydania przedwojennego. 
Nie ulega wątpliwości, że w porównaniu z wydaniem przygotowanym przez Gryf w 1947 r., zmiany dokonane przez Piaseckiego w 1963 r. zdecydowanie ulepszyły tekst powieści. 
Omawiając wydanie PFK z 1969 r. Józef Mackiewicz, znakomity znawca języka i terenów, o których opowiada Piasecki, napisał: „Nie jestem pewien, czy wszystkie poprawki [Piaseckiego] do Kochanka Wielkiej Niedźwiedzicy były szczęśliwe [...] niektóre z nich nie były udane". Trudno ocenić, czy Mackiewicz miał tu rację, albowiem nie podał żadnego przykładu poprawek, które można by zakwestionować. Zapewne wiele zmian stylistycznych wprowadzonych przez Piaseckiego jest rzeczą gustu, ale w tym wypadku trzeba by porównywać konkretne fragmenty tekstu. A sam Piasecki oszacował ich liczbę na siedem tysięcy... 
Niezależnie jednak od wątpliwości, jakie mogą powodować poprawki stylistyczne wprowadzane w kolejnych wydaniach powieści Piaseckiego, reguły edytorskie nakazują uznać za podstawę wszelkich wznowień i tłumaczeń wydanie Kochanka Wielkiej Niedźwiedzicy z roku 1969. Wydanie to było bowiem ostatnim za życia autora i jedynym przez niego w pełni zaakceptowanym i przygotowanym do druku. 
W 1985 r. wydawnictwo Orbis przygotowało edycję Kochanka Wielkiej Niedźwiedzicy opartą na wydaniu Gryfu z 1947 r. Ponieważ wydanie Gryfu (i tożsame z nim wydanie Orbisu) stało się podstawą jednego z wydań krajowych (1989: Oficyna Cracovia), można z żalem stwierdzić, że czytelnik krajowy - wtedy kiedy już mógł - poznał powieść Piaseckiego na podstawie nieautoryzowanej i najgorszej z istniejących wersji powieści (wersja przedwojenna jest, mimo wielu zastrzeżeń autora, w wielu miejscach stylistycznie lepsza od wydania Gryfu z 1947 r.). 
Podstawą niniejszego wydania jest publikacja Kochanka Wielkiej Niedźwiedzicy z 1969 r.; wprowadzono niezbędną modernizację interpunkcji i poprawiono oczywiste błędy drukarskie. 
Opuszczono wstęp Juliusza Sakowskiego pt. „O nowym wydaniu Kochanka Wielkiej Niedźwiedzicy"'., informacje w nim zawarte włączono do Noty edytorskiej. Do Noty edytorskiej włączono także niemal cały tekst przedmowy Od autora napisanej przez Piaseckiego w 1963 r. 

NOTA BIBLIOGRAFICZNA 

Dotychczasowe wydania Kochanka Wielkiej Niedźwiedzicy. 
1.  Warszawa 1937, Towarzystwo Wydawnicze „Rój" (2 wydania). 
2.  Warszawa 1938, jw. - 3 wydania z przedmową Melchiora Wańkowicza. 
3.  Londyn   1947,  wydawnictwo   Gryf,  wydanie  ze wstępem autora, zmienione i uzupełnione. 
4.   Londyn 1969, Polska Fundacja Kulturalna (2 tomy). Wstęp autora z 1946 r., przedmowa „Od autora" z 1963 r. oraz wstęp Juliusza Sakowskiego pt. „O nowym wydaniu Kochanka Wielkiej Niedźwiedzicy". 
5.  Londyn 1985, wydawnictwo Orbis Books; w cyklu: Prace Sergiusza Piaseckiego, t. 2. 
6.  Kraków 1987, wydawnictwo X, t. 1-2, przedruk z wyd. PFK 1969 [wydanie poza cenzurą]. 
7.  Kraków 1989-1990, Oficyna Cracovia, przedruk wg wyd. z 1947 r. 
Ważniejsze przekłady Angielski: Lower of t hę Great Bear, przeł. J. Mann, Londyn 1938. 
Czeski: Milenec Hvezd, tłum. J. Janouch, Praga 1938, Zurych 1980. 
Duński: wydawnictwo Nyt Nordisk, Kopenhaga 1939. 
Francuski: L'Amant de la grandę Ourse, Paryż 1940; 1992 (L'amant de la Grandę Ourse, trąd. Jacąueline Kochan, Montricher, Szwajcaria, wyd. Noir Sur Blanc). 
Hiszpański: El enamorado de la Osa Mayor, przeł. Jose Far ran y Mayoral, wydawcy różni: Barcelona 1944, 1955, 1969, 1971, 1974, 1982 (fragmenty czytane w radiu: Madryt 1974, Barcelona 1982, 1986). Niemiecki: Der Geliebte der Grossen Bdrin. Roman, przeł. Giinter Walzel, Kolonia 1957, Kiepenheuer und Witsch; -  Stuttgart,  Zurych,   Salzburg   1957,  Europaischer Buchclub; -  Zurych 1958, Buchclub Ex libris; -  Hamburg 1959, G. Stalling, Oldenburg; -  Frankfurt n. Menem, Zurych  1961, Biichergilde Gutenberg; -  Wiedeń 1961, Buchgemeinschaft Donauland; -  Kolonia, Berlin Zachodni 1962; -  Monachium 1963, 1964, 1971, Deutscher Taschen-buchverlag, -  Kolonia 1975; -  1986 (fragmenty czytane w radiu). Norweski: Oslo 1940. 
Szwedzki: Sztokholm 1938. 
Włoski: L'Amante Dell' Orsa Magiore, przeł. Evelina Bocca-Radomską i Galeazzo Severi, Mediolan 1942 -3 wydania. 1944, 1945,1946,1948 (wyd. Mondadori, 2 wydania), 1949, 1950, 1953, 1954, 1955, 1957, 1960, 1964, 1965, 1970, 1971, 1973, 1974, 1980 (wyd. Oscar, Mondadori, Milano). 
W 1950 prawa do adaptacji filmowej zakupił Sancro Film Internaz. Co. (Roma), który odsprzedał je Con-sorzio Distributori Independenti Del Film (Roma). Film kręcono w Bułgarii, ukończono w 1972 r. 
W 1983 r. w RAI Radio-Televisione Italiana zrealizowano Kochanka Wielkiej Niedźwiedzicy w postaci siedmioodcinkowego serialu (reż. Anton Giullio Majano), emitowanego w 1983 r. w sieci TV RAI, a następnie wznawianego. W 1986 sieć RAI odsprzedała prawa emisji telewizji Monte Carlo oraz 20 stacjom lokalnym we Włoszech. 
W 1985 r. prawa filmowe do realizacji Kochanka Wielkiej Niedźwiedzicy zakupił Zespól Filmowy Zodiak. 

POSŁOWIE 

Spiritus f lat ubi vult - duch objawia się, gdzie chce - mówi przysłowie, któremu podstawę dały słowa św. Jana (III, 8). Talent i natchnienie twórcze objawią się często w osobach, których o ich posiadanie nikt by nawet nie podejrzewał. Sergiusz Piasecki jest doskonałym przykładem tej prostej prawdy. Nic bowiem nigdy nie zapowiadało, że zostanie pisarzem polskim, a co więcej, że będzie pisarzem popularnym, którego książki odniosą też wielki sukces za granicą. Mniej więcej do dwudziestego roku życia nie znał przecież języka polskiego, a całe swoje dorosłe życie, przed otrzymaniem wyroku śmierci w 1927 r., wypełnił - poza służbą wojskową i pracą wywiadowczą - głównie pospolitymi przestępstwami, z bandytyzmem włącznie. 
Te „zatrudnienia" nie pozostawiały mu, rzecz jasna, czasu ani na czytanie, ani na pisanie, chociaż swoją edukację zaczai od czytania rosyjskich książek z biblioteki ojca. Głód pisania poczuł dopiero w więzieniu. Brzmi to ponuro i paradoksalnie, ale pisarz Sergiusz Piasecki narodził się dopiero w więzieniu i... dzięki więzieniu. Do pisania zachęcił go ojciec w listach posyłanych do więzienia, w którym Sergiusz Piasecki przebywał w latach 1925-1926. Przeglądając notatki syna Michał Piasecki odkrył, że ma on talent pisarski i że powinien pisać o ludziach obdarzonych „oryginalnymi charakterami i przeżywającymi niezwykłe przygody". Tak też się stało. 
Kiedy wydawnictwo Rój otrzymało rękopis Kochanka Wielkiej Niedźwiedzicy, a Melchior Wańko-wicz pozytywnie ocenił ten utwór, zwróciło się do autora o przysłanie informacji o sobie. Piasecki odpisał: „Piszę, bo pisać muszę. Jest to po prostu moją potrzebą organiczną, nieodzowną i niezwalczoną. [...] Rozsadza to mi umysł. A tymczasem zdrowy rozsądek każe pisać powoli, cierpliwie, planowo, kształcić styl, poznawać język, rozszerzać wiedzę. Jak to trudno bez potrzebnych książek, w nieodpowiednich warunkach. Jak przykro rozkładać pracę na miesiące, lata, gdy się chce ją wykonać zaraz... aby mieć spokój. [...] Zacząłem pisać poważnie w marcu 1934 r., lecz wszystkie moje dotychczasowe prace uważam tylko za wstęp do istotnej pracy literackiej... Niedawno miałem sposobność przeczytać świetną przedmowę Jana Parandowskiego do Szkoły serca Gustawa Flauberta1. Wywarła na mnie olbrzymie wrażenie, pamiętam z niej całe zdania. Będzie dla mnie szkołą pracy. Co prawda, nie potrafię pisać powoli, bo temat mię zawsze pali, lecz będą to wodze, którymi zahamuję cokolwiek zbędny i szkodliwy rozpęd". 
Publikacja Kochanka Wielkiej Niedźwiedzicy była jednym z najbardziej niezwykłych sukcesów wydawniczych w literaturze przedwojennej: w ciągu dwóch lat ukazały się cztery polskie wydania utworu Piasec-kiego oraz - w tym samym czasie - cztery tłumaczenia: na angielski, czeski, duński i szwedzki. Po międzynarodowym sukcesie Kochanka Wielkiej Niedźwiedzicy podobno jury Nagrody Nobla rozpatrywało w 1938 r. kandydaturę Piaseckiego. 
Zaraz potem, już w czasie wojny, ukazały się kolejne przekłady: na francuski, hiszpański, norweski i włoski (sześć wydań, w tym trzy wydania w jednym roku!). 
1 Chodzi o Szkołę uczuć, L'education sentimentale, L'histoire d'un jeune homme, która ukazała się w przekładzie Tadeusza Jakubowicza pt. Szkolą serca, przedmowa J. Parandowski, „Rój", Warszawa 1931. 
Po wojnie zagraniczne sukcesy utworu Piaseckiego były jeszcze większe. Niemal co roku ukazywały się jego nowe przekłady i wznowienia, które dziś trudno nawet policzyć. Wśród nich były też trzy wydania emigracyjne, wszystkie wyczerpane i - oczywiście - żadnego wydania w oficjalnym wydawnictwie krajowym. Nic dziwnego, do roku 1989 nazwiska Piaseckiego i informacji o jego twórczości nie można było znaleźć w żadnym podręczniku, encyklopedii czy leksykonie literackim. Powodem była nieprzejednanie antykomunistyczna postawa pisarza wpisana także w treść jego utworów i broszur. Dopiero po zniesieniu cenzury utwory Piaseckiego zaczęły się ukazywać w Polsce legalnie. Wcześniej publikowano je w pozacenzuralnych wydawnictwach podziemnych. 
Kochanek Wielkiej Niedźwiedzicy nie należy, rzecz jasna, do literatury wysokoarty stycznej, ale w piśmiennictwie ma swoje trwałe miejsce. Przyczyny czytelniczego sukcesu książki trafnie wskazali już pierwsi recenzenci utworu Piaseckiego pisząc, że Kochanek Wielkiej Niedźwiedzicy nawiązuje do dwóch wielkich mitów literatury polskiej: do romantycznego mitu kresów i do romantycznego mitu „szlachetnych zbójców". 
Piasecki wykreował w swojej opowieści dokument nie znanych wcześniej piśmiennictwu polskiemu zjawisk społecznych i obyczajowych. Równocześnie w literacko atrakcyjną formę autobiografii wpisał spowiedź byłego przestępcy. Powstał w ten sposób utwór, w którym odnaleźć można wiele gatunków literatury popularnej: balladę złodziejską, romans zbójnicki, powieść łotrzykowską. Do tego dodać należy jeszcze schemat tzw. powieści edukacyjnej, opowiadającej o inicjacji i poznawaniu życia przez młodego człowieka. Niewątpliwie te elementy popularnej tradycji literackiej przyczyniły się do czytelniczego sukcesu książki Piaseckiego. A także jej nasycenie realizmem pejzażu i kresowego obyczaju. Po latach pisał o nich Józef Mac- kiewicz: „Epopeja [Piaseckiego] przesiąknięta jest zapachem mokrej żywicy, mokrej wikliny, mchu, grzybów - nawet tam, gdzie o tym nie napisano. Czuje się przez samą asocjację pejzażu. Słychać dalekie szczekanie psów, dalekie gdzieś pianie koguta. Widać dymy z przysiadłych strzech. Kto zna ten kraj! Błoto, ciemność nocy, wilgoć, woda w koleinach drogi, strach. Ludzie idą z bronią i bez broni, z posmakiem upragnionego siana w stodole, czy jeszcze bardziej upragnionego, ciepłego łóżka kochanki. Snują się mgły, snują się wyziewy samogonu, dopóki nie zabierze ich czyste powietrze nocy i świtu. Het, światełka między rojstami - znów wypada omijać naszczekiwanie psa. Bywają czarne pustki, ale ciągłe ryzyko. Raptowne strzały! Ucieczki. Mokre gałęzie biją o twarz. W takich to ramach, jeden za drugim, gęsiego, cicho, cicho... stąpali przemytnicy z «noską» towaru na plecach. Po sowieckiej stronie nie wolno jej było rzucać w ucieczce, gdyż w razie złapania stanowiła legitymację, że się nie jest szpiegiem, ale tylko przemytnikiem! - Długa taśma kolorowego filmu. Intryg osobistych, zdrad, miłości, zazdrości i alkoholu. W nagrodę za ryzyko szelest odliczanych banknotów dolarowych, brzęk złotych rubli. O, dużo można było zarobić pod Rakowem na granicy. Piasecki - jeżeli już o jego talencie mówimy -ma wielki talent narratorski [...] potrafi oddać atmosferę z rzeczy i rozmów na pozór pustych, słów prawie naiwnych, które donikąd nie prowadzą. Które stanowią tylko tło dla słów ważkich, wiodących do czynu. Kłótnie i animozje wzajemne powstające z niczego, z przypadkowego zbiegu. Mogą one równie dobrze zaważyć na szali późniejszych akcji, jak rozwijać się w próżni. Wieleż zdarzeń się zdarza bez żadnych następstw. A jednocześnie nurt opowiadania w powieści jest wartki, nigdzie nie nuży, trzyma w napięciu, zbliża nas do rozwiązania, które też może nie być żadnym rozwiązaniem. Bo czy wiadomo kiedy, co ma większą wartość chwili: w czas skierowana lufa «para~ bellum», tysiąc dolarów czy butelka wódki, od której pocznie się «sztama», «sitwa» czy «blat». Zresztą grube pieniądze składać można niekoniecznie w banku; czasem bywa bezpieczniej w dziupli drzewa głuchego lasu". 
Osobną sprawą jest język powieści. Piasecki, który swą polszczyznę szlifował dopiero w więzieniu, miał świadomość językowej „niestabilności" Kochanka Wielkiej Niedźwiedzicy. Pisał o tym do Melchiora Warikowicza: „Przykro mi bardzo, że szata językowa powieści jest tak licha. Po upływie roku czasu pracy nad opanowaniem języka rozumiem to dobrze. Zapewne takie błędy, jakich się dopuszczam, są irytujące i komiczne. W następnych powieściach je usunę. Wiele mi przeszkadza znajomość języka rosyjskiego i to, że dotychczas nie obcowałem z ludźmi poprawnie mówiącymi po polsku, ponieważ od kilkunastu lat obracam się w środowisku ludzi posługujących się dziwnymi gwarami lub operujących groteskową mieszaniną kilku języków. Jedynym moim przewodnikiem i nauczycielem dotychczas były «Wiadomości Literackie* [dzięki Wańkowieżowi od 1935 r. Piasecki otrzymywał je gratis]. Chłonę z nich wiedzę, uczę się języka i boję się nawet podziękować kochanemu pismu, że gdzieś tam za burtą życia jest człowiek, który sam nic nie dając, korzysta z pracy, talentu i organizacji wielu ludzi stojących u warsztatu kultury". 
Piasecki nie doceniał jednak stylistycznej niezwykłości i słownej energii swojego utworu. Jego literacką atrakcją był przecież także język pełen nie znanych polszczyźnie słów i zwrotów należących do żargonu przemytników na pograniczu polsko-rosyjskim, które autor zapisał ze znakomitym słuchem i wyczuciem dla ich barwy i brzmienia. 
Kochanek Wielkiej Niedźwiedzicy to nie tylko zbeletryzowany „dokument" przemytniczo-prze-stępczych środowisk polsko-sowieckiego pogranicza z lat dwudziestych. To także - a może przede wszystkim - kreacja świata wartości prostych, uczuć gwałtownych i czystych, świata, który jego bohaterom zdaje się pełniejszy, głębszy, prawdziwszy i... moralnie jaśniejszy od świata normalnego. Dla narratora i bohatera Kochanka Wielkiej Niedźwiedzicy wartościami pierwszymi są wolność, koleżeństwo, solidarność i lojalność wobec przyjaciół. Jest on przemytnikiem, przestępcą i bandytą, a równocześnie stale tęskni do ideału, do świata pozbawionego zbrodni i kłamstwa, blichtru i łajdactwa. Jest amoralny i bezwzględny, a zarazem sentymentalny, pełen poświęcenia i oddania dla najbliższych mu osób. W kreację świata przemytników wpisał Piasecki także krytykę społeczeństwa i fałszu cywilizacji. Zgodnie z romantyczną tradycją tego motywu z naruszenia norm społecznych uczynił cnotę i pochwałę świata wartości prawdziwych. „To wszystko zaczyna mnie nudzić - mówi o sobie bohater utworu Piaseckiego. — Zbrzydły mi i pijatyki, i kłamiący ludzie, i miasto, w którym prawdę się przemyca przez wiele kordonów - jak my towar. Tu wszystko sztuczne, lśniące i bardzo skomplikowane, lecz pod tym kryją się zwykłe brudy i czcza treść... Tam żyłem pełniej. Tam są ludzie szczerzy i pod lichą powłoką słów ukrywają złote myśli i gorące serca. Tu - ani jednej szczerej myśli, ani jednego szczerego słowa. Tu wszyscy udają... grają role w olbrzymiej farsie... komedii... Stały teatr - i w domu, i na ulicy... Tu kobiety maskują ślicznymi strojami i wykwintną, często brudną bielizną ułomne, nędzne ciała... Tam pod lichą szatą i biedną lnianą bielizną są gorące silne ciała, kochające bez obłudy - z potrzeby, nie dla zysku i nie dla ciekawości..." Piasecki niewątpliwie dowartościowuje swoich bohaterów. Zachowując z nimi solidarność widzi w nich nie kryminalistów i przestępców, ale ludzi nieszczęśliwych albo skrzywdzonych przez los. Często porusza się na granicy psychologicznych uproszczeń swoich postaci, ale zawsze równoważy to opowieściami o ich brawurowych, a niekiedy dramatycznych przygodach. A takie są prawa gatunku, do którego należy Kochanek Wielkiej Niedźwiedzicy. 
„Dając książkę czytelnikom polskim, dla których ją napisałem - pisał Piasecki w 1963 r. - chcę zwrócić ich uwagę na «magię powieści». Utrwaliła życie nie znane, intensywne, ciekawe, które zginęłoby na zawsze, żeby nie mózg i uczucia autora, który je obserwował. Praca ta stała się czynem historyka, socjologa, psychologa, a nawet (w przenośni) archeologa, który wydobył spod gruzów i popiołów czasu straconą «kulturę». Nie każdemu ona będzie się podobała, lecz ja robiłem ją z szacunkiem dla ludzi i rzeczy. Niech i czytelnik spróbuje tamto życie poznać. Warto nawet porównać wiele jego przejawów z tym, co nas w Polsce otaczało przed wojną, co tam się dzieje obecnie i co widzimy na szerokim świecie. 
Krytyka niemiecka zwróciła uwagę na to, że powieść jest apoteozą wolności i nawet skojarzyła to z główną cechą narodu polskiego. Ja zaś chcę zwrócić uwagę czytelników na inną «apoteozę» w tej powieści: na wysokie poczucie solidarności i ofiarną przyjaźń z «chłopakami» o twardych charakterach. W odczuciu Władka miało to większą wagę niż miłość kobieca albo zysk. Dlatego po stracie Saszki, Żywicy, Kruczka, Grabarza, Szczura poczuł się na pograniczu samotny... pod gwiazdami... pozostały mu tylko piękno przyrody i smutek, bo piękno wiernej przyjaźni męskiej zginęło". 
Komentując ten fragment autokomentarza Piaseckiego Juliusz Sakowski napisał jeszcze: „Na magię Kochanka Wielkiej Niedźwiedzicy, oprócz trzymającego w napięciu daru narracyjnego, składa się w przedziwnym stopniu żywioł i nastrój, dynamika i wizja, brutalność zdawałoby się bez miary i hamulców, a wraz z nią płynący podskórnym nurtem przejmująco nostalgiczny liryzm". 
Książka Piaseckiego ma swoje miejsce w literaturze polskiej nie tylko dzięki narracyjnemu talentowi jej autora i niezwykłości przedstawionego świata, lecz przede wszystkim jako jeden z największych i zadziwiających sukcesów czytelniczych. Józef Mackiewicz napisał o Kochanku Wielkiej Niedźwiedzicy, że „powieść ta w swej całości [...] była i pozostała znakomitością. Dziś należy nie- wątpliwie, choć nie do «klasyków» literatury polskiej, to w każdym razie do rzędu książek, o których się potocznie mówi, że trzeba je przeczytać, trzeba je znać". 
Włodzimierz Bolecki 

Słownik 

Agranda — przywłaszczenie przemytu kupca; utworzono od: granda, przez dodanie litery „a", analogicznie do więziennego: akasacja, utworzonego na wzór: apelacja. 
Bandaż — podwójny worek z płótna, uszyty na kszałt długiej szerokiej kamizelki; służy do pakowania i przenoszenia przemytu;   wkłada   się   pod kurtkę, kożuch lub palto.
Baoniarz — żołnierz ze straży granicznej, którą do połowy 1923 roku pełniło wojsko, tzw. baony celne. 
Blatny — swój, stosuje się przeważnie do złodziei. Wyraz ten ma wiele znaczeń: 
na blat — nielegalnie, 
blatować kogoś — zjednywać sobie (łapówką) itd. 
Bratwa — bracia. 
Budionówka    —   nakrycie głowy w krasnej armii, uszyte z sukna lub płótna (zależnie od sezonu) na kształt niemieckiej „pikelhauby". 
Bulić — dawać, sypać; np.: bulić forsę. 
Busówka — trunki; 
busować — pić. 
Chaziajka — gospodyni. 
Chewra — paczka, ferajna. 
Chojrak — dziarski chłopak. 
Chrust — carski rubel papierowy; stosuje się i ogólnikowo do jednostki monetarnej. 
Cmoga — wódka. 
Cynkować — znaczyć; 
cynk — znak, sygnał ostrzegawczy. 
Czeka    —    czrezwyczajka; Nadzwyczajna    komisja    do walki ze szpiegostwem, spekulacją,  kontrrewolucją,  sabotażem    i    bandytyzmem. Przemianowano ją dekretem „Cik'u" w listopadzie  1923 roku na G. P. U. (Gosudarst-wiennoje          Politiczeskoje Uprawienie   —   Państwowy Zarząd Polityczny). 
Czarnaja sotnia — czarna setka, 
czarnoseciricy — grupa zwolenników caratu. 
Czornyje worany — czarne kruki. 
Dać      drała,      drałować — uciekać. 
Dać w kość — bić. 

Dawać gwinta — uciekać. 
Dola — część; dosł.: los. 
Do moci — do spółki. 
Dopr — dom 
prinuditelnych robot — dom przymusowych robót, więzienie. 
Doproś — badanie. 
Draka — bójka. 
Drefić — bać się. 
Dybać — iść. 
Dumienko — kozak; jeden z organizatorów sowieckiej Pierwszej Konnej Armii, którą następnie dowodzi} Bu-dionny; wówczas Dumienko był dowódcą korpusu. Rozstrzelano go w Rostowie w 1920 roku. 
Fart — szczęście; 
fartować — kraść, żyć na stopie nielegalnej. 
Ferajna — towarzystwo, chewra. 
Feje — wiewiórki ałtajskie, popielice. 
Figurki — ludzie przekradający się nielegalnie przez zieloną granicę. 
Frajda — głupstwo, bagatela. 
Gad — chłop. 
Gimnaściorka   —  rosyjska wojskowa bluza, koloru khaki. 
Graba — dłoń. 
Gudłaj — Żyd. 
Guzik — złota dziesięciorublówka. 
Haj — krzyk, hałas, rwetes. 
Hamira — wódka. 
Karnacz — karaulny naczelnik, komendant warty. 
Kierenka  — fason czapki, pieniądze. 
Kierzyć — pić wódkę. 

Kikuje — patrzy. 
Kimać — spać. 
Klaść się — wpadać. 
Klawo — dobrze. 
Kola — buty. 
Komin — rewolwer. 
Kontrabanda — przemyt
 Kontrabandzista  — przemytnik. 
Kojtnąć — umrzeć. 
Kopyto — rewolwer. 
Kosa — nóż. 
Kryć — napadać. 
Ksiwa, ksiba — gryps, list, dokument. 
Kucia — potrawa wigilijna. 
Kupować granicę — przepłacać strażników. 
Laba — powodzenie; 
mieć labę — mieć powodzenie. 
Lignąć — zadenuncjować. 
Limony — miliony, pieniądze (limon — cytryna). 
Log — dolina. 
Łysy — księżyc. 
Marder — kuna. 
Marucha — dziewczyna. 
Masalka — żołnierz. 
Maszyna — rewolwer. 
Maszynista — przewodnik przemytników. 
Melina — kryjówka. 
Mieszocznik   —   człowiek przewożący lub przenoszący wbrew zakazowi władz prowianty z jednej miejscowości do drugiej; pochodzi od wyrazu: 
mieszak — worek. 
Moda — udział. 
Mojra — strach. 
Morowo — dobrze, wspaniale. 
Na blat — nielegalnie. Narobić   
haju   —  narobić krzyku, zaalarmować. 
Nast — stwardniała powierzchnia śniegu. 
Noszczyca — dziewczyna, przemycająca towar z punktu na pograniczu do miasta. 
Oczko — gra w karty; „21". 
Odkuć się — wzbogacić się, poprawić swą sytuację materialną. 
Odszyć — uniewinnić z czegoś. 
Okantować — oszukać. 
Opylić — sprzedać. 
Orzechy — naboje. 
Otriez — karabin z obciętą krótko lufą i kolbą. 
Pajka — porcja chleba. 
Papacha — zimowa czapka ze skóry baraniej, wełną do góry. 
Patrony — naboje. 
Plitować — uciekać. 
Pogranotriad — pogranicz-nyj otriad, oddział straży granicznej. 
Podpolnik — konfident. 
Połacie — prycza. 
Położyć — dać się aresztować. 
Politruk — polityczny wychowawca (politiczieskij ru-kowoditiel). 
Pont, z pontem — udawanie, udawać. 
Popędź dać — zmusić do ucieczki. 
Poruta — wsypa. 
Prowierka — apel. 
Powstańcy   —  nowicjusze, nowi przemytnicy. 
Przyszyć — oskarżyć o coś. 
Pudel — Żyd. 
Punkt — melina, kryjówka przemytników. 
Puścić w  rozchód — rozstrzelać. 
Rewtrybunal — rewolucyjny trybunał, instytucja sądowa. 
Riadno — kolorowa tkanina domowego wyrobu. 
Rebiata — chłopaki. 
Rospiska   —   zobowiązanie (podpis). Rura — rewolwer. 
Samowzwod   —   rewolwer systemu   nagan   „oficerski", z podnoszącym się za pociągnięciem kurka cynglem. 
Sarmak — pieniądze. 
Sieksot — siekrietnyj so-trudnik, tajny agent policji politycznej lub kryminalnej . 
Skamiejecznik — koniokrad. 
Skikować — dostrzec. 
Skoki — buty. 
Skower — pies. 
Sloducha — słodka wódka, likiery, wiśniak. 
Spirtonos — przemytnik alkoholu. 
Spluwa — rewolwer. 
Stary zakapiora — bywalec, doświadczony zuch. 
Stukać — mówić. 
Styrka — karta do gry. 
Styrocznik — gracz w karty, szuler. 
S zamka — jedzenie; 
sza-mać — jeść. 
Szkop — drań. 
Szmara — kobieta. 
Szmat — dużo; szmat 
drogi — kawał drogi. 
Szocher  — niebezpieczeństwo; 
złapać szocher — być dostrzeżonym. 
Szpana — szumowiny, łobuzy, marni złodzieje. 
Szpaniuga   —   lichy   złodziej. 
Tablować — nieść. 
Tamożnik — celnik. 
Tartar — Żyd. 
Trzymać sztamę — współpracować, żyć zgodnie. 
W drebiezgi — w drzazgi, zupełnie pijany. 
Wolispolkom — wołostnoj ispołnitielnyj          komitet, gminny komitet wykonawczy. 
Wystawny — ukrywający się przed policją, ścigany, mieszkający pod fałszywymi dowodami. 
Wytysz, na wytysz — legalnie, otwarcie. 
Zadra — nóż. 
Zagarnąć — urwać  cokolwiek kolegom ze wspólnego zarobku. 
Zagraditielnyj otriad—posterunek wojskowy pilnujący dróg. 
Zaminżować się — umrzeć z tęsknoty, z rozpaczy. 
Zasypać — zadenuncjować; zasypać się — upaść.
 Zeks — uwaga (ostrzeżenie). 
Zielonki — strażnicy graniczni. 
Z pontem — umyślnie, celowo. 
Zrobić gwint a — uciec.
Zychier — pewnik, 
na zychier — na pewno. 
Zwiaga — pies. 
Żłób — cham. 
Zygan — doświadczony złodziej, przemytnik.